Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ćwiczenia pomocne w opanowaniu technik płynnego mówienia

Artykuły z czasopisma | 25 marca 2020 | NR 36
174

Skuteczność ćwiczeń wzrasta, jeśli mogą być systematycznie realizowane nie tylko w trakcie sesji w gabinecie, ale również w codziennej pracy w domu.

Wybrane typy ćwiczeń

Terapeuta powinien stosować zróżnicowane ćwiczenia, by pomóc pacjentom opanować mówienie według zasad płynności mowy. Należą do nich m.in.:

POLECAMY

  • ćwiczenia oddechowe (do wykonywania np. w pozycji leżącej), usprawniające oddech przeponowy; w przypadku dzieci także dmuchanie na różne przedmioty ze wskazaniem nabierania powietrza do przepony brzusznej (co prowadzi do poszerzenia pojemności życiowej płuc),
  • ćwiczenia emisyjne, realizowane na jednym pełnym wydechu, głośno (ale także szeptem w celu uzyskania miękkiego nastawienia głosu); chodzi o przeciąganie samogłosek ustnych: [a], [o], [u], [e], [i], [y],
  • ćwiczenia płynnej realizacji połączeń samogłoskowych (wykonywane na jednym pełnym wydechu, bez zwarć krtaniowych, głośno i szeptem) polegające na przeciąganiu samogłosek z zastosowaniem tzw. przydechu: hao – hao – ho, haou – haou – hu, hae – hae – 
  • he, haei – haei – hi, haeiy – haeyi – hy (przydechowy start, tzw. westchnienie, dźwięczna głoska [h]), a także ćwiczenie bez zwarć krtaniowych (legato) połączeń samogłosek: aoueiy – aoueiy – aoueiy…,
  • ćwiczenia w mówieniu, czyli terapeutyczne czytanie tekstu odpowiedniego dla wieku pacjenta, terapeutyczne zadawanie pytań i odpowiadanie na pytania dotyczące treści przeczytanego tekstu, terapeutyczne opowiadanie na temat ilustracji itp. – śpiewem, 
  • tzw. sposobem „mimicznym”, szeptem i mową głośną (tego samego zdania, w przypadku śpiewania zdania, mimicznie i szeptem wypowiadanego zdania – wskazany jest kontakt wzrokowy twarzą w twarz, natomiast głośno powtarzanego tego samego zdania – wskazana jest kontrola wzrokowa w lustrze z baczną obserwacją m.in. szerokiego otwierania jamy ustnej, nieunoszenia barków do góry podczas wdechu, wykonywania ruchów upłynniająco-rytmizujących mówienie dłonią lub palcem wskazującym, cztero- lub trzykrotnie bez mimiczności tych samych wypowiedzi z próbą stosowania technik płynnego mówienia,
  • ćwiczenia szerokiego i miękkiego otwierania i zamykania ust oraz warg, realizowane po to, by uzyskać pełniejszą wyrazistość mówienia, lepszą emisję głosu oraz by zapobiegać skurczom artykulatorów,
  • wykonywanie piosenek, to znaczy ich śpiewanie, recytowanie szeptem, a potem głośno (celem jest przeniesienie zjawisk melodyjnych i szeptanych na głośne mówienie),
  • ćwiczenia delikatnego startu mowy, przydatne szczególnie przy wymawianiu wyrazów z głoskami zwarto-wybuchowymi w nagłosie: [p], [b], [t], [d], [k], [g] i in. oraz tzw. przydechowym rozpoczynaniu wymowy wyrazów z samogłoskami w nagłosie.

Zalecenia do wykonywania ćwiczeń

Pacjent powinien realizować scharakteryzowane powyżej ćwiczenia (i wiele innych) – w zależności od swego wieku, stopnia zaburzeń procesu oddychania, nieprawidłowości w emisji głosu, stopnia napięcia mięśni narządów artykulacyjnych itp. – w ciągu dnia od kilku do kilkunastu minut. Przykładowo, ćwiczenia: pierwsze (oddechowe) i drugie lub trzecie (emisyjne), stosowane jednorazowo przez pacjenta szesnastoletniego, powinny trwać po ok. 3–4 min; ćwiczenie czwarte (czytanie tekstów, dialogi, opowiadanie) może trwać nawet 10–15 min, tym bardziej gdy weźmie się pod uwagę czytanie tekstu. Ćwiczenie piąte jednorazowo powinno zawierać ok. 15–20 ruchów szerokiego otwierania i zamykania ust oraz tyle samo ruchów warg. Ćwiczenie szóste, śpiewanie i recytowanie piosenek (zalecane szczególnie dzieciom), może być realizowane jednorazowo w ciągu kilku minut. Jeśli dziecko (czy też pacjent dorosły) zaakceptuje ten rodzaj ćwiczenia, wówczas efekty terapii można znacznie przyspieszyć.
Powyższe ćwiczenia przeznaczone są nie tylko do stosowania w gabinecie, lecz także do utrwalania w domu pod kontrolą drugiej osoby. Logopeda powinien ją wcześniej dokładnie poinstruować o metodach prowadzenia tych ćwiczeń. Przez ok. 4–6 tyg. należy powyższe ćwiczenia utrwalać minimum 1–2 razy dziennie po ok. 15–20 (25) min. Jeśli logopeda stwierdzi, że stopień opanowania danego ćwiczenia jest na właściwym poziomie, wówczas można zmniejszyć częstotliwość ich wykonywania na korzyść ćwiczenia czwartego, w którym można stosować opanowanie sprawności innych ćwiczeń. Podczas 15–20-minutowej sesji ćwiczeń w domu należy „przeplatać” poszczególne ćwiczenia, zwracając jednocześnie uwagę na właściwy czas trwania danego ćwiczenia oraz jego stopień trudności dla danego wieku.

Konspekt zajęć I etapu terapii

2-godzinna 4 lub 5 sesja terapeutyczna; obecni: pacjent (-ci), rodzice (inne osoby).
Przebieg zajęć:

  • ćwiczenia relaksacyjne: np. pełna relaksacja neuromięśniowa (Bartkowicz 2002),
  • ćwiczenia rozluźniające narządów artykulacyjnych (w tym: szerokie otwieranie i zamykanie ust oraz rozwieranie i zwieranie warg przy zbliżonych do siebie łukach zębowych),
  • czytanie szeptem i głośno prostego tekstu z podkreślonymi samogłoskami (pacjent zwraca szczególną uwagę na potrzebę przeciągania samogłosek oraz płynnego łączenia wypowiadanych słów na jednym wydechu),
  • odpowiadanie na pytania stawiane przez logopedę z użyciem poznanych wcześniej zasad płynności mowy oraz z zastosowaniem korektora mowy Echo (zalecanie mówienia poza gabinetem z tzw. echem zapamiętanym, zob. Adamczyk 1993),
  • ćwiczenia oddechowe – stadium II prostych ćwiczeń oddechowych (Szletyńscy 1975, Weller 2001),
  • wysłuchanie nagranego wcześniej tekstu mowy spontanicznej – analiza występujących cech niepłynności mówienia (bloków, powtórzeń, przeciągania itp.),
  • analiza fizjologiczna występujących u pacjenta zjawisk niepłynności, wskazanie na przekroju rentgenograficznym jamy ustnej i gardłowej, krtani, tchawicy, płuc i przepony – miejsc, w których pacjent świadomie odczuwa napięcia mięśniowe podczas momentów niepłynności,
  • usprawnianie śpiewnego mówienia poprzez krótki dialog logopedy z pacjentem w formie: śpiewu, mimicznego mówienia, szeptu i mowy głośnej (z kontrolą wzrokową przed lustrem),
  • odpowiednie zalecenia do pracy w domu.

Na dalszych sesjach wprowadza się – oprócz podanych wyżej prostych ćwiczeń oddechowych (trzy stadia) – ćwiczenia oddechu przeponowego (sześć ćwiczeń, zob. Szletyńscy 1975) oraz ćwiczenia oddechowo-emisyjne w pozycji stojącej przed lustrem (zaprezentowane w filmie Psychofizjologiczna terapia jąkania, zob. Chęciek 1992). Oprócz powyższych ćwiczeń można także wprowadzić ćwiczenia oddechowo-rozluźniająco-koncentracyjne w zakresie równoważenia półkul według metody Kinezjologia Edukacyjna Paula Dennisona (Hannaford 1998). Pod koniec pierwszego etapu terapii wprowadza się psychodramę. Pacjenci prezentują swoje problemy komunikacyjne (znane wcześniej z KCOJ), dokonuje się wyboru typowej sytuacji z dokładnym jej opisem, po czym następuje podział ról i odegranie dramy/psychodramy. Po zakończeniu uczestnicy grupy przy wsparciu logopedy omawiają jej przebieg, relacjonują odczucia, które pojawiły się w czasie dramy. Oceniają wzajemnie zachowania uczestników w czasie inscenizacji, podkreślając prawidłowe cechy płynności mowy. Doświadczają w ten sposób odsuwania lęku przed mówieniem, który pojawił się w sytuacjach naturalnych.

Konspekt zajęć II etapu terapii

10–12 sesja terapeutyczna; obecni: pacjent (-ci), rodzice (inne osoby).
Przebieg zajęć:

  • ćwiczenia relaksacyjne: Relaks autogenny Schultza,
  • przypomnienie realizacji ćwiczeń zaleconych do domu na poprzedniej sesji (uczestnicy grupy dokonują kolejno krótkiego sprawozdania z wykonania zaleceń – logopeda przypomina o stosowaniu podczas mówienia poznanych na początku technik płynności mowy),
  • prowadzenie rozmów kierowanych pomiędzy parami grupy na temat trudnych komunikacyjnie sytuacji, w których w ostatnim okresie pojawiło się jąkanie,
  • wybór jednej z sytuacji trudnych pod względem kominikacyjnym (np. zakupy w sklepie, rozmowa z nauczycielem) i odegranie scenki psychodramowej,
  • dzielenie się odczuciami, jakich doznali uczestnicy dramy oraz obserwatorzy z grupy wraz z logopedą (logopedyczne utrwalanie tych zachowań komunikacyjnych, w których uczestnikom gry udało się zapobiec wystąpieniu objawów niepłynności),
  • wprowadzenie ćwiczeń delikatnego (miękkiego) startu mowy w sylabach, wyrazach z głoską [m] w nagłosie; tu np. polecenie ciągnięcia głoski [m] jako mormorando i wzmacnianie powoli natężenia głosu, ustalając odpowiednią wysokość głosu na samogłosce – „przeciągaj głoskę [m] przez dwie sekundy i następnie bez zwarć krtaniowych połącz ją z samogłoskami; wyczuj wibrację warg i skrzydełek nosa”:
    –    mmmA, mmmO, mmmE, mmmU, mmmI, mmmY,
    –    mmmak, mmmost, mmmur, mmmiś, mmmysz itp.,
    –    mmmapa, mmmundur itp., potem frazy: np. małe mydełko, morskie muszelki itp. oraz zdanie: np. Marcin Mieszkowski//mieszkał miesiącami//między mądrymi//miłymi Marokańczykami.

Powyższe zdanie należy wymawiać w dwojaki sposób:

  1. na jednym wydechu, w miarę możliwości frazami z dwusekundowymi przerwami pomiędzy nimi,
  2. na jednym wydechu bez przerw pomiędzy frazami, oczywiście zgodnie z zasadami płynności mowy; samogłoski należy przeciągać w jednakowym iloczasie (optymalny czas opóźnienia w metodzie Echo wynosi 0,1 sekundy).

Zarówno powyższe ćwiczenie, jak i inne zalecane do domu należy wpisać pacjentowi do jego notesu ćwiczeń (lub także nagrać fragmenty w dyktafonie/telefonie komórkowym),

  • w pozycji stojącej pacjenci odgrywają scenkę pantomimiczną (parami lub cała grupa), dotyczącą polemicznej rozmowy na temat np. niespodzianie zmienionego rozkładu jazdy pociągów na dworcu kolejowym, gdzie zawiedzeni pasażerowie burzliwie dyskutują (stosują tu całe bogactwo gestykulacji oraz dołączają później formę językową bla-bla-bla..., wyrażaną w różnej głośnej tonacji),
  • wprowadzenie (na tej samej sesji lub na następnej) ćwiczeń delikatnego (miękkiego) startu mowy w sylabach i wyrazach z głoską [p] w nagłosie; poleca się: wymawiać poniższe sylaby raz pojedynczo, a potem po dwa, trzy i cztery wyrazy na jednym wydechu z głoską [p] w nagłosie (głoska ta powinna być wymawiana z bardzo delikatnymi, miękkimi zwarciami warg przy zmniejszonym do minimum ciśnieniu powietrza w jamie ustnej) oraz grup...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Mieczysław Chęciek

    Dr. n. hum., Specjalista neurologopeda, pedagog. Wykładowca Uniwersytetu Medycznego Podyplomowych Studiów Logopedii Klinicznej i Neurologopedii Klinicznej we Wrocławiu, ma ponad 30 lat doświadczenia w pracy z osobami jąkającymi się. Założył i kieruje Specjalistycznym Centrum Terapii Jąkających się w Wodzisławiu Śląskim, w ramach którego organizuje ogólnopolskie specjalistyczne turnusy terapeutyczne dla osób z dysfluencją mowy. Uczestnik wielu zagranicznych staży logopedycznych, w tym w zakresie jąkania. Współorganizator konferencji naukowo-szkoleniowych dla logopedów (m.in. we współpracy z PTL i UŚ). Zasłużony działacz Polskiego Towarzystwa Logopedycznego. Autor i współautor publikacji z zakresu zaburzeń płynności mowy, a także twórca autorskiego programu terapii jąkania. Prowadzi również szkolenia dla logopedów z zakresu tej tematyki. Laureat wielu nagród i odznaczeń, m. in. I edycji Nagrody im. ks. dra Stanisława Wilczewskiego (2016).

    Edwin Bażański

    Aktor, absolwent Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej we Wrocławiu, logopeda, neurologopeda. Od dwudziestu ośmiu lat zajmuje się szeroko pojętą emisją głosu, prowadząc szkolenia i warsztaty oraz wykłady i ćwiczenia na kilku uczelniach w kraju. Obecnie jest doktorantem Uniwersytetu Wrocławskiego, a także terapeutą w Specjalistycznym Centrum Terapii Jąkania. Przyczyny nieprawidłowości oddechowych oraz efektywność terapii emisyjnej w niepłynności mowy stały się głównym tematem jego badań naukowych.