Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

7 lipca 2022

NR 50 (Lipiec 2022)

Diagnostyka osób funkcjonujących w różnych systemach językowych

0 81

Z powodu zmian demograficznych w ciągu ostatnich dekad wzrosła liczba dzieci wielojęzycznych. Wiele z nich ma problemy z nauką drugiego języka. Podobieństwa między przejawami etapów przyswajania drugiego języka a upośledzeniem przyswajania języka sprawiają, że logopedzi stają przed dylematem diagnostycznym.

Z badań De Langen-Müller i in. (2016) wynika, że ok. 5–8% dzieci jednojęzycznych wykazuje specyficzne zaburzenia językowe (SLI) zgodnie z kryteriami ICD 10 (www.who.int/classifications/icd/en/). Chociaż nie ma wystarczających danych dotyczących dzieci dwujęzycznych, przypuszcza się, że dzieci te cierpią na SLI równie często (De Langen-Müller 2016). Logopedzi podejmują więc działania na rzecz wypracowania i standaryzacji narzędzi diagnostycznych, które będą mogły być stosowane w diagnozie dzieci wielojęzycznych (Armon-Lotem, de Jong, Meir 2015). Dziś testowanie we wszystkich językach może być postrzegane jako złoty standard. Thordadottier (2015) opisuje cztery scenariusze diagnozy w zależności od tego, czy:

  • znormalizowane testy są dostępne, 
  • odpowiednie testy nie są dostępne,
  • brak testów, ale dostępna jest tradycja kliniczna, 
  • testy lub tradycja w ogóle istnieją. 

Niestety, nawet biorąc pod uwagę scenariusz, gdy język, w którym dziecko się porozumiewa, można ocenić za pomocą znormalizowanego testu, należy wziąć pod uwagę wysoki stopień możliwej zmienności jego języka, spowodowanej złożoną interakcją kilku czynników. Niektóre z nich, takie jak zróżnicowanie regionalne, społeczne i sytuacyjne, mają również zastosowanie w przypadku osób jednojęzycznych; inne mają znaczenie tylko w przypadku migracji spowodowanej zmieniającym się środowiskiem językowym. Tak więc języki z natury charakteryzują się pewnym, często silnym, stopniem zróżnicowania w stosunku do konstrukcji oficjalnie zdefiniowanego języka standardowego.
 

POLECAMY


Język standardowy a normy rozwoju językowego

Według Weinreicha tylko jedna z odmian językowych zostaje wybrana jako język standardowy, w którym określa się normy rozwoju językowego dziecka oceniane na podstawie testów językowych (za: Wolfram, Schilling 2015). Dzieci mówiące odmianą bez norm i standardów mają tę wadę, że ich zdolności językowe receptywne i ekspresyjne zwykle nie mieszczą się w średnim zakresie oczekiwanej standardowej sprawności językowej. Dlatego rzetelna ocena języków dziecka z pochodzeniem migracyjnym musi uwzględniać wiele czynników wpływających na akwizycję języka w ramach sukcesywnej dwujęzycznej akwizycji języka w środowisku drugiego języka. W konsekwencji obecne warunki, takie jak nadmierna diagnoza SLI u dzieci dwujęzycznych w wielu krajach, opierają się na braku narzędzi oceny. Powszechny trend oceniania kompetencji językowych tylko w drugim języku to wyzwanie, jak radzić sobie ze zróżnicowaniem i potrzebami rodzin migrantów z ich różnorodnymi wartościami, przekonaniami i zachowaniami. 

W jaki sposób prowadzić diagnostykę?

Na pomoc diagnostom przychodzi specjalistyczna diagnostyka, w tym neuroobrazowanie. Obecne teorie dwujęzyczności nie zgadzają się co do zakresu, w jakim oddzielne obszary mózgu są wykorzystywane do utrzymywania lub przetwarzania pierwszego i drugiego języka. Teorie dwujęzycznego przetwarzania języka utrzymują, że osoby dwujęzyczne koaktywują swoje dwa języki podczas mowy i utrzymują podobne, nakładające się reprezentacje dla obu (Goldrick, Putnam, Schwarz 2016). Ponadto wcześniejsze badania neuroobrazowania dostarczyły wielu dowodów na to, że drugi język jest przetwarzany podobnie do pierwszego języka mówiącego (Cao, Liu, Ran i in. 2013). Nawet jeśli istnieją różnice między pierwszym a drugim językiem, takie jak bardziej rozległa aktywność w drugim języku (Nichols, Gao, Fregni i in. 2021), nadal występuje znaczne nakładanie się (Indefrey 2006). Sugeruje to, że podobne podstawowe sieci językowe są zaangażowane niezależnie od używanego języka. Koncepcja koaktywacji języka u osób dwujęzycznych jest powszechnie akceptowana, podobnie jak koncepcja pojedynczego, zintegrowanego leksykonu (Breining, Faria, Argye 2014). Zwolennicy tego modelu proponują również istnienie „węzła” języka pierwszego i drugiego, który określa, do którego języka będzie łatwiejszy dostęp. Chociaż model ten uwzględnia torowanie i interferencję międzyjęzykową, mechanizm węzła językowego pozostaje niejasny na poziomie neurobiologicznym.

Podczas gdy neuroobrazowanie zapewnia znaczne wsparcie dla zintegrowanego leksykonu poprzez aktywację podobnych struktur, oddzielenie wzorców aktywności we wspólnych obszarach mózgu pierwszego i drugiego języka może dostarczyć dowodów na pewien stopień rozróżnienia sposobu dostępu do leksykonu między językami. Oznacza to, że te rozłączne wzorce reprezentacji mogą odzwierciedlać działanie regulującego „węzła językowego”, który umożliwia dostęp do informacji semantycznych specyficznych dla języka we wspólnych obszarach mózgu (Nichols, Gao, Fregni i in. 2021).

Zwolennicy różnych modeli dwujęzycznego rozpoznawania słów na ogół zgadzają się, że indywidualne różnice, takie jak biegłość i wiek przyswajania, wpływają na dwujęzyczne przetwarzanie leksykalno-semantyczne oparte na sile powiązań między fonologią, ortografią i semantyką. Jednak w miarę jak osoby dwujęzyczne osiągają równowagę w biegłości, poziomy aktywacji w spoczynku stają się podobne między językami, co prowadzi do symetrycznych efektów torowania między językami. Pomimo że pierwszy i drugi język dzieli sieć struktur, tradycyjne jednowymiarowe kontrasty nie mogą powiedzieć, w jaki sposób języki są reprezentowane w tych obszarach. Chociaż obszary mózgu reprezentujące oba języki w znacznym stopniu się pokrywają, to sposób reprezentacji języków może się różnić (Wang, Xiang, Vannest i in. 2011). Oznacza to, że regiony kodujące informacje specyficzne dla języka, takie jak kody mówione (np. lewy górny zakręt skroniowy i lewy dolny zakręt czołowy), mogą przedstawiać każdy język inaczej. W przeciwieństwie do tego regiony zaangażowane w kontrolę wykonawczą i kontrolę uwagi (np. grzbietowo-boczna kora przedczołowa i wyspa) prawdopodobnie wykazują mniejsze zróżnicowanie w sposobie przedstawiania każdego języka, ponieważ funkcja tych regionów nie powinna różnić się jakościowo w zależności od języka. Indywidualne różnice w umiejętnościach językowych i doświadczeniu również odgrywają ważną rolę w dwujęzycznym przetwarzaniu języka i mogą wpływać na integrację reprezentacji neuronowej każdego języka (Nichols, Joanisse 2017). Wcześniejsze badania wskazują, że osoby posługujące się niskimi umiejętnościami i późno uczący się drugiego języka mają większą separację wiedzy pojęciowej swoich dwóch języków, a separacja ta może również znaleźć odzwierciedlenie w neuronalnej reprezentacji słów i pojęć w koaktywowanym mózgu (Van Hell, Tanner 2012). 

Procesy językowe w dwujęzycznym mózgu są częściowo wspólne dla wszystkich języków, a na stopień neuronowego nakładania się języków wpływa kilka czynników, w tym wiek przyswajania, względna biegłość językowa i immersja. Istnieją ograniczone dowody na rolę dystansu językowego w działaniu kontroli języka, a także w dziedzinie ogólnych systemów kontroli poznawczej (Radman, Jost, Dorood i in. 2021). Badania z wykorzystaniem metod wrażliwych przestrzennie sugerują, że odległość językowa moduluje reprezentacje językowe w przypadku osób dwujęzycznych i wielojęzycznych. Badanie fMRI, podczas którego analizowano wpływ odległości językowej na sieć mózgową zaangażowaną w czytanie językiem pierwszym i drugim, wykazało, że sieć jest porównywalna, gdy oba języki są podobne pod względem przezroczystości ortograficznej. Dodatkowe zasoby neuronowe w lewym środkowym zakręcie czołowym są potrzebne, gdy język drugi jest bardziej nieprzejrzysty (tj. mniej przejrzyste odwzorowanie ortografii na fonologię) niż w języku pierwszym (Say, Ting, Xiaoxia i in. 2016). Taka dodatkowa rekrutacja lewego środkowego zakrętu czołowego została również odnotowana w badaniu z wczesnymi osobami dwujęzycznymi, które ujawniły większe zaangażowanie takich obszarów czołowych podczas czytania w języku bardziej nieprzejrzystym w porównaniu z językiem przezroczystym.
 


Podobieństwa i różnice językowe – jakie mają znaczenie?

Prowadzone badania kliniczne pokazują, że różnice językowe mają znaczenie, prowadząc na przykład do różnych wzorców przenoszenia u osób dwujęzycznych z afazją (Faroqi-Shah, Frymark, Mullen, Wang 2010). Podobieństwo językowe ułatwia uogólnianie międzyjęzykowe po terapii językowej, co przemawia za wspólnymi sieciami neuronowymi w blisko spokrewnionych językach (Gil, Goral 2004). Jednak wiedza na temat roli dystansu językowego w zbieżnej lub rozbieżnej reprezentacji języków w mózgach osób dwujęzycznych jest ograniczona. Zbieżny pogląd postuluje, że oba języki aktywują podobne regiony neuronalne. Nakładanie się obszarów mózgu zaangażowanych w przetwarzanie języka pierwszego i drugiego wzrasta wraz ze wzrostem biegłości. Rozbieżny pogląd stwierdza jednak, że języki aktywują różne regiony mózgu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy