Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

21 lutego 2018

NR 23 (Styczeń 2018)

Responsywność w terapii dzieci ze spektrum autyzmu

0 132

Na czym polega responsywny styl interakcji i dlaczego jest ważny w terapii dzieci ze spektrum  autyzmu? W podejmowaniu działań terapeutycznych wobec dzieci ze spektrum autyzmu istnieje tendencja do realizowania ściśle opisanego programu według określonych procedur. Czy dziecko, które bierze udział w terapii, powinno z założenia odpowiednio się zachowywać i wykonywać polecenia terapeuty.

Reaktywność i plastyczność ośrodkowego układu nerwowego

Ośrodkowy układ nerwowy charakteryzuje się reaktywnością i plastycznością (Pawłow 1951; Hebb 1969; Konorski 1969). Reaktywność układu nerwowego ma związek z określonymi, podstawowymi właściwościami tkanki nerwowej: (1) pobudliwością, (2) przewodnictwem nerwowym i (3) przekaźnictwem nerwowym (Hebb 1969; Woodworth i Schlosberg 1967). Reaktywność jest zdolnością do reagowania układu nerwowego na drażnienie narządów recepcyjnych. Ośrodkowy układ nerwowy dzieci z niepełnosprawnością wieloraką jest reaktywny w pewnym stopniu, lecz tylko dzięki sprawnym narządom recepcyjnym. Mimo że pobudliwość narządu recepcyjnego jest sprawna, to problem może sprawiać prawidłowe przewodnictwo lub przekaźnictwo impulsów nerwowych (Woodwoorth i Schlosberg 1967). 

Drugą właściwością układu nerwowego jest plastyczność, określana jako zdolność do zmian reaktywności, następujących w wyniku kolejnych pobudzeń (Konorski 1969). W rozwoju filogenetycznym osobniki wykształciły w sobie specyficzne mechanizmy, które pełnią różnorodne funkcje w procesie utrzymania się przy życiu. 

Responsywny partner w interakcji bezpośrednio wpływa na plastyczność i reaktywność układu nerwowego dziecka. Pomaga w kształtowaniu się połączeń międzyneuronalnych m.in. przez swój styl interakcji, styl responsywny, o którym napiszę poniżej.

Charakterystyka zachowań responsywnych

Zachowania responsywne są zbiorem różnych umiejętności, które uruchamiają się u matki wraz z przyjściem na świat dziecka (o ile nie ma powikłań poporodowych). Instynktowne zachowanie jest określane jako złożone zachowanie poszczególnych przedstawicieli gatunku w określonej sytuacji. Termin „instynkt” oznacza odziedziczony i typowy dla danego gatunku zespół następstw reakcji na pewien schemat bodźców wewnętrznych bądź zewnętrznych (Strelau 1981). Ten sam badacz definiuje popęd jako stan pobudzenia organizmu, który warunkuje określone formy zachowania, będący skutkiem braku warunków do normalnego funkcjonowania lub działania szkodliwych bodźców (Strelau 1981). 

Responsywność także jest zachowaniem złożonym. W przeciwieństwie do zachowania odruchowego obejmuje dużą część efektorów całego ciała, nie ogranicza się więc do jednego gruczołu. Instynktowne zachowanie obejmuje elementy odruchowe, tak jak każde złożone zachowanie, oraz stanowi sprawność umożliwiającą korzystne przystosowanie się osobnika do egzystowania we właściwym mu środowisku. Przystosowanie organizmu do materii otaczającej (środowiska zewnętrznego) z perspektywy przebiegu zachowania instynktownego można podzielić na dwa podstawowe etapy: etap przygotowawczy i spełniający. Odruchy przygotowawcze (Konorski 1969) służą dostarczeniu sobie bodźców atrakcyjnych lub zapobieganiu działania bodźców awersyjnych. Odruchy konsumacyjne (od consummare – „spełniać”, „dopełniać”) są wywoływane przez bodźce specyficzne, wymagające określonej reakcji adaptacyjnej. Podstawowe czynności organizmu – zachowawcze i ochronne – dzielą się kolejno (wg Konorskiego) na:

  • zachowawczo-przygotowawcze,
  • zachowawczo-konsumacyjne, 
  • ochronno-przygotowawcze,
  • ochronno-konsumacyjne. 

Wiemy już, że zachowanie instynktowne jest zachowaniem na wyższym poziomie niż zachowanie odruchowe. Reakcja odruchowa zostaje wywołana wskutek stymulacji specyficznej powierzchni czuciowej, pojawiając się w specyficznej grupie efektorów (Hebb 1969). Reakcja instynktowna tym się różni od reakcji odruchowej, że zawiera w sobie wiele pobudzeń neuronalnych. Jest jak gdyby „programem” nerwowym, charakterystycznym dla konkretnego gatunku. Zachowanie instynktowne różni się od popędów, typowych u większości przedstawicieli danego gatunku dlatego, że „popęd zwykle implikuje stan związany z brakiem czegoś potrzebnego do życia” (Hilgard 1962). Popęd jest jakościowo obiektywną właściwością ustroju. Głód, ból czy pragnienie są odczuwane przez przedstawicieli gatunków „wyższego” rzędu. Zarówno owady, jak i ptaki czy ryby mają potrzebę zaspokojenia głodu – z tą różnicą, że pokarm, jakiego potrzebuje każdy z przedstawicieli danego gatunku, składa się z substancji odpowiedniej dla organizmu i tylko „unikatowy” skład substancji odżywczych może głód zaspokoić. 

Instynkt jest „unikatowym” zespołem cech charakterystycznych dla danego gatunku. 

Mimo to każde zachowanie instynktowne prowadzi do celu bezwarunkowego o tym samym znaczeniu, nie uwzględniając instynktów specjalnych. Macierzyństwo prowadzi do utrzymania, wychowania i usamodzielnienia podopiecznego co jest znaczeniem celu bezwarunkowego (consummatum est). To, w jaki sposób się to odbywa i przebiega w czasoprzestrzeni, jest przejawem unikatowości gatunkowej.

 

Rysunek 1. Zachowanie instynktowne wobec unikatowości gatunkowej.

 

Przejawem unikatowości gatunkowej jest np. odlot ptaków do ciepłych krajów. Jest to cecha charakterystyczna dla większości przedstawicieli danego gatunku. Szczególną cechą zachowania instynktowego jest brak „uczenia się” i nabywania tych cech drogą doświadczeni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy