Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

29 września 2017

NR 13 (Maj 2016)

Radość uczenia się przez całe życie

0 316

Metoda Marii Montessori jako element terapii gerontologopedycznej

Maria Montessori to włoska lekarka żyjąca na przełomie XIX i XX w. oraz twórczyni systemu wychowania zwanego dzisiaj metodą Montessori, która obecnie jest stosowana na całym świecie w edukacji dzieci. Od kilkunastu lat metoda Montessori znajduje swoich zwolenników również w terapii osób starszych z demencją, afazją czy chorobą Alzheimera.

„Pomóż mi zrobić to samemu”

W centrum pedagogiki M. Montessori znajduje się dziecko, którego rozwojem sterują wewnętrzne potrzeby i któremu odpowiednio przygotowane otoczenie, dostosowane do dziecięcych potrzeb, ma pomóc w samodzielnym, optymalnym rozwoju. Każde dziecko samo wybiera materiał do pracy w konkretnym dniu. Metoda ta zakłada, że maluch uczy się najefektywniej tego, co w danym momencie je interesuje. Dziecko samo decyduje również o miejscu i czasie pracy, ale nie może przeszkadzać innym ani pomagać im, jeśli tego nie potrzebują.

Podstawowa myśl pedagogiczna Marii Montessori była przeniknięta poszanowaniem godności i unikatowości dziecięcej osobowości oraz zaufaniem do umiejętności percepcyjnych i gotowości dziecka do uczenia się. Główną ideą obrazujące metodę Montessori jest zdanie: „Pomóż mi zrobić to samemu”. Metoda, która pobudza dzieci do aktywnego udziału w procesie uczenia się poprzez zadania, narzędzia i projekty oddziałujące na wszystkie zmysły, ma również zastosowanie w pracy z osobami w podeszłym wieku.

Dlaczego akurat ta metoda?

Metoda jest oparta na zasadach rehabilitacji (M. Montessori stworzyła swoją metodę przede wszystkim dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi). Kładzie nacisk na zaangażowanie całej osoby w proces uczenia się poprzez uwzględnianie jej indywidualnych potrzeb i zainteresowań, wykorzystanie specjalnie opracowanych pomocy do doskonalenia percepcji i uczenia się czynności dnia codziennego oraz stworzenia inspirującego i stymulującego otoczenia.

Geragogika, motogeragogika, psychomotoryka...

Geragogika jest „dyscypliną naukową, wykorzystującą wyniki badań geriatrii, gerontologii społecznej w życiowej praktyce osób starszych” (Veelken). Jest też „częścią gerontologii i nauk o wychowaniu, które zajmują się wszelkimi problemami, treściami edukacyjnymi i procesami uczenia się związanymi ze starzeniem” (Bubolz-Lutz 2010). W poszukiwaniu optymalnej metodyki i dydaktyki dopasowanej do potrzeb osób starszych łączy się wiedzę praktyczną i teoretyczną z zakresu pedagogiki, andragogiki, motogeragogiki oraz psychologii uczenia się i psychologii pastoralnej.

Motogeragogika zajmuje się rozwojem i wspieraniem osobowości w podeszłym wieku przez ruch. Celem owej holistycznej aktywności ruchowej jest zachowanie, odzyskanie i doskonalenie kompetencji niezbędnych do prowadzenia możliwie samodzielnego życia. Pewna koncepcja wypracowana na gruncie motogeragogiki to psychomotoryka w podeszłym wieku. Obowiązuje w niej zasada, że człowiek musi radzić sobie z sobą samym, ze swoją siecią społeczną oraz z otaczającym światem. Potrzebuje do tego przez całe swoje życie określonych umiejętności i kompetencji: „kompetencji ja”, „kompetencji społecznej” i „kompetencji merytorycznej”. Oczywiście, zmieniają się one w zależności od tego, w jakiej fazie życia znajduje się człowiek i z jakimi zadaniami musi sobie radzić. Jednym z najważniejszych zadań rozwojowych jest zachowanie swojego jestestwa i utrzymanie własnej tożsamości.

Zasady dydaktyczne w geragogice

W geragogice obowiązują określone reguły i zasady dydaktyczne. Do najważniejszych należy aktywizacja ukierunkowana na samodzielne wykonywanie pracy przez seniorów oraz ograniczenie interwencji: udzielanie pomocy tylko wtedy, gdy takie jest życzenie osoby starszej. Zadania dedykowane seniorom muszą uwzględniać ich potrzeby fizyczne i psychiczne, powinny zwracać się ku wszystkim zmysłom i opierać na zasadzie poglądowości (namacalności).

Co do zasady, ludzie starsi nie uczą się gorzej, lecz w wielu aspektach inaczej niż osoby młodsze. Reasumując, uczenie się osób starszych trwa dłużej m.in. dlatego, że zwiększa się ich podatność na zakłócenia zewnętrzne. Szczególnym wsparciem są wówczas jasne odniesienia kontekstowe oraz możliwość powiązania rzeczy nowych z poznanymi wcześniej („usieciowienie” wiedzy). Bezpośrednie potwierdzenie sukcesu w sposób szczególny wzmacnia u seniorów ich motywację do uczenia się. Należy zwrócić uwagę także na fakt, że również w wieku dojrzałym istnieją nadal nierozwinięte zasoby edukacyjne.

Montessoriańskie cele kształcenia i wychowania – np. samodzielność, samostanowienie i poczucie solidarności z innymi (gotowość do współpracy, uwzględnianie potrzeb innych ludzi) – obowiązują w sposób oczywisty w pracy na rzecz seniorów i z nimi.

Znane z pedagogiki montessoriańskiej zdanie „Pomóż mi zrobić to samemu” może znaleźć zastosowanie w przypadku ludzi starszych, ale w zmodyfikowanej formie: „Pomóż mi robić to samemu, tak długo, jak to tylko możliwe! Pomóż mi znowu robić to samemu! Pomóż mi robić to w nowy sposób!“.

Pomóż mi robić to w nowy sposób!

Prowadzący zajęcia – osoba towarzysząca

By móc oferować seniorom atrakcyjne sytuacje edukacyjne, niezbędna jest otwarta osoba towarzysząca i pełna szacunku postawa wobec osób starszych. Oznacza to:

  • akceptację seniorów jako równorzędnych partnerów,
  • poznanie i poszanowanie inności ludzi starszych wraz z jej różnorodnymi formami,
  • przyznanie seniorom prawa do własnego zdania,
  • oferowanie przestrzeni i czasu, by mogły się toczyć procesy edukacyjne,
  • odczuwanie odpowiedzialności za świat i adekwatne działanie,
  • umiejętność odczuwania i dawania prawdziwej radości,
  • udzielanie pomocy, gdy ktoś o nią prosi, w sposób naturalny i bez negatywnego komentarza, zgodnie z zasadami: „Pomóż mi robić to samemu, tak długo jak to możliwe”,
  • nienadużywanie zależności seniorów od osoby towarzyszącej,
  • poznanie i również zwalczanie własnych słabości i braków,
  • postrzeganie „serca i emocji” jako ważnego wymiaru geragogicznego,
  • postrzeganie bycia osobą towarzyszącą seniorom w kategoriach bardzo specjalnego zadania.

W modelu uczenia się według Marii Montessori osoba towarzysząca jest pomocnikiem, który interweniuje wyłącznie wtedy, gdy zostanie o to poproszony. Stara się z dużą wrażliwością towarzyszyć w procesie edukacyjnym i uważnie obserwować stan wiedzy, zachowanie społeczne, zainteresowania i umiejętności, mobilność, a także aktualny stan zdrowia i samopoczucie seniorów.

Utrzymanie owego dystansu z początku przychodzi z niejakim trudem, ponieważ zawsze wydaje nam się, że musimy natychmiast interweniować i mieć wszystko pod kontrolą. Tymczasem oferując pomoc zbyt wcześnie, możemy odebrać seniorom możliwość samodzielnego podjęcia decyzji i zebrania własnych doświadczeń.

Warunki ramowe potrzebne do zbudowania montessoriańskiej przestrzeni

Otoczenie przygotowane dla seniorów

Aby mogła się zrodzić kreatywność i przepełniona sensem aktywność, niezbędne jest dobre samopoczucie zarówno fizyczne, jak i psychiczne. Pod pojęciem „otoczenia przygotowanego dla seniorów” rozumiemy więc przestrzeń, do której można bezproblemowo dotrzeć i w pobliżu której znajduje się toaleta. Jest w niej przyjemnie, ciepło, ale zapewniony jest dostęp świeżego powietrza. W zasięgu seniorów jest woda do picia, a w sali panuje porządek i systematyka, która umożliwia samodzielny wybór materiałów edukacyjnych (geragogicznych) – stojących na regałach lub leżących na stołach na wyciągnięcie ręki, by każdy z uczestników mógł po nie sięgnąć. Korzystne jest wydzielenie w obrębie tej przestrzeni różnych kącików – czytelniczego, biologicznego, podróżniczego itp.

Geragogiczne materiały edukacyjne

Materiały edukacyjne używane w pracy z seniorami muszą umożliwiać holistyczne uczenie się dzięki aktywizacji wszystkich zmysłów i zachęcać do odkrywania i pielęgnowania w sobie „wewnętrznego dziecka”. Treści materiałów geragogicznych mają na celu budzenie radości z samodzielnej pracy i wzmacnianie poczucia własnej wartości: „udaje mi się to robić samemu” – materiał uwzględnia potencjalne ograniczenia i deficyty, ale przede wszystkim motywuje do nabywania nowej wiedzy.

Do najważ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy