Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

21 lipca 2020

NR 38 (Czerwiec 2020)

Czy możliwa jest zdalna terapia logopedyczna w dyslalii obwodowej?

29

Terapia logopedyczna za pośrednictwem mediów elektronicznych stanowiła swoiste tabu. Z chwilą wybuchu pandemii koronawirusa nagle stała się koniecznością. Jaka jest zasadność takich zajęć, jakie istnieją możliwości, jakie narzędzia, jaka jest ich skuteczność?

Kontrowersje wokół terapii zdalnej

Jeszcze do niedawna zdalna terapia logopedyczna stanowiła pewnego rodzaju temat tabu. Składało się na to wiele czynników, począwszy od braku akceptacji zdalnej formy prowadzenia terapii online ze strony zarówno wielu specjalistów, jak i samych rodziców. Zajęcia online, chociaż praktykowane przez niektórych specjalistów, nie były przedmiotem wielu dyskusji. Logopeda, który rozpoczynał swoją przygodę z logopedią online, działał w swego rodzaju niszy. Jednocześnie w środowisku logopedów spopularyzowano tezę o negatywnym wpływie urządzeń cyfrowych na rozwój dzieci. Potwierdzeniem dla tego stanowiska są rekomendacje American Academy of Pediatrics, w których zostały określone dzienne limity korzystania z urządzeń cyfrowych przez dzieci do 5. r.ż. Wszystko to sprawiło, że stosowanie urządzeń cyfrowych w gabinetach logopedycznych zaczęto postrzegać również jako swoiste faux pas.
W drugim kwartale 2020 r. w sposób odgórny skorygowano podejście do zdalnych konsultacji logopedycznych, a pisząc szerzej – do całej telemedycyny. Doszliśmy do punktu, w którym sytuacja diametralnie uległa zmianie ze względu na dynamicznie zmieniającą się sytuację epidemiologiczną związaną z rozprzestrzenianiem się koronawirusa w naszym kraju. W sytuacji epidemii ograniczono funkcjonowanie przedszkoli i szkół. Prowadzenie działalności dydaktycznej i wychowawczej na dotychczasowych zasadach stało się niemożliwe. Zmiany te dotyczyły również ograniczenia działalności poradni psychologiczno-pedagogicznych, które – zgodnie z zaleceniami rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej – również rozpoczęły zdalną realizację wybranych działań.
Na skutek okoliczności związanych z zamknięciem gabinetów i poradni specjalistycznych, szkół i przedszkoli zdalna terapia logopedyczna zaczęła wychodzić z cienia. Przy braku możliwości skorzystania z tradycyjnej formy terapii konsultacje przez Internet stały się przedmiotem rekomendacji, przy jednoczesnych pracach związanych z próbami standaryzacji logopedycznej pomocy online. Szansa na wykorzystanie technologii ma powstrzymać negatywny wpływ przerwy w zajęciach o charakterze specjalistycznym, terapeutycznym czy rewalidacyjnym. Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom specjalistów i rodziców, Polski Związek Logopedów przedstawił propozycję standardu pomocy logopedycznej online.
Jak można przeczytać na stronach Polskiego Związku Logopedów, zapewnienie efektywnej oraz merytorycznej pracy online powinno się opierać na określonych działaniach. Wsparcie logopedyczne online powinno odbywać się we współpracy z rodzicami (opiekunami), a specjalista winien pracować z dzieckiem wyłącznie w obecności opiekuna. Oprócz ogólnych wytycznych autorzy standardu pomocy logopedycznej online wskazali również optymalny według nich czas trwania terapii zdalnej. Warto zwrócić uwagę na punkt, w którym mówi się, że to specjalista określa rodzaj schorzenia, dysfunkcji, możliwości zastosowania zaplanowanych działań terapeutycznych, których się podejmuje. W związku z powyższym specjalista samodzielnie decyduje o możliwości zastosowania terapii zdalnej u danego pacjenta.
Czy zatem zdalna terapia logopedyczna jest czymś całkowicie nowym, czy jest znakiem czasu? Otóż nie. Wcześniej zdalne konsultacje online funkcjonowały w przestrzeni wirtualnej i były związane z konsultacjami logopedycznymi na odległość, często dla osób, które nie miały dostępu do logopedy w miejscu zamieszkania. Z tej możliwości korzystali obywatele Polski przebywający poza granicami kraju, dla których kontakt online stanowił często jedyną możliwość kontaktu z logopedą. Specjaliści tworzyli własne standardy pracy dostosowane do konkretnych pacjentów i sytuacji.
Już teraz możemy powiedzieć o nowym zjawisku, jakim jest powszechnie akceptowana forma zdalnej terapii logopedycznej. Opinie na ten temat będą jednak dzielić specjalistów, gdyż wielu z nich jest zdania, że zdalne konsultacje logopedyczne na stałe wpiszą się w naszą rzeczywistość. Będzie to podyktowane często preferencjami pacjentów i ich opiekunów oraz samych logopedów.
Niniejszy artykuł nie ma na celu rozstrzygania wątpliwości na temat zdalnych konsultacji logopedycznych czy ustalania ich standardów. Dla specjalistów, którym towarzyszą wątpliwości związane z tą formą konsultacji, argumentem za lub przeciw niech będzie odpowiedź na pytanie: czy terapia zdalna stanowi konieczność, czy ma być jedynie alternatywą dla terapii stacjonarnej?
Artykuł jest próbą obiektywnego spojrzenia na możliwości prowadzenia konsultacji przez Internet przy pełnej zgodzie i współpracy rodzica z logopedą. Ważną kwestię stanowi tutaj komfort logopedy, a przede wszystkim dziecka i jego opiekunów. Zdalna terapia logopedyczna stanowi spore wyzwanie dla obydwu stron.
Aktualnie mamy możliwość korzystania z dobrodziejstw zaawansowanej technologii, nowoczesnych aplikacji i wielu przydatnych programów multimedialnych dla dzieci z zaburzeniami artykulacji. Wymienione powyżej zdobycze techniki sprawiają, że nie tylko istnieje możliwość zastosowania zdalnej terapii logopedycznej, ale może to być terapia skuteczna, natomiast należy zaznaczyć, że dotyczy to wybranych przypadków.

POLECAMY

Czy do prowadzenia terapii zdalnej potrzebne są szczególne umiejętności?

Technologia towarzyszy nam w każdej dziedzinie życia. W przypadku terapii zdalnej technologia stanowi dla nas narzędzie pracy. Do prowadzenia terapii zdalnej nie są wymagane szczególne umiejętności, chociaż zaangażowanie dziecka i koncentrowanie jego uwagi na ćwiczeniach podczas zajęć zdalnych może stanowić wyzwanie, zwłaszcza dla osób prowadzących terapię online po raz pierwszy.
Efektywność terapii zdalnej zależy od zaangażowania dziecka, ale przede wszystkim od zaangażowania rodziców, gdyż to właśnie oni są najbardziej świadomi możliwości swojego dziecka. Doskonale wiemy, że przy odpowiednim zaangażowaniu rodzica każda terapia przynosi lepsze rezultaty, również w przypadku zajęć zdalnych. Musimy zatem podkreślić, że zdalna terapia logopedyczna to wyzwanie nie tylko dla logopedy, ale przede wszystkim dla rodziców, którzy w tym przypadku są „niezastąpieni”. Wydaje się, że często ograniczenia wynikające ze specyfiki konsultacji zdalnej mogą być niwelowane przez wypracowanie autorskich rozwiązań zajęć online, które ogranicza jedynie nasza wyobraźnia.

Zdalna terapia logopedyczna w dyslalii a standardy postępowania

Dyslalia obwodowa jest zaburzeniem występującym bardzo często, dlatego też istnieje duże prawdopodobieństwo, że właśnie z tym problemem przyjdzie nam się mierzyć podczas konsultacji online. Czy zatem zdalna terapia logopedyczna może być stosowana w dyslaliach obwodowych? Odpowiedź na to pytanie wzbudza wiele kontrowersji. Dlatego warto zaznaczyć, że każdy specjalista powinien tę kwestię rozstrzygnąć indywidualnie. Konsultacja online w wielu przypadkach nie zastąpi tradycyjnej terapii logopedycznej i równie często w rozmowach ze specjalistami spotykam się z opinią, że konsultacja zdalna nie zastępuje tradycyjnej diagnozy. Zatem nie każdy przypadek kwalifikuje się do tej formy terapii. Dlatego też logopedzi częściej decydują się na terapię zdalną realizowaną z pacjentami, z którymi mieli kontakt podczas zajęć stacjonarnych. Wśród specjalistów funkcjonuje przeświadczenie, że tylko wybrani pacjenci mogą brać udział w zajęciach zdalnych. Dosyć łatwo to uargumentować, uznając za kryterium chociażby wiek pacjenta i problem, który mu towarzyszy.
Przy omawianiu etiologii dyslalii pomocna jest klasyfikacja opracowana przez Halinę Mierzejewską i Danutę Emilutę-Rozyę, które wskazały na anatomiczne, funkcjonalne oraz słuchowe przyczyny zaburzeń dźwięków mowy (Mierzejewska, Emiluta-Rozya 1997). Do klasyfikacji tej odnosi się również prof. Danuta Pluta-Wojciechowska w swojej pozycji poświęconej dyslalii obwodowej. Etiologia dyslalii obwodowej wiąże się z zaburzeniami czynności prymarnych dotyczącymi oddychania czy ustnej fazy połykania. Mogą one występować w formie izolowanej, aczkolwiek często towarzyszą anomaliom anatomicznym w obrębie zespołu ustno-twarzowego, np. ankyloglosji, wadom zgryzu, rozszczepom (Pluta-Wojciechowska 2019).
Praca funkcjonalna, wynikająca z zaburzeń czynności biologicznych, jakimi są oddychanie i połykanie, wymaga stałego usprawniania, często przy współpracy z innymi specjalistami. Niezbędne jest dokonanie oceny funkcji prymarnych względem mówienia, a tym samym – określenie przyczyn zakłóceń dźwięków mowy (Stasiak 2015). W tym przypadku postawienie prawidłowej diagnozy może być niemożliwe, szczególnie gdy weźmiemy pod uwagę kwestię oceny narządów artykulacyjnych w zakresie budowy anatomicznej (ocenę wędzidełka języka, warunków zgryzowych, podniebienia itp.) oraz sprawności motorycznej aparatu mowy (ruchomość języka, warg, podniebienia miękkiego, żuchwy itp.).
Na wstępie omawiania kwestii zdalnej terapii logopedycznej w dyslalii należy zwrócić uwagę na zasadniczy element, którym jest utrwalanie głosek wcześniej wywołanych bądź głosek istniejących w systemie fonemowo-fonetycznym, ale jeszcze nie w pełni utrwalonych. Z doświadczeń i wypowiedzi wielu specjalistów, którzy decydują się na prowadzenie terapii zdalnej, wynika, że jest ona możliwa jedynie na poziomie utrwalania głosek, które wcześniej zostały już wywołane.
Decyzja o wyborze zdalnej terapii logopedycznej nie może prowadzić nas do odejścia od standardów, reguł i norm stosowanych w przebiegu terapii logopedycznej. Logopeda musi rozważyć, czy konsultacja zdalna jest w stanie doprowadzić go do osiągnięcia celu postępowania terapeutycznego, jakim w przypadku pacjenta z nieprawidłową artykulacją jest wypracowanie realizacji normatywnych (Stasiak 2015). W każdym przypadku powinno być to oceniane indywidualnie.
Mając na uwadze zachowanie standardów, kwestie związane z obszarami pracy logopedy w zakresie prowadzonej terapii zdalnej pozostawia się indywidualnej ocenie samych specjalistów. To na ich barkach spoczywa odpowiedź na pytanie, czy w wybranym przypadku zasadne jest prowadzenie terapii, uwzględniając znane im procedury postępowania diagnostycznego i terapeutycznego u osób z zaburzeniami artykulacji. Pacjenci są różni i wymagają indywidualnego podejścia oraz dostosowania metod pracy do ich możliwości.

Warsztat pracy

Aby mówić o profesjonalnie przygotowanym warsztacie pracy, po stronie logopedy muszą być spełnione odpowiednie warunki techniczne. Możemy je zdefiniować jako odpowiednio dobrany oraz przygotowany sprzęt do pracy, wyposażony w kamerę o dobrej rozdzielczości i szybkie łącze Internetowe. Warunki te muszą być spełnione po to, aby pacjent mógł dobrze obserwować działania logopedy i odwrotnie. W praktyce nie mamy wpływu na to, jakimi możliwościami sprzętowymi dysponuje nasz pacjent, ale należy to uwzględniać w zakresie oceny skuteczności i efektywności terapii zdalnej. Może się zdarzyć, że warunki techniczne po stronie pacjenta uniemożliwią wprowadzenie zdalnej formy terapii.
Bez względu na to, czy konsultacja jest stacjonarna, czy zdalna, należy odpowiednio przygotować się do prowadzonych zajęć, tak by zapewnić pacjentowi materiał fonetyczny dostosowany do jego potrzeb. Każde zajęcia wymagają określonego scenariusza lub z góry ustalonego planu, co sprawia, że będą bardziej efektywne.
Czas terapii powinien być dostosowany do możliwości i wieku dziecka. Każda konsultacja obejmuje również rozmowę z rodzicem, który jest obecny w trakcie zajęć zdalnych. Ma to wiele dodatkowych zalet.
Terapia logopedyczna dyslalii obwodowych wymaga prowadzenia ćwiczeń usprawniających motorykę narządów mowy, niezbędnych w przypadku jej obniżenia lub w przypadku prawidłowej sprawności narządów mowy, ale konieczności uświadomienia pacjentowi jego możliwości ruchowych. Dlatego ważnym elementem spotkania online jest dobry kontakt wzrokowy, który umożliwia odtworzanie przez pacjenta odpowiedniego ułożenia narządów mowy. Warto zwrócić uwagę na dobór oświetlenia naszego stanowiska pracy oraz prawidłowe usytuowanie względem źródeł światła. Jeśli nasza kamera bądź...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy