Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

26 września 2017

NR 10 (Listopad 2015)

Emocjonalne konsekwencje zaburzeń komunikacji u osób leczonych z powodu nowotworów głowy i szyi

0 264

Metody leczenia nowotworów głowy i szyi coraz skuteczniej ratują życie chorych. Niestety, często powodują okaleczenie – utratę głosu. Głos jest jedną z podstawowych cech identyfikujących daną osobę. Jego utrata wydaje się szczególnie istotna dla funkcjonowania społecznego, może bowiem znacznie wpływać na poczucie własnej tożsamości i zaniżać samoocenę.

Obecnie jedną z najliczniejszychgrup diagnozowanych nowotworów stanowią te zlokalizowane w obrębie głowy i szyi: krtani, jamy ustnej, języka, oczodołu, szczęki, zatok i ślinianek. Wśród głównych czynników mogących sprzyjać rozwojowi tych nowotworów wymienia się związane ze stylem życia – palenie tytoniu, regularne spożywanie alkoholu, infekcja wirusem HPV – oraz z niektórymi szkodliwymi warunkami pracy.

Dzięki rozwojowi metod diagnostycznych i leczniczych możliwe jest stosowanie coraz skuteczniejszego leczenia: radykalnego lub znacznie wydłużającego życie. Niestety, często jest ono bardzo złożone i okaleczające. W przypadku osób chorujących na nowotwory głowy i szyi metody terapeutyczne ratujące życie mają silny wpływ na jego jakość. Na pierwszy plan wysuwają się nieprawidłowości w zakresie procesu komunikowania się z innymi ludźmi, co utrudnia funkcjonowanie społeczne i emocjonalne.

Bliskie i odległe skutki leczenia onkologicznego

Moment otrzymania diagnozy onkologicznej to zazwyczaj bardzo trudna chwila pod względem emocjonalnym, zaburza bowiem funkcjonowanie rodzinne i zawodowe; przynajmniej czasowo uniemożliwia realizację ważnych dla człowieka celów. Już samo rozpoznanie poważnej, potencjalnie śmiertelnej choroby jest wydarzeniem przerastającym dotychczasowe doświadczenia człowieka i weryfikują dotychczasowe sposoby radzenia sobie z trudnymi sytuacjami. Do grupy, u której konsekwencje choroby i zastosowanego leczenia są szczególnie dotkliwe, należą osoby po operacjach onkologicznych w obrębie głowy i szyi. Nietrudno wyobrazić sobie, jak wielu strat doświadczają. Niektóre zmiany mają charakter czasowy i ustępują w trakcie procesu gojenia czy rekonwalescencji, inne towarzyszą chorym do końca życia, wymagają poddania się złożonej i długotrwałej rehabilitacji. Dotyczą one zarówno podstawowych funkcji (odżywianie i porozumiewanie się z otoczeniem), jak i mniej uchwytnych, związanych z postrzeganiem własnej osoby, wpływających na samoocenę. Pierwszy okres po zabiegu pacjenci spędzają często na oddziale intensywnej terapii. Dzięki postępowi technik operacyjnych chirurdzy podejmują się leczenia nawet bardzo zaawansowanych nowotworów, jednak w związku z tym zmiany pozabiegowe mogą obejmować także te rejony ciała, które nie sąsiadują bezpośrednio z guzem, np. w przypadku niektórych zabiegów pobierany jest płat skórno-mięśniowy z przedramienia, uda lub klatki piersiowej, nierzadko z naczyniem żylnym lub fragmentem kości. Wykorzystuje się go do uzupełnienia ubytku tkanek w obrębie jamy ustnej, języka, gardła czy przełyku. U części chorych w okresie pooperacyjnym utrzymywana jest intubacja oraz sonda pokarmowa. Wśród zmian trwałych wymienić trzeba przede wszystkim:

  • u osób operowanych z powodu nowotworów jamy ustnej i gardła – zaburzenia związane z ruchomością języka, mogące wpływać na zdolność przełykania i artykulację,
  • u chorych z nowotworami jamy nosowej i zatok – dysfunkcje dotyczące wzroku, odżywiania (np. po usunięciu podniebienia) oraz fonacji i artykulacji (nosowanie),
  • osoby po operacjach ślinianek przyusznych, ucha środkowego, kości skroniowej, szyi czy guzów zlokalizowanych w sąsiedztwie nerwu twarzowego nierzadko muszą zmagać się z trudnościami wynikającymi z niemożności marszczenia czoła i zamykania oka, opadaniem kącika ust oraz zmienionym czuciem po stronie uszkodzenia; wpływa to na mimikę, powoduje wysychanie gałki ocznej oraz utrudnia połykanie i artykulację.

Pacjenci po zabiegu częściowego usunięcia krtani najczęściej uskarżają się na pogorszenie warunków głosowych oraz trudności związane z zachłystywaniem się; kiedy konieczne staje się całkowite usunięcie tego narządu, chorzy tracą zdolność porozumiewania się za pomocą głosu fizjologicznego; muszą przyzwyczaić się do zmiany toru oddechowego i wyglądu oraz osłabienia węchu (Zabłocki 2004).

Głos a funkcjonowanie psychospołeczne

Utrata głosu wydaje się szczególnie istotna dla funkcjonowania społecznego. To dzięki głosowi sprawnie porozumiewamy się z otoczeniem, szczególnie z osobami mniej znanymi. Mowa i głos sprawiają, że komunikacja staje się bardziej precyzyjna, a wymiana informacji przebiega szybciej, mimo występowania zakłóceń. Łatwiej i w sposób bardziej akceptowalny społecznie możemy okazywać emocje, zwłaszcza takie jak złość. Należy także podkreślić, że głos jest cechą identyfikującą, unikalną dla każdego człowieka, a więc związaną z tożsamością. Indywidualne, charakterystyczne jego brzmienie odróżnia nas od innych ludzi, podobnie jak wygląd twarzy, sylwetka itp. W celu umożliwienia komunikacji werbalnej z wykorzystaniem dźwięcznego głosu po operacjach laryngologicznych w obrębie krtani konieczna jest zmiana generatora głosu i opanowanie nowej techniki jego wytwarzania. Zmienia się także charakter głosu, jego brzmienie, barwa, z czym pacjentom trudno się pogodzić, podobnie jak z faktem wystąpienia choroby nowotworowej. Utrata głosu może istotnie wpływać na poczucie własnej tożsamości i w związku z tym może mieć negatywny wpływ na samoocenę. Bardziej widoczne jest to u kobiet, gdyż różnica pomiędzy fizjologicznym głosem kobiecym a przełykowym głosem zastępczym, uzyskanym dzięki rehabilitacji, jest szczególnie zauważalna. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że to nie obiektywne cechy głosu przełykowego, decydują o samoocenie. Poczucie tożsamości i samoakceptacja mogą się zmieniać w wyniku związanych z zabiegiem operacyjnym zmian w wyglądzie – otwór tracheostomijny na szyi pacjentów, nawet jeśli jest niewidoczny, stanowi często źródło ogromnego dyskomfortu i emocji o dużej sile, dynamice i znaku ujemnym. (Styczek 1980, Kopczyńska-Tyszko 1999).

Oczywiście, osoby leczone z powodu nowotworów głowy i szyi, w tym po laryngektomii całkowitej, są poddawane rehabilitacji (psychologicznej, logopedycznej i ruchowej), aby zapewnić im możliwie najpełniejszy powrót do funkcjonowania na podobnym poziomie jak przed pojawieniem się choroby. Terapia logopedyczna i fizjoterapia często poprzedzona zabiegami rekonstrukcyjnymi, ma na celu umożliwienie bądź usprawnienie procesu połykania, motoryki obwodowego narządu mowy (warg, języka, podniebienia miękkiego), przywrócenie w miarę możliwości prawidłowej artykulacji, uzyskanie głosu i mowy zastępczej bądź uzyskanie poprawy w zakresie ruchów mimicznych twarzy. Niestety, często przywrócenie pełnej sprawności zarówno pod względem ruchowym, jak i wszystkich aspektów komunikacji przy użyciu głosu nie jest możliwe (Marszałek, Kordylewska, Golusiński 2011, Styczek 1980, Aleksandrowicz, Ciszek 2007).

Moment otrzymania diagnozy to zazwyczaj bardzo trudna chwila pod względem emocjonalnym, zaburza bowiem funkcjonowanie rodzinne i zawodowe; przynajmniej czasowo uniemożliwia realizację ważnych dla człowieka celów.

Skutki operacji onkologicznych głowy i szyi, takie jak: zmiana toru oddechowego, zaburzenia artykulacji, utrata głosu czy zmiany w zakresie mimiki, wyraźnie i bezpośrednio wpływają na komunikowanie się chorego z otoczeniem.

Prozodia mowy

Zasadniczym elementem procesu komunikacji pomiędzy ludźmi, obok mimiki, gestykulacji, kontaktu wzrokowego, postawy ciała, zachowań przestrzennych czy stroju, jest mowa, na którą składają się funkcje werbalne (leksykalne, semantyczne, fonologiczne i syntaktyczne) oraz niewerbalne, czyli prozodia. Sądzi się, że elementy związane z prozodią to ok. 28% procesu komunikacji, podczas gdy aspekt treściowy (słowa) to ok. 7% przekazu. Zaburzenia dotyczące głosu będą znacząco zaburzać przekazywanie komunikatu.

Do prozodii zalicza się: intonację, akcent, barwę głosu, tempo i rytm mowy. Możemy wyróżnić prozodię lingwistyczną, związaną przede wszystkim z językowymi aspektami mowy, oraz prozodię emocjonalną (afektywną). Prozodia lingwistyczna to: wzorzec intonacyjny zdania, dzięki któremu rozróżniamy zdania oznajmujące od pytających i rozkazujących, akcent (leksykalny i emfatyczny), pauzy dzielące słowa w zdaniu i zdania w wypowiedzi. Dzięki połączeniu elementów językowych mowy oraz prozodii lingwistycznej wypowiedź staje się całością zrozumiałą dla odbiorcy. Z kolei prozodia emocjonalna tworzy kontekst wypowiedzi – podważa lub wzmacnia przekaz językowy. Dzięki prozodycznym aspektom mowy możliwe jest rozładowanie napięcia emocjonalnego. Prozodia emocjonalna może być przekazywana łącznie z informacjami językowymi lub występować oddzielnie, informując w sposób pozajęzykowy o przeżywanych przez nadawcę komunikatu emocjach: radości, smutku, złości, strachu i innych. Odbywa się to dzięki zmianie cech akustycznych głosu: częstotliwości tonu podstawowego i formantów, natężenia, czyli głośności, oraz czasu fonacji. Są to właśnie te elementy komunikacji, które najtrudniej poddają się oddziaływaniom rehabilitacyjnym (Nęcka 1996, Gurański, Słotwiński, Podemski 2008, Banziger, Scherer 2005).

Prozodia mowy a emocje

Można powiedzieć, że zakłócenie prozodycznych elementów mowy – podobnie jak zaburzenie innych czynników wpływających na ekspresję stanów emocjonalnych oraz rozumienie stanów emocjonalnych innych ludzi – zakłóca funkcjonowanie emocjonalne człowieka, powoduje, że zrozumienie podejmowanych przez niego działań staje się trudne. Jako funkcjonowanie emocjonalne rozumiemy tutaj zdolności do prawidłowego spostrzegania, oceniania i wyrażania emocji, czyli rozpoznawania własnych i cudzych stanów emocjonalnych (np. na podstawie obserwacji zachowania czy tonu głosu). W definicji tej mieszczą się również: zdolność przewidywania i rozumienia stanów emocjonalnych innych ludzi w określonej sytuacji (empatia), regulacja i kontrola emocjonalna, umiejętność włączania emocji w procesy myślenia, wzbudzanie emocji odpowiednich do sytuacji u siebie i u innych ludzi oraz wykorzystywanie emocji w trakcie rozwiązywania problemów (Reykowski 1992). Oczywiście, u chorych po operacjach onkologicznych głowy i szyi nie będziemy raczej mówili o zaburzeniu w zakresie zdolności do odbioru i rozumienia emocji innych ludzi. Zakłóceniu podlega tu głównie ekspresja emocji. Wyjątek będą stanowić osoby, u których występują jednocześnie dysfunkcje w obrębie ośrodkowego układu nerwowego czy (w mniejszym zakresie) słuchu, generujące dodatkowo trudności o charakterze odbiorczym (Gurański, Słotwiński, Podemski 2008, Banziger, Scherer 2005).

Laryngektomia całkowita i jej wpływ na ekspresję emocji za pośrednictwem głosu

Po zabiegu całkowitego usunięcia krtani głos zastępczy, który pacjenci opanowują podczas rehabilitacji, tworzony jest dzięki przejęciu roli g...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Danuta Kuśnierkiewicz

    Specjalista neurologopeda, starszy asystent w Katedrze i Klinice Foniatrii i Audiologii UM w Poznaniu, wykładowca. Od wielu lat zajmuje się m.in. rehabilitacją chorych po operacjach onkologicznych w obrębie głowy i szyi.

    Justyna Kędziora-Antkowiak

    Psycholog, logopeda, członek zespołu Pracowni Psychologii Klinicznej Wielkopolskiego Centrum Onkologii. W swojej pracy zajmuje się wspieraniem pacjentów leczonych z powodu nowotworów głowy i szyi, pomagając im w odbudowaniu możliwości efektywnego komunikowania się z otoczeniem i wydolnego funkcjonowania w dotychczasowych rolach społecznych. Wykładowca przedmiotów o tematyce psychologicznej w firmie SERVMED, szkolącej kadry medyczne. Jej zainteresowania zawodowe dotyczą terapii logopedycznej pacjentów po całkowitym usunięciu krtani oraz diagnozy i terapii zaburzeń mowy u pacjentów leczonych z powodu uszkodzeń w obrębie Ośrodkowego Układu Nerwowego.

    Katarzyna Cieślak

    Psycholog i filolog polski, psychoterapeuta, Certyfikowany Psychoonkolog i Superwizor Psychoonkologii PTPO, Certyfikowany Logoterapeuta, jest zatrudniona na stanowisku asystenta w Pracowni Psychologii Klinicznej, współpracuje ze stowarzyszeniami pacjenckimi oraz ośrodkami działającymi na rzecz pacjentów onkologicznych, prowadzi działalność wykładową i edukacyjną z zakresu psychoonkologii, psychologii w medycynie oraz komunikacji klinicznej, członek PTP i PTPO.

    Maria Kuśnierkiewicz

    Psycholog kliniczny - neuropsychog. Pracuje w Wielkopolskim Centrum Onkologii (Pracownia Psychologii Klinicznej) od marca 2007 roku, a wcześniej od 1997 r. do stycznia 2009 pracowała w Klinice Otolaryngologii i Onkologii Laryngologicznej UM w Poznaniu. Współpracuje z Hospicjum Domowym oraz Zakładem Promocji Zdrowia i Psychoterapii Wydziału Studiów Edukacyjnych UAM w Poznaniu. Absolwentka 4-letniego Podyplomowego Kursu Psychoterapii organizowanego przez Wielkopolskie Towarzystwo Terapii Systemowej. Należy do Polskiego Towarzystwa Neuropsychologicznego, Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz Stowarzyszenia Osób z Nowotworami Głowy i Szyi.