Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

12 października 2017

NR 17 (Styczeń 2017)

Wykształcenie systemu porozumiewania się

0 276

W przypadku dziecka z niepełnosprawnością intelektualną i wadą słuchu opracowanie skutecznego programu oddziaływań terapeu­tycznych powinno doprowadzić do wypracowania potrzeby porozumiewania się w oparciu o odpowiednio dobrany dla dziecka system komunikacji.

Identyfikacja problemu

W momencie rozpoczęcia terapii Oskar uczęszczał do specjalnego oddziału przedszkolnego, chłopiec miał głęboką postać niedosłuchu − nie nawiązywał on kontaktu z rówieśnikami, nie domagał się uwagi otoczenia, nie potrafił poprosić o pomoc w sytuacji dla niego trudnej. Nie był zainteresowany działaniami innych dzieci, nie protestował, gdy ktoś zabierał mu zabawkę. Nie potwierdzał i nie zaprzeczał, nie wskazywał przedmiotów, nie dokonywał wyboru, nie reagował na polecenia kierowane bezpośrednio do niego. Brak możliwości wyrażenia swoich potrzeb czy opinii powodował u chłopca niepokój, wzrost napięcia, coraz częściej pojawiały się zachowania niepożądane, takie jak: rzucanie się na podłogę, płacz, krzyk.

Brak potrzeby porozumiewania się dziecka z rówieśnikami i dorosłymi oraz brak systemu komunikacji znacznie ograniczały osiąganie postępów w rozwoju.

Znaczenie problemu

Brak potrzeby porozumiewania się z otoczeniem powodował, że Oskar był bierny, nie współpracował, nie wykonywał poleceń, nie wybierał zabawki, nie podejmował aktywności, informował o swoich potrzebach w sposób nieakceptowany społecznie i nieczytelny dla innych.

Prognoza negatywna

Brak interwencji w postaci zaplanowanych i systematycznych oddziaływań terapeutycznych umożliwiających wypracowanie potrzeby porozumiewania się i stworzenia systemu komunikacji mógłby doprowadzić do dalszego wycofywania się z relacji i wytworzenia patologicznych sposobów komunikacji. Z czasem u Oskara sygnalizowanie potrzeb mogłoby odbywać się za pomocą krzyku, zachowań agresywnych czy autoagresywnych. Mogłaby również pogłębiać się skłonność do izolowania się od grupy, postępowania według tych samych schematów, uzależnienia od wybranych przedmiotów czy działań. Funkcjonowanie w życiu rodzinnym i społecznym pozostawałoby na niskim poziomie, a to obniżałoby jakość życia dziecka, a tym samym całej rodziny.

Prognoza pozytywna

Opracowanie skutecznego programu oddziaływań terapeutycznych powinno doprowadzić do wypracowania potrzeby porozumiewania się w oparciu o odpowiednio dobrany dla dziecka system komunikacji. Nastąpi wzmocnienie więzi rodzinnych, nawiążą się relacje z rówieśnikami. Rówieśnicy i nauczyciele będą ważnymi osobami w życiu dziecka. Chłopiec nauczy się czerpać radość z relacji z drugim człowiekiem. Będzie miał możliwość zadbania o swoje potrzeby. Będzie świadomy, że jest rozumiany przez otoczenie, co przyczyni się do wzrostu satysfakcji z relacji. Oskar dostrzeże korzyści płynące z możliwości porozumiewania się, co dodatkowo zwiększy jego chęć do nawiązania relacji. Mając możliwość porozumiewania się, będzie mógł pełniej uczestniczyć w życiu rodzinnym i społecznym.

Propozycje rozwiązań

W celu rozwiązania problemu warto przyjąć następujące kierunki działania:

  • oddziaływania terapeutyczne mające na celu wytworzenie potrzeby porozumiewania się,
  • oddziaływania mające na celu wdrożenie najlepszego dla dziecka systemu porozumiewania się,
  • udzielanie wsparcia opiekunom.

Oczekiwania związane z realizacją założeń terapeutycznych:

  • Oskar będzie nawiązywał kontakt z dorosłymi (bliskimi, wychowawcami, terapeutą),
  • będzie komunikował w sposób czytelny swoje potrzeby,
  • zachowania niepożądane ulegną ograniczeniu,
  • rodzice i opiekun prawny dziecka będą korzystać w sytuacjach naturalnych w domu z ustalonego systemu porozumiewania się,
  • poprawi się relacja między dzieckiem a bliskimi.

Opis wdrożenia działań

Oddziaływania terapeutyczne mające na celu wytworzenie potrzeby porozumiewania się

  • Trudniej zmotywować dziecko do kontaktu wzrokowego niż do dotyku. Dotyk wydaje się być łatwiejszą formą kontaktu. Dlatego też na początku warto zaproponować wychowawcy i samodzielnie stosować elementy terapii ręki na zajęciach wczesnego wspomagania rozwoju. Zasadne jest prowadzenie terapii ręki równolegle z kształtowaniem systemu komunikacyjnego. Ćwiczenia, na których warto się skupić, kształtują umiejętności naśladowcze w zakresie posługiwania się masami plastycznymi i ćwiczenia w zakresie rozwoju umiejętności manualnych czy wydłużania koncentracji uwagi na dłoniach swoich i nauczyciela. Na zajęciach indywidualnych warto stosować liczne ćwiczenia rozmachowe (odpinanie klamerek z pleców, rzucanie piłką z ogonem), manualne (owijanie dłoni folią aluminiową, masą i samodzielne zdejmowanie jej, nakręcanie pozytywki), ruchów precyzyjnych (poszukiwanie w grochu maleńkich „skarbów”, nakładanie pacynki na palec).
  • Kiedy kontakt wzrokowy z dzieckiem jest zaburzony, nie sposób w terapii ominąć stymulacji wzroku. Dlatego na zajęciach rewalidacyjnych (terapia logopedyczna), kiedy jest to możliwe, warto skorzystać z sali-ciemni, w której dziecko ma ograniczoną ilość bodźców. Podczas takich zajęć można użyć latarki do oświetlania swojej twarzy czy naklejek fluorescencyjnych, zadaniem dziecka jest odklejenie naklejek z twarzy terapeuty. Ciemnia była również dobrym miejscem do ćwiczenia podążania za wskazaniem.
  • Niezbędny jest wywiad, który pomaga ustalić, jakie są ulubione formy spędzania czasu przez dziecko, jego ulubione przedmioty podczas zabawy. Próby nawiązania kontaktu warto podejmować, kiedy dziecko jest spokojne, zajęte ulubionymi czynnościami – wówczas jak najdłużej trzeba się starać być we wspólnym polu uwagi – dotykać przedmiotów, którymi się bawi, i obserwować reakcję dziecka. Następnie warto zestawić zabawki dziecka z innymi przedmiotami i umożliwić mu dokonanie wyboru pomiędzy nimi. Oskar miał wówczas możliwość poznania celu nadawania komunikatu − w takich sytuacjach kształtuje się sprawstwo komunikacyjne. Gdy natomiast skupiał uwagę na swojej ulubionej czynności − obserwowaniu baniek – ćwiczeniu było poddawane wyrażanie przez niego prośby o kontynuację, w odpowiedzi na pytanie „Chcesz jeszcze?”, poprzez modelowanie potwierdzania (kiwnięcia głową). Aby nauczyć dziecko patrzeć na swoją twarz, warto w jakiś sposób zwrócić na siebie jego uwagę, np. poprzez zakładanie okularów, malowanie ust czy symulowanie wydmuchiwania nosa − takie zachowania dość skutecznie kierowały uwagę Oskara na rozmówcę.

Oddziaływania mające na celu wdrożenie najlepszego dla dziecka systemu porozumiewania się

W związku z tym, że chłopiec miał znaczące zaburzenia w porozumiewaniu się i trudno było określić jego możliwości w tym zakresie, przydatna okazała się analiza i w oparciu o nią dobranie odpowiedniej metody dla dziecka.

Można w tym celu przeprowadzić badanie logopedyczne z użyciem testu K. Krakowiak i M. Panasiuk „Karta Oceny Zachowań Komunikacyjnych dziecka z uszkodzonym słuchem” (KOZK). Dzięki niemu wnikliwie można obserwować porozum...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy