Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

21 lutego 2018

NR 23 (Styczeń 2018)

Responsywność w terapii dzieci ze spektrum autyzmu

0 391

Na czym polega responsywny styl interakcji i dlaczego jest ważny w terapii dzieci ze spektrum  autyzmu? W podejmowaniu działań terapeutycznych wobec dzieci ze spektrum autyzmu istnieje tendencja do realizowania ściśle opisanego programu według określonych procedur. Czy dziecko, które bierze udział w terapii, powinno z założenia odpowiednio się zachowywać i wykonywać polecenia terapeuty.

Reaktywność i plastyczność ośrodkowego układu nerwowego

Ośrodkowy układ nerwowy charakteryzuje się reaktywnością i plastycznością (Pawłow 1951; Hebb 1969; Konorski 1969). Reaktywność układu nerwowego ma związek z określonymi, podstawowymi właściwościami tkanki nerwowej: (1) pobudliwością, (2) przewodnictwem nerwowym i (3) przekaźnictwem nerwowym (Hebb 1969; Woodworth i Schlosberg 1967). Reaktywność jest zdolnością do reagowania układu nerwowego na drażnienie narządów recepcyjnych. Ośrodkowy układ nerwowy dzieci z niepełnosprawnością wieloraką jest reaktywny w pewnym stopniu, lecz tylko dzięki sprawnym narządom recepcyjnym. Mimo że pobudliwość narządu recepcyjnego jest sprawna, to problem może sprawiać prawidłowe przewodnictwo lub przekaźnictwo impulsów nerwowych (Woodwoorth i Schlosberg 1967). 

Drugą właściwością układu nerwowego jest plastyczność, określana jako zdolność do zmian reaktywności, następujących w wyniku kolejnych pobudzeń (Konorski 1969). W rozwoju filogenetycznym osobniki wykształciły w sobie specyficzne mechanizmy, które pełnią różnorodne funkcje w procesie utrzymania się przy życiu. 

Responsywny partner w interakcji bezpośrednio wpływa na plastyczność i reaktywność układu nerwowego dziecka. Pomaga w kształtowaniu się połączeń międzyneuronalnych m.in. przez swój styl interakcji, styl responsywny, o którym napiszę poniżej.

Charakterystyka zachowań responsywnych

Zachowania responsywne są zbiorem różnych umiejętności, które uruchamiają się u matki wraz z przyjściem na świat dziecka (o ile nie ma powikłań poporodowych). Instynktowne zachowanie jest określane jako złożone zachowanie poszczególnych przedstawicieli gatunku w określonej sytuacji. Termin „instynkt” oznacza odziedziczony i typowy dla danego gatunku zespół następstw reakcji na pewien schemat bodźców wewnętrznych bądź zewnętrznych (Strelau 1981). Ten sam badacz definiuje popęd jako stan pobudzenia organizmu, który warunkuje określone formy zachowania, będący skutkiem braku warunków do normalnego funkcjonowania lub działania szkodliwych bodźców (Strelau 1981). 

Responsywność także jest zachowaniem złożonym. W przeciwieństwie do zachowania odruchowego obejmuje dużą część efektorów całego ciała, nie ogranicza się więc do jednego gruczołu. Instynktowne zachowanie obejmuje elementy odruchowe, tak jak każde złożone zachowanie, oraz stanowi sprawność umożliwiającą korzystne przystosowanie się osobnika do egzystowania we właściwym mu środowisku. Przystosowanie organizmu do materii otaczającej (środowiska zewnętrznego) z perspektywy przebiegu zachowania instynktownego można podzielić na dwa podstawowe etapy: etap przygotowawczy i spełniający. Odruchy przygotowawcze (Konorski 1969) służą dostarczeniu sobie bodźców atrakcyjnych lub zapobieganiu działania bodźców awersyjnych. Odruchy konsumacyjne (od consummare – „spełniać”, „dopełniać”) są wywoływane przez bodźce specyficzne, wymagające określonej reakcji adaptacyjnej. Podstawowe czynności organizmu – zachowawcze i ochronne – dzielą się kolejno (wg Konorskiego) na:

  • zachowawczo-przygotowawcze,
  • zachowawczo-konsumacyjne, 
  • ochronno-przygotowawcze,
  • ochronno-konsumacyjne. 

Wiemy już, że zachowanie instynktowne jest zachowaniem na wyższym poziomie niż zachowanie odruchowe. Reakcja odruchowa zostaje wywołana wskutek stymulacji specyficznej powierzchni czuciowej, pojawiając się w specyficznej grupie efektorów (Hebb 1969). Reakcja instynktowna tym się różni od reakcji odruchowej, że zawiera w sobie wiele pobudzeń neuronalnych. Jest jak gdyby „programem” nerwowym, charakterystycznym dla konkretnego gatunku. Zachowanie instynktowne różni się od popędów, typowych u większości przedstawicieli danego gatunku dlatego, że „popęd zwykle implikuje stan związany z brakiem czegoś potrzebnego do życia” (Hilgard 1962). Popęd jest jakościowo obiektywną właściwością ustroju. Głód, ból czy pragnienie są odczuwane przez przedstawicieli gatunków „wyższego” rzędu. Zarówno owady, jak i ptaki czy ryby mają potrzebę zaspokojenia głodu – z tą różnicą, że pokarm, jakiego potrzebuje każdy z przedstawicieli danego gatunku, składa się z substancji odpowiedniej dla organizmu i tylko „unikatowy” skład substancji odżywczych może głód zaspokoić. 

Instynkt jest „unikatowym” zespołem cech charakterystycznych dla danego gatunku. 

Mimo to każde zachowanie instynktowne prowadzi do celu bezwarunkowego o tym samym znaczeniu, nie uwzględniając instynktów specjalnych. Macierzyństwo prowadzi do utrzymania, wychowania i usamodzielnienia podopiecznego co jest znaczeniem celu bezwarunkowego (consummatum est). To, w jaki sposób się to odbywa i przebiega w czasoprzestrzeni, jest przejawem unikatowości gatunkowej.

 

Rysunek 1. Zachowanie instynktowne wobec unikatowości gatunkowej.

 

Przejawem unikatowości gatunkowej jest np. odlot ptaków do ciepłych krajów. Jest to cecha charakterystyczna dla większości przedstawicieli danego gatunku. Szczególną cechą zachowania instynktowego jest brak „uczenia się” i nabywania tych cech drogą doświadczenia. 

Zachowania złożone – odruch a instynkt

Czy tego typu instynkt ma coś wspólnego z dziećmi z niepełnosprawnością wieloraką? Teoria Lorenza – Tinbergena (zapoczątkowana przez Konrada Lorenza, a rozwinięta przez Nicolasa Tinbergena) ujmuje czynności instynktowne jako ruchy wysoce stereotypowe, skoordynowane, oparte na neuroanatomicznym mechanizmie, który jako całość należy do dziedzicznej konstytucji zwierzęcia (Tomaszewski 1967). Teoria ta zakłada, że czynności instynktowne mają strukturę złożoną hierarchicznie i można w nich wyróżnić różne poziomy, które aktywizują się kolejno od najwyższego do najniższego. Zachowania instynktowne są bez wątpienia zachowaniami złożonymi o dalekim zasięgu czasowym i lokalizacyjnym, stanowią także inną wartość terminologiczną i znaczeniową niż wyżej wymienione zachowania odruchowe. 

Zaistnienie odruchu repulsyjnego musi być poprzedzone znalezieniem się ciała obcego na receptorach skórnych. Poprzedzone musi być także znalezieniem się w „nietypowej” sytuacji, o nietypowym oddziaływaniu składników na organizm, który broniąc się i odpowiadając na to oddziaływanie, wykona odruch repulsyjny. Celem bezwarunkowym (Cb) jest dążenie do usunięcia tego ciała z powierzchni skóry, bez myślenia o tym i bez zastanawiania się, czy to zrobić, czy też nie. Dlatego Cb jest wysoce spontaniczny i płynny podczas realizacji. „Wysoce”, ponieważ odbywa się w krótkim czasie i charakteryzuje się krótkim czasem reakcji. Ten odruch bezwarunkowy jest wrodzony, a ustrój jest „zaprogramowany” w taki sposób, aby pobudzić efektory, które uwolnią organizm od przykrego doznania. Można więc zapisać to w prezentacji graficznej.

Zestawienie graficzne ujęte na rys. 2 przedstawia porównanie dwóch typów zachowań, które należałoby wytłumaczyć. Obydwa zachowania są wywołane przez konteksty, w skład których wchodzą swoistego rodzaju bodźce. W pierwszym typie zachowania stymulacja w postaci S(b/w)n pochodzi z konkretnego obszaru sytuacyjnego, czyli pewnej przestrzeni życiowej, w której znalazł się czynnik lub czynniki prowokujące określoną formę zachowania (przeważnie „niższego” rzędu). Wywołany typ zachowania może zależeć zarówno od bodźca warunkowego (Sw), jak i od bodźca bezwarunkowego (Sb), które w danym momencie (kontekście sytuacyjnym) oddziałują na organizm o swoistej konstytucji (O). Każdy organizm jest „inny”, posiada takie lub inne wyposażenie fizjologiczne, które z kolei determinują czas reakcji (odpowiedzi na dany kontekst sytuacyjny). Sb/wn dotyczy całokształtu oddziaływania na organizm (Sn jako stymulacja o określonej wartości). Może to być przedmiot, sytuacja „nasączona” określoną wartością stymulacyjną, na którą organizm zareaguje według własnego optymalnego poziomu stymulacji (Tomaszewski 1967).

 

Rysunek 2. Zachowanie odruchowe a zachowanie instynktowne. 

 

Reasumując, zachowania odruchowe koncentrują się na celu bezwarunkowym, a zachowania instynktowne są zachowaniami rozłożonymi w czasie, których cel bezwarunkowy składa się z poszczególnych etapów. Charakterystycznymi cechami zachowań złożonych (instynktownych) są: a) stopnie komplikacji budowy i fizjologii ich reprezentantów, czyli im bardziej złożony organizm, tym bardziej złożone zachowania towarzyszą w poznaniu otoczenia, b) ciągi działań elementarnych, c) ruchy dowolne, d) odruchy wysoce złożone, e) łańcuchy dzia...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy