Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

26 września 2017

NR 10 (Listopad 2015)

Emocjonalne konsekwencje zaburzeń komunikacji u osób leczonych z powodu nowotworów głowy i szyi

0 96

Metody leczenia nowotworów głowy i szyi coraz skuteczniej ratują życie chorych. Niestety, często powodują okaleczenie – utratę głosu. Głos jest jedną z podstawowych cech identyfikujących daną osobę. Jego utrata wydaje się szczególnie istotna dla funkcjonowania społecznego, może bowiem znacznie wpływać na poczucie własnej tożsamości i zaniżać samoocenę.

Obecnie jedną z najliczniejszychgrup diagnozowanych nowotworów stanowią te zlokalizowane w obrębie głowy i szyi: krtani, jamy ustnej, języka, oczodołu, szczęki, zatok i ślinianek. Wśród głównych czynników mogących sprzyjać rozwojowi tych nowotworów wymienia się związane ze stylem życia – palenie tytoniu, regularne spożywanie alkoholu, infekcja wirusem HPV – oraz z niektórymi szkodliwymi warunkami pracy.

Dzięki rozwojowi metod diagnostycznych i leczniczych możliwe jest stosowanie coraz skuteczniejszego leczenia: radykalnego lub znacznie wydłużającego życie. Niestety, często jest ono bardzo złożone i okaleczające. W przypadku osób chorujących na nowotwory głowy i szyi metody terapeutyczne ratujące życie mają silny wpływ na jego jakość. Na pierwszy plan wysuwają się nieprawidłowości w zakresie procesu komunikowania się z innymi ludźmi, co utrudnia funkcjonowanie społeczne i emocjonalne.

Bliskie i odległe skutki leczenia onkologicznego

Moment otrzymania diagnozy onkologicznej to zazwyczaj bardzo trudna chwila pod względem emocjonalnym, zaburza bowiem funkcjonowanie rodzinne i zawodowe; przynajmniej czasowo uniemożliwia realizację ważnych dla człowieka celów. Już samo rozpoznanie poważnej, potencjalnie śmiertelnej choroby jest wydarzeniem przerastającym dotychczasowe doświadczenia człowieka i weryfikują dotychczasowe sposoby radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. Do grupy, u której konsekwencje choroby i zastosowanego leczenia są szczególnie dotkliwe, należą osoby po operacjach onkologicznych w obrębie głowy i szyi. Nietrudno wyobrazić sobie, jak wielu strat doświadczają. Niektóre zmiany mają charakter czasowy i ustępują w trakcie procesu gojenia czy rekonwalescencji, inne towarzyszą chorym do końca życia, wymagają poddania się złożonej i długotrwałej rehabilitacji. Dotyczą one zarówno podstawowych funkcji (odżywianie i porozumiewanie się z otoczeniem), jak i mniej uchwytnych, związanych z postrzeganiem własnej osoby, wpływających na samoocenę. Pierwszy okres po zabiegu pacjenci spędzają często na oddziale intensywnej terapii. Dzięki postępowi technik operacyjnych chirurdzy podejmują się leczenia nawet bardzo zaawansowanych nowotworów, jednak w związku z tym zmiany pozabiegowe mogą obejmować także te rejony ciała, które nie sąsiadują bezpośrednio z guzem, np. w przypadku niektórych zabiegów pobierany jest płat skórno-mięśniowy z przedramienia, uda lub klatki piersiowej, nierzadko z naczyniem żylnym lub fragmentem kości. Wykorzystuje się go do uzupełnienia ubytku tkanek w obrębie jamy ustnej, języka, gardła czy przełyku. U części chorych w okresie pooperacyjnym utrzymywana jest intubacja oraz sonda pokarmowa. Wśród zmian trwałych wymienić trzeba przede wszystkim:

  • u osób operowanych z powodu nowotworów jamy ustnej i gardła – zaburzenia związane z ruchomością języka, mogące wpływać na zdolność przełykania i artykulację,
  • u chorych z nowotworami jamy nosowej i zatok – dysfunkcje dotyczące wzroku, odżywiania (np. po usunięciu podniebienia) oraz fonacji i artykulacji (nosowanie),
  • osoby po operacjach ślinianek przyusznych, ucha środkowego, kości skroniowej, szyi czy guzów zlokalizowanych w sąsiedztwie nerwu twarzowego nierzadko muszą zmagać się z trudnościami wynikającymi z niemożności marszczenia czoła i zamykania oka, opadaniem kącika ust oraz zmienionym czuciem po stronie uszkodzenia; wpływa to na mimikę, powoduje wysychanie gałki ocznej oraz utrudnia połykanie i artykulację.

Pacjenci po zabiegu częściowego usunięcia krtani najczęściej uskarżają się na pogorszenie warunków głosowych oraz trudności związane z zachłystywaniem się; kiedy konieczne staje się całkowite usunięcie tego narządu, chorzy tracą zdolność porozumiewania się za pomocą głosu fizjologicznego; muszą przyzwyczaić się do zmiany toru oddechowego i wyglądu oraz osłabienia węchu (Zabłocki 2004).

Głos a funkcjonowanie psychospołeczne

Utrata głosu wydaje się szczególnie istotna dla funkcjonowania społecznego. To dzięki głosowi sprawnie porozumiewamy się z otoczeniem, szczególnie z osobami mniej znanymi. Mowa i głos sprawiają, że komunikacja staje się bardziej precyzyjna, a wymiana informacji przebiega szybciej, mimo występowania zakłóceń. Łatwiej i w sposób bardziej akceptowalny społecznie możemy okazywać emocje, zwłaszcza takie jak złość. Należy także podkreślić, że głos jest cechą identyfikującą, unikalną dla każdego człowieka, a więc związaną z tożsamością. Indywidualne, charakterystyczne jego brzmienie odróżnia nas od innych ludzi, podobnie jak wygląd twarzy, sylwetka itp. W celu umożliwienia komunikacji werbalnej z wykorzystaniem dźwięcznego głosu po operacjach laryngologicznych w obrębie krtani konieczna jest zmiana generatora głosu i opanowanie nowej techniki jego wytwarzania. Zmienia się także charakter głosu, jego brzmienie, barwa, z czym pacjentom trudno się pogodzić, podobnie jak z faktem wystąpienia choroby nowotworowej. Utrata głosu może istotnie wpływać na poczucie własnej tożsamości i w związku z tym może mieć negatywny wpływ na samoocenę. Bardziej widoczne jest to u kobiet, gdyż różnica pomiędzy fizjologicznym głosem kobiecym a przełykowym głosem zastępczym, uzyskanym dzięki rehabilitacji, jest szczególnie zauważalna. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że to nie obiektywne cechy głosu przełykowego, decydują o samoocenie. Poczucie tożsamości i samoakceptacja mogą się zmieniać w wyniku związanych z zabiegiem operacyjnym zmian w wyglądzie – otwór tracheostomijny na szyi pacjentów, nawet jeśli jest niewidoczny, stanowi często źródło ogromnego dyskomfortu i emocji o dużej sile, dynamice i znaku ujemnym. (Styczek 1980, Kopczyńska-Tyszko 1999).

Oczywiście, osoby leczone z powodu nowotworów głowy i szyi, w tym po laryngektomii całkowitej, są poddawane rehabilitacji (psychologicznej, logopedycznej i ruchowej), aby zapewnić im możliwie najpełniejszy powrót do funkcjonowania na podobnym poziomie jak przed pojawieniem się choroby. Terapia logopedyczna i fizjoterapia często poprzedzona zabiegami rekonstrukcyjnymi, ma na celu umożliwienie bądź usprawnienie procesu połykania, motoryki obwodowego narządu mowy (warg, języka, podniebienia miękkiego), przywrócenie w miarę możliwości prawidłowej artykulacji, uzyskanie głosu i mowy zastępczej bądź uzyskanie poprawy w zakresie ruchów mimicznych twarz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Danuta Kuśnierkiewicz

    Specjalista neurologopeda, starszy asystent w Katedrze i Klinice Foniatrii i Audiologii UM w Poznaniu, wykładowca. Od wielu lat zajmuje się m.in. rehabilitacją chorych po operacjach onkologicznych w obrębie głowy i szyi.

    Justyna Kędziora-Antkowiak

    Psycholog, logopeda, członek zespołu Pracowni Psychologii Klinicznej Wielkopolskiego Centrum Onkologii. W swojej pracy zajmuje się wspieraniem pacjentów leczonych z powodu nowotworów głowy i szyi, pomagając im w odbudowaniu możliwości efektywnego komunikowania się z otoczeniem i wydolnego funkcjonowania w dotychczasowych rolach społecznych. Wykładowca przedmiotów o tematyce psychologicznej w firmie SERVMED, szkolącej kadry medyczne. Jej zainteresowania zawodowe dotyczą terapii logopedycznej pacjentów po całkowitym usunięciu krtani oraz diagnozy i terapii zaburzeń mowy u pacjentów leczonych z powodu uszkodzeń w obrębie Ośrodkowego Układu Nerwowego.

    Katarzyna Cieślak

    Psycholog i filolog polski, psychoterapeuta, Certyfikowany Psychoonkolog i Superwizor Psychoonkologii PTPO, Certyfikowany Logoterapeuta, jest zatrudniona na stanowisku asystenta w Pracowni Psychologii Klinicznej, współpracuje ze stowarzyszeniami pacjenckimi oraz ośrodkami działającymi na rzecz pacjentów onkologicznych, prowadzi działalność wykładową i edukacyjną z zakresu psychoonkologii, psychologii w medycynie oraz komunikacji klinicznej, członek PTP i PTPO.

    Maria Kuśnierkiewicz

    Psycholog kliniczny - neuropsychog. Pracuje w Wielkopolskim Centrum Onkologii (Pracownia Psychologii Klinicznej) od marca 2007 roku, a wcześniej od 1997 r. do stycznia 2009 pracowała w Klinice Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej UM w Poznaniu. Współpracuje z Hospicjum Domowym oraz Zakładem Promocji Zdrowia i Psychoterapii Wydziału Studiów Edukacyjnych UAM w Poznaniu. Absolwentka 4-letniego Podyplomowego Kursu Psychoterapii organizowanego przez Wielkopolskie Towarzystwo Terapii Systemowej. Należy do Polskiego Towarzystwa Neuropsychologicznego, Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz Stowarzyszenia Osób z Nowotworami Głowy i Szyi.