Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zespół otępienny

Artykuły z czasopisma | 22 września 2017 | NR 6
502

Według Światowej Organizacji Zdrowia (ICD-10, 2000) „zespół otępienny to zespół objawów wywołany chorobą mózgu, zwykle przewlekłą lub o postępującym przebiegu, charakteryzujący się klinicznie licznymi zaburzeniami wyższych funkcji korowych, takich jak pamięć, myślenie, orientacja, rozumienie, liczenie, zdolność do uczenia się, język i ocena. Ponadto zaburzeniom funkcji poznawczych często towarzyszą lub nawet je poprzedzają zaburzenia emocjonalne, zaburzenia zachowania i motywacji”.

Według DSM-IV, „Otępienie jest zespołem objawów zaburzeń procesów poznawczych obejmujących – oprócz zaburzeń pamięci – deficyty co najmniej dwóch z następujących funkcji poznawczych: mowy (afazja), celowej złożonej aktywności ruchowej (apraksja), zdolności rozpoznawania i identyfikowania przedmiotów (agnozja) oraz zaburzeń planowania, inicjowania, kontroli i korygowania przebiegu złożonych zachowań (zaburzenia funkcji wykonawczych)”.

Przyczyny otępienia

Wyróżnia się 6 głównych grup czynników prowadzących do otępienia:

  • zmiany zwyrodnieniowe,
  • naczyniowe,
  • infekcyjne,
  • toksyczne,
  • metaboliczne,
  • urazy OUN.

Objawy

Do typowych objawów otępienia można zaliczyć:

  • utratę pamięci szczególnie krótkoterminowej; jest to podstawowy objaw, należy odróżniać go od tzw. zwykłego zapominania, osoba z otępieniem zapomina cały kontekst sytuacji, nie tylko jej składowe,
  • trudności w czynnościach dnia codziennego: toaleta, ubieranie się, przygotowywanie i spożywanie posiłków,
  • problemy językowe, trudności w doborze słów, zapominanie słów, używanie niewłaściwych, aż wreszcie mowa i pismo stają się trudne do zrozumienia,
  • utratę orientacji w miejscu i czasie, nierozpoznawanie dnia i nocy, znanego otoczenia, błądzenie, gubienie się,
  • utratę umiejętności oceny otoczenia (np. w ciepły dzień ubranie się w zimową odzież),
  • problem z utrzymaniem kontaktu w czasie rozmowy, utratę umiejętności podtrzymania konwersacji, utratę umiejętności uzyskania informacji,
  • gubienie przedmiotów, odkładanie na niewłaściwe miejsce i ciągłe szukanie,
  • zmiany samopoczucia i zachowania, obniżony nastrój lub częściej gwałtowne reakcje emocjonalne, nieadekwatne do sytuacji,
  • zmiany osobowości, podejrzliwość, ciągłe poirytowanie,
  • utratę inicjatywy, pasywną postawę, utratę zainteresowań.

Różnicowanie otępień

Otępienie potencjalnie odwracalne stanowi około 10% przypadków zaburzeń funkcji poznawczych i daje dobre rokowania. Przyczyny:

  • hormonalna niedoczynność tarczycy, nadczynność nadnerczy,
  • przewlekła hipoglikemia lub hiponatremia,
  • niedobory witamin B1, B12, kwasu foliowego,
  • niektóre choroby wątroby lub nerek,
  • neuroinfekcje (neuroborelioza, gruźlica, grzybica, AIDS),
  • procesy rozrostowe w OUN,
  • urazy czaszkowo-mózgowe,
  • przewlekłe zatrucia (tlenek węgla, mangan, rtęć, glin, bizmut, pestycydy, rozpuszczalniki),
  • wodogłowie normotensyjne,
  • niepożądane działania niektórych leków, np. benzodwuazepin,
  • przewlekłe nadużywanie alkoholu,
  • zaburzenia psychiczne,
  • choroby z autoimmunizacji (toczeń układowy, mieszana choroba tkanki łącznej, zapalenie żył, stwardnienie rozsiane).

Otępienie pierwotnie zwyrodnieniowe mózgu

Choroba Alzheimera (35–70%)
Podstawowym objawem występującym od początku choroby są zaburzenia pamięci. Stosunkowo wcześnie zaburzenia orientacji przestrzennej, objawy zakłopotania, lęku i depresji. Zaburzenia osobowości i zaburzenia psychiczne występują w zaawansowanej postaci choroby).

Otępienie z ciałami Lewy’ego (5–10%)
Ten typ otępienia diagnozuje się na podstawie występowania pozytywnych dla ubikwityny patologicznych struktur w komórkach nerwowych kory mózgowej, tzw. ciał Lewy’ego. Głównie zaburzone są koncentracja, funkcje wzrokowo-przestrzenne, rozwijają się objawy zespołu Parkinsona, występują omamy wzrokowe i urojenia. Okresowe zaburzenia świadomości oraz zaburzenia ruchowe prowadzą do powtarzających się upadków.

Otępienie czołowo-skroniowe (5–10%)
Ze względu na lokalizację zmian dominują zaburzenia osobowości i zachowania (zaburzenia krytycyzmu,
tzw. rozhamowanie, utrata poczucia przyzwoitości, obojętność, bladość reakcji emocjonalnych, apatia, lęk). Występują zaburzenia mowy o typie afazji, prowadzące do mutyzmu, wcześnie występują zaburzenia zwieraczy. Zaburzenia zwane „chorobą Picka”.

Otępienie mieszane (5–15%)
Otępienie naczyniowe (5–17%) stanowi po chorobie Alzheimera drugą co do częstości występowania przyczynę otępienia.

  1. otępienie wielozawałowe – „skokowe” narastanie zaburzeń poznawczych z nagłym początkiem, zwykle związanym z wystąpieniem udaru, obecność deficytów neurologicznych. Najczęściej stwierdza się zespół czołowy z zaburzeniami zachowania, zmianami charakterologicznymi, utrata krytycyzmu, zaburzeniami afektywnymi. Dodatkowo występują korowe objawy ogniskowe (afazja ruchowa, apraksja), spowolnienie myślenia, zaburzenia uwagi, objawy neurologiczne;
  2. otępienie tzw. podkorowe – zmiany postępuje powoli, przyczyna zaburzenie nie jest specyficzna. Obserwuje się zaburzenia złożonych funkcji wykonawczych wszystkich modalności. Objawy korowe (afazja, agnozja, apraksja) są dość rzadkie i występują późno w przebiegu choroby. Częste są objawy neurologiczne: piramidowe, zespół opuszkowy, objawy pozapiramidowe, nietrzymanie moczu (W. Kozubski, P. Liberski 2006, s. 273).

Otępienie w przebiegu choroby Parkinsona, zwane drżączką poraźną (ang. paralysis agitans), jest przewlekłą, powoli postępującą chorobą układu nerwowego, spowodowaną stopniowym zanikiem komórek nerwowych w niektórych regionach mózgu. Powodem tego zaniku jest proces zwany zwyrodnieniem. Objawy typowe dla choroby Parkinsona mogą wystąpić w innych uszkodzeniach i chorobach, nazywane są parkinsonizmem lub zespołem parkinsonowskim. Przyczyna zwyrodnienia prowadzącego do choroby Parkinsona nie jest znana, podobnie jak innych chorób zwyrodnieniowych mózgu, takich jak choroba Alzheimera. Początek procesu zwyrodnieniowego wyprzedza na wiele lat pojawienie się choroby. Bezpośrednią przyczyną wystąpienia typowych objawów jest niedobór dopaminy w mózgu, substancji produkowanej przez komórki nerwowe w bardzo małym regionie mózgu zwanym substancją czarną i służącej komunikacji (przekazywaniu sygnałów) komórkom nerwowym w innych regionach mózgu. Objawy ujawniają się dopiero, gdy zniszczonych jest około 60–80% komórek substancji czarnej.

Otępienie w przebiegu choroby Huntingtona, które manifestuje się trzema głównymi typami objawów:

  • objawy fizykalne, takie jak ruchy mimowolne i nieporadność ruchowa, siadanie i wstawanie z krzesła bez wyraźnego powodu (ataksja), wiercenie się,
  • objawy emocjonalne, takie jak depresja, drażliwość oraz skłonność do natręctw,
  • zaburzenia poznawcze, takie jak: wolniejsze myślenie, łatwiejsze rozpoznawanie niż przypominanie, utrata zdolności zapamiętywania, niemożność skupienia i przekierowywania uwagi oraz trudności w organizacji i planowaniu, niemożność czekania, nagłe zmiany w temperamencie, tzw. „krótki lont, ciągłe naleganie i uporczywe powtarzanie pewnej czynności, np. słów, zdań, skojarzeń, fragmentów melodii, mimo że ustała przyczyna (perseweracja), skupianie się na tym, co ma za chwilę nastąpić, apatia.

Otępienia wtórnie zwyrodnieniowe mózgu:

  • otępienia w przebiegu zaburzeń metabolicznych (niedoczynność tarczycy, niedoczynność i nadczynność przytarczyc, nadczynność kory nadnerczy, niedobór witaminy B12, kwasu foliowego),
  • otępienia wywołane uszkodzeniem mózgu w następstwie urazu,
  • otępienia w przebiegu pierwotnych i przerzutowych guzów mózgu,
  • otępienie spowodowane używaniem lub zatruciem lekami i substancjami toksycznymi,
  • otępienie spowodowane używaniem alkoholu lub substancji psychoaktywnych,
  • otępienie w wodogłowiu normotensyjnym ,
  • otępienia w przebiegu chorób wywołanych przez priony,
  • otępienie w przebiegu infekcji OUN lub chorób ogólnoustrojowych (HIV, kiła, borelioza, bruceloza).

Terapia

Nie ma skutecznego leczenia zapobiegającego rozwojowi lub powstrzymującego rozwój otępienia, mimo że w wielu ośrodkach naukowych na świecie trwają intensywne prace nad nowymi substancjami mogącymi w przyszłości pomóc chorym. W początkowej fazie choroby stosuje się leki, które czasowo spowalniają rozwój objawów, opóźniają fazę głębokiego otępienia. Postępowanie dotyczy również leczenia objawowego: depresji, zaburzeń snu, zaburzeń lękowych, pobudzenia, halucynacji, urojeń.

Inne oddziaływanie terapeutyczne:

  • stworzenie bezpiecznego środowiska (zabezpieczenia, dostosowanie do niepełnosprawności),
  • unikanie pośpiechu, ponaglania chorego,
  • unikanie zmian, stały porządek dnia, stały ład wokół chorego,
  • dostosowany sposób komunikowania się (krótkie, proste zdania, pytania zamknięte, przypominanie, powtarzanie),
  • podpisane przedmioty, oznakowane drzwi, usunięcie przedmiotów stwarzających zagrożenie,
  • zachowanie możliwie największej niezależności,
  • trening pamięci,
  • terapia zajęciowa, szczególnie muzykoterapia, techniki relaksacyjne – np. ułatwiające zasypianie,
  •  procedury pielęgnacji zgodne z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy