Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

14 lipca 2021

NR 44 (Lipiec 2021)

Dwujęzyczność – perspektywa neurobiologiczna

0 84

Coraz więcej dzieci praktycznie od urodzenia ma kontakt z więcej niż jednym językiem. W środowisku pedagogów, ale także rodziców, pojawiło się pytanie, czy wczesna nauka drugiego języka nie zaburza rozwoju języka ojczystego.

Od kilku lat, tak w Polsce, jak i na świecie1, wzrasta populacja małych dzieci, które praktycznie od urodzenia mają kontakt z więcej niż jednym językiem. Część z nich, szczególnie te z rodzin dwujęzycznych, uczy się zwykle obu języków jednocześnie. Inne rozpoczynają naukę w pierwszych latach życia. W środowisku pedagogów, ale także rodziców, pojawiło się pytanie, czy wczesna nauka drugiego języka nie zaburza rozwoju języka ojczystego. Niektórzy specjaliści wczesnej edukacji wskazują, że dzieci dwujęzyczne, w porównaniu do dzieci jednojęzycznych, później zaczynają mówić, potrzebują więcej czasu na wykonanie zadań tekstowych oraz często stosują zamiennie słowa z obu języków. Z drugiej strony wyniki badań psychologicznych sugerują lepiej rozwinięte funkcje poznawcze u dzieci dwujęzycznych, szczególnie w zakresie uwagi oraz elastyczności poznawczej. Wspomniana dyskusja skłoniła badaczy do prześledzenia wpływu nauki drugiego języka na mózgowy rozwój języka ojczystego. Przeprowadzone badania neuroobrazowe2 ujawniały, że najlepszym okresem dla nabywania drugiego języka jest pierwszy rok życia dziecka. Wykazano, że nauka drugiego, a nawet kolejnego języka nie dezorganizuje aktywności struktur mózgu odpowiedzialnych za rozwój rodzimego języka, wręcz przeciwnie – promuje rozwój kory przedczołowej. Na podstawie dostępnych badań możemy zatem przyjąć, że wszystkie dzieci, nawet te o specjalnych potrzebach – są w stanie uczyć się jednocześnie nie tylko jednego, ale nawet wielu języków, pod warunkiem, że nauka ta będzie odbywać się tylko w bezpośrednim kontakcie z lektorem (native speaker). Nie wyklucza się jednak znaczenia indywidualnych zdolności do nabywania języków obcych.

POLECAMY

Geniusz językowy

Jedną z najbardziej imponujących umiejętności niemowląt jest ich zdolność do odkrywania nieskończonego zestawu dźwięków, z których składają się słowa w ich ojczystym języku. Na przykład w języku polskim występuje 5–8 fonemów samogłoskowych: [i], [(y)], [e], [a], [o], [u], [(ą)], [(ę)], podczas gdy język angielski zawiera aż 44 dźwięki (o wiele więcej dźwięków niż liter jest jednym z powodów, dla których angielski jest stosunkowo trudny do nauki czytania i pisania). Słynna amerykańska badaczka zajmująca się badaniem rozwoju języka u niemowląt, Patricia Kuhl, wykazała, że do ok. 6 m.ż., dzieci są w stanie rozpoznawać dźwięki składające się na słowa – we wszystkich prezentowanych im językach. Wskaźnikiem zdolności rozpoznawania dźwięków mowy jest czas odpowiedzi dziecka – szacowany na podstawie ruchu jego głowy w kierunku sylab charakterystycznych dla badanych języków. W przeprowadzonym badaniu (Kuhl i in. 2006) amerykańskie dzieci w wieku od 8. do 10. m.ż. spędzały czas z lektorką, która w czasie zabawy, czytania książeczek itp. mówiła do nich, posługując się wyłącznie językiem ojczystym, tj. mandaryńskim (oficjalny standard mówionego języka chińskiego). W badaniu tym uwzględniono dwie grupy kontrolne. Jedną stanowiły dzieci z Tajwanu (wyspa u wschodnich wybrzeży Chin), dla których mandaryński jest językiem rodzimym; drugą – dzieci z Seattle (USA), które od urodzenia miały kontakt tylko z językiem angielskim. Wykazano, że po upływie miesięcznego kontaktu z lektorką (12 sesji) dzieci amerykańskie osiągnęły tak samo dobre wyniki rozpoznawania dźwięków języka mandaryńskiego jak dzieci, dla których był to język ojczysty. Należy jednak podkreślić, że już ok. 1. r.ż. ich zdolność rozpoznawania dźwięków języka mandaryńskiego zanikła na korzyść rozpoznawania dźwięków języka ojczystego (rys. 1). Jak twierdzi P. Kuhl, niemowlęta z obywateli świata stały się specjalistami języka ojczystego. 
Precyzując, wykazano, że ograniczanie biegłości percepcyjnej dla samogłosek rozpoczyna się w wieku ok. 4. m.ż.; dla spółgłosek – dopiero po ukończeniu 6 miesięcy, a dla tonów leksykalnych (różnicujących niektóre języki, np. mandaryński, ale nie angielski) – ok. 9–10 miesiąca (za: Tomalski 2018). Badacze uważają, że ograniczenie zdolności różnicowania dźwięków własnego języka jest kluczowe dla opanowania kolejnych etapów jego rozwoju, tj. nauki słów oraz nabywania reguł gramatycznych (Zhang i in. 2009). A zatem możemy przyjąć, że przywiązanie do wzorców języka ojczystego zmniejsza wrażliwość na dźwięki innych języków i tym samym utrudnia ich naukę.
Badania przeprowadzone przez zespół P. Kuhl sugerują, że dzieci urodzone w rodzinach dwujęzycznych będą sprawnie różnicować dźwięki mowy obu języków, nie tylko w pierwszych miesiącach życia, ale także około roku. Badania niemowląt z różnych kultur wskazują, że wszystkie niemowlęta przechodzą proces przemia-
ny z obywateli świata na specjalistów języka ojczystego – ale tylko te, które od pierwszych miesięcy życia mają kontakt z innym niż ojczysty język, osiągną biegłość porozumiewania się w obu językach (native speaker).

Sposób nauki drugiego języka

Wyniki badań wskazujące, że małe dzieci zaskakująco szybko uczą się języków obcych, przyczyniły się do wprowadzenia na rynek bogatej oferty edukacyjnej w postaci nagrań oraz bajek w obcym języku. Także i tym razem naukowcy postanowili zweryfikować, czy taka forma nauki języka przynosi oczekiwane rezultaty. W badaniu 10–12-miesięczne amerykańskie niemowlęta – przypisane losowo do 3 grup – uczyły się języka mandaryńskiego (Kuhl i in 2003). Przez miesiąc dzieci z tzw. pierwszej grupy uczyły się tego języka, słuchając wyłącznie nagrań audio (płyty CD), dzieci z drugiej grupy oglądały wyłącznie bajki (nagrania wideo), zaś dzieci z trzeciej grupy miały bezpośredni kontakt z lektorem mówiącym wyłącznie w ojczystym języku, tj. mandaryńskim. Pomiary słuchu fonemowego ujawniły, że tylko dzieci z trzeciej grupy nauczyły się rozróżniać dźwięki języka mandaryńskiego. W przypadku dzieci, które słuchały nagrań lub oglądały bajki, nie zanotowano wzrostu zdolności rozpoznawania dźwięków języka mandaryńskiego. Wyniki te pokazały, że dzieci do nauki drugiego języka potrzebują społecznego kontekstu uczenia się, w którym podstawową rolę odgrywa druga osoba. 
Najmłodsze dzieci najlepiej uczą się w interakcjach typu jeden na jednego, a więc wtedy, kiedy lektor kieruje wzrok na dziecko podczas mówienia, a dodatkowo używa przesadnie zarysowanej, śpiewnej intonacji np. A co to jest? Można przyjąć, że częsty kontakt z innymi osobami odgrywa kluczową rolę w rozwoju zarówno ojczystego, jak i kolejnego języka (Ramirez Esparza 2016). Założenie to potwierdzają badania, w których dokonuje się pomiaru tzw. wspólnej uwagi wzrokowej dziecka i rodzica (opiekuna) w trakcie zabawy. Wykazano, że dzieci, które dzielą uwagę z rodzicem w 6. m.ż., przejawiają wyższy poziom rozwoju języka w 1. r.ż. w porównaniu do dzieci niepodążających za wzrokiem rodzica (za: Tomalski 2018). Warto dodać, że Amerykańska Akademia Pediatryczna (APA) z tego m.in. powodu zaleca, aby dzieci do 2. r.ż. nie oglądały telewizji, nie korzystały z tabletów, lecz spędzały jak najwięcej czasu z rodzicami. 
 

Rys. 1. Schemat ilustrujący etap rozwoju języka ojczystego
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Kuhl i in. 2006
Niebieska linia reprezentuje zdolność dzieci do rozpoznawania dźwięków języka ojczystego, a czarna – zdolność dzieci do rozpoznawania dźwięków języka obcego. 
Do ok. 6. m.ż. dzieci równie dobrze rozpoznają dźwięki języka ojczystego i obcego; są obywatelami świata. 
Między 6. a 12. m.ż. zdolność rozpoznawania dźwięków języka obcego spada, 
a zdolność rozpoznawania różnic między dźwiękami ojczystego języka wzrasta. Pod koniec 1. r.ż. dzieci stają się specjalistami języka ojczystego.


Dwujęzyczność – zaleta czy wada?

Wspólną troską rodziców, nauczycieli i opiekunów dzieci dwujęzycznych jest to, czy rozwój języka przebiega u nich prawidłowo. Jest to szczególnie ważne, ponieważ zanim dziecko zacznie mówić, trudno jest określić poziom jego rozwoju językowego. Chociaż wiadomo już, że rozróżnianie dźwięków rozwija się w tym samym tempie u dzieci jedno- i dwujęzycznych, to pojawia się kolejne pytanie: jak przebiega nabywanie słownictwa oraz reguł gramatyki dla poszczególnych języków. Badania wskazują, że w przypadku zarówno dzieci jedno-, jak i dwujęzycznych wypowiadanie pierwszych sylab i słów, a także nabywanie reguł gramatycznych pojawia się w tym samym czasie (np. Parra i in. 2011). Należy jednak wziąć pod uwagę fakt, że dzieci dwujęzyczne dzielą swój czas między dwa języki, a zatem w każdym języku słyszą średnio mniej słów i zdań. Badania konsekwentnie potwierdzają, że dzieci dwujęzyczne nie pozostają w tyle za jednojęzycznymi rówieśnikami, gdy analizuje się łącznie zdolności w zakresie obu języków. Na przykład łączny zakres słownictwa u dzieci dwujęzycznych jest równy, a nawet większy niż w przypadku dzieci jednojęzycznych. Gdy chodzi o gramatykę, zdolności obu grup wyrównują się w pierwszych latach szkolnych, gdy dziecko dwujęzyczne ma zapewnione edukacyjne wsparcie w zakresie obu języków (Parra i in. 2011).
Innym częstym objawem dwujęzyczności jest to, że dziecko w wypowiedziach łączy słowa lub frazy z dwóch języków. Na przykład dziecko, które jednocześnie uczy się języka polskiego i angielskiego, może powiedzieć: Czy mogę iść outside? (Outside oznacza ‘na zewnątrz’ w języku angielskim). Ważne jest, aby zrozumieć, że przełączanie między językami (ang. code switching) jest naturalnym zachowaniem dwujęzycznych dzieci, a często także dorosłych. W rzeczywistości nie świadczy to o opóźnieniu rozwoju mowy – wręcz przeciwnie : jest oznaką sprawnej komunikacji. Przykładowo, dwujęzyczne dzieci już od 2. r.ż. są wrażliwe na język swojego rozmówcy, tj. w rozmowie zwiększają proporcje słów z języka osoby, z którą rozmawiają. Co ciekawe, chociaż dzieci przełączają się między językami w zakresie słownictwa, to przestrzegają reguły gramatyki danego języka, podobnie jak czynią to dwujęzyczni dorośli (Paradis i in. 2000). Jest to kolejny dowód na to, że zmiana kodu języka nie jest przypadkową mieszanką słów, ale raczej strategiczną techniką stosowaną przez dzieci dwujęzyczne. 

Dwujęzyczny mózg

Zastosowanie nieinwazyjnych technik obrazowania mózgu pozwoliło naukowcom ustalić, w jaki sposób przebiega rozwój funkcji językowych. Innymi słowy, określono, które struktury mózgu odpowiedzialne za język są aktywne i w jakim czasie rozwoju dziecka. Rozwój języka, chociaż zajmuje kilka lat, rozpoczyna się już w okresie płodowym. Na podstawie pomiarów rytmu serca płodów wykazano, że już w ostatnim trymestrze ciąży przetwarzają one unikalne cechy różnych języków. Natomiast kilka godzin po narodzinach niemowlęta potrafią zidentyfikować język matki i odróżnić go od języka osoby obcej, co obrazują np. badania EEG (za: Tomalski 2018). Zgodnie z powyższymi wynikami, współcześnie przyjmuje się, że lateralizacja funkcji językowych nie rozwija się z wiekiem, lecz jest cechą wrodzoną i uwarunkowaną genetycznie. Oznacza to, że już w okresie rozwoju prenatalnego zostaje ustalona dominacja lewej półkuli dla zdolności mówienia (okolica Broki) i różnicowania dźwięków mowy (okolica Wernickiego). Innymi słowy, lewa półkula wykazuje gotowość funkcjonalną do specjalizacji w zakresie funkcji językowych, zanim te funkcje się rozwiną. Z tego powodu percepcja mowy u niemowląt często wiąże się z obustronną aktywacją regionów skroniowych. Dopiero z wiekiem, wraz z rozwojem funkcji językowych, zachodzi specjalizacja i widoczna jest dominacja lewej półkuli dla dźwięków mowy. Warto dodać, że badacze, poszukując dowodów na wrodzoną lateralizację funkcji językowych, wskazali także pewne neuroanatomiczne różnice między półkulami. Wykazano, że już u noworod-
ków, a nawet płodów, obszar odpowiedzialny za różnicowanie fonemów – część okolicy Wernickiego, tzw. planum temporale – jest większe po lewej niż po prawej stronie mózgu (asymetria strukturalna) (za: Grabowska 2005). Powyższe dane wskazują zatem, że asymetria jest cechą wrodzoną, jest stabilna i prawdopodobnie nie zmienia się z wiekiem. 
W badaniu małych dzieci i noworodków na szczególną uwagę zasługuje metoda określana jako magnetoencefalografia (MEG), która stwarza możliwość obserwacji aktywności mózgu noworodka w komfortowych warunkach, gdzie dziecko może swobodnie poruszać głową. Dzięki technicznym możliwościom MEG, tj. badaniu sygnału elektrycznego (EEG) w warunkach pola magnetycznego, ustalono, w jaki sposób nabywanie więcej niż jednego języka wpływało na organizację funkcji językowych w mózgu dziecka. W jednym z badań naukowcy porównali aktywność mózgu 11-miesięcznych dzieci. Jedna grupa dzieci pochodziła z rodzin dwujęzycznych, tj. hiszpańsko-angielskich, a druga – z rodzin jednojęzycznych, angielskich (Ferjan Ramirez i in. 2017). Zgodnie z założeniami, u dzieci jednojęzycznych aktywność mózgu pojawiła się tylko w odpowiedzi na dźwięki języka ojczystego. W przypadku dzieci dwujęzycznych aktywność ta wystąpiła podczas słuchania obu języków i towarzyszyła jej rozległa aktywacja obszarów skroniowo-czołowych. Co istotne, aktywność mózgu na dźwięki języka angielskiego była równie silna u dzieci dwu- i jednojęzycznych, co wskazuje, że te dwie grupy dzieci uczyły się rozróżniać angielskie dźwięki mowy w tym samym tempie (rys. 2). Tym samym badacze pokazali, że mózg dziecka może specjalizować się w więcej niż jednym języku, a nauka drugiego języka nie zaburza aktywności mózgu, niezbędnej podczas przyswajania ojczystego języka. Dodatkowo wykazano, że nauka dwóch języków w tym samym czasie promuje u dziecka rozwój sieci neuronalnej w korze przedczołowej, która odpowiada za złożone funkcje wykonawcze. Warunkiem owej specjalizacji jest stały oraz, jak już wspomniano, bezpośredni kontakt dziecka z danym językiem. 
Warto dodać, że ostateczny obraz mapy funkcjonalnej mózgu podczas przetwarzania mowy u osób dwujęzycznych w dużej mierze zależy od czasu, w którym osoba nauczyła się drugiego języka. W przypadku tych, którzy nabyli język do 6. r.ż., te same obszary, tj. okolica Broki i okolica Wernickiego, będą odpowiedzialne kolejno za ekspresję i percepcję mowy obu języków. Natomiast nauka drugiego języka po 11. r.ż. wiąże się z rozłącznymi systemami neuronalnymi, szczególnie dla zdolności mówienia (Kim i in. 1997). Różnice w mózgowej organizacji funkcji językowych u osób dwujęzycznych zależeć będą także od indywidualnych zdolności do uczenia się obc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy