Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

19 listopada 2021

NR 46 (Listopad 2021)

Terapia miofunkcjonalna – cele i rola w codziennej praktyce

0 104

Przedmiotem terapii miofunkcjonalnej są podstawowe czynności w obrębie narządu żucia, a więc baza motoryczna dla rozwoju mowy, prawidłowego kształtowania się łuków zębowych i dróg oddechowych. W gabinetach logopedycznych i neurologopedycznych coraz częściej pojawiają się pacjenci skierowani przez innych specjalistów (laryngologów, foniatrów, fizjoterapeutów, osteopatów, ortodontów) na tę terapię. Jakie są objawy zaburzeń miofunkcjonalnych w obrębie poszczególnych funkcji prymarnych? Jakie są cele terapii miofunkcjonalnej? Na czym polega i do kogo jest skierowana?

Terapia miofunkcjonalna, zgodnie ze swoim źródłosłowem (z greckiego myo – mięsień, z łacińskiego functio – czynność), ma na celu prowadzenie oddziaływań terapeutycznych zmierzających do normalizacji przebiegu funkcji biologicznych w obrębie narządu żucia. Według definicji Danuty Pluty-Wojciechowskiej, „czynności prymarne lub inaczej pierwotne, do których należą w szczególności oddychanie oraz przyjmowanie pokarmów i picie kształtujące się na bazie motoryki pierwotnej, ale także w różnym zakresie związane z nimi niewerbalne czynności kompleksu ustno-twarzowego, takie jak np. sensoryka orofacjalna, sposób układania głowy podczas leżenia, czynności fizjologiczne typu ziewanie, kasłanie itd., mimika […], autobadanie, autoeksperymentowanie i autozabawy orofacjalne, które konstytuują wraz z układem nerwowym ruchową bazę mowy w okresie prenatalnym i postnatalnym”1, stanowią przedmiot zainteresowania terapeutów miofunkcjonalnych. 

POLECAMY

Zaburzenia miofunkcjonalne

Zaburzenia miofunkcjonalne nie znają wieku, rasy ani języka. Występować mogą we wszystkich kulturach, grupach wiekowych, zakątkach świata, jako że są ściśle związane z funkcjonowaniem układu stomatognatycznego, stanowiącego wszakże element układów oddechowego, pokarmowego, fonacyjnego, artykulacyjnego. Pacjentem miofunkcjonalnym może zatem być zarówno noworodek, niemowlę, dziecko, nastolatek, jak i dorosły, a nawet osoba starsza. Zaburzenia miofunkcjonalne występować mogą u pacjentów neurotypowych oraz pacjentów z wyzwaniami rozwojowymi. 
Zaburzenia miofunkcjonalne podzielić można ze względu na przyczyny ich występowania, ich symptomy, objawy w przebiegu poszczególnych funkcji biologicznych w obrębie narządu żucia, a także ze względu na grupy wiekowe pacjentów, u których występują. 
W poniższym opracowaniu zaprezentowany zostanie podział zaburzeń miofunkcjonalnych ze względu na ich wpływ na przebieg poszczególnych funkcji prymarnych. 
Objawami zaburzeń miofunkcjonalnych w zakresie przyjmowania pokarmów mogą być:

  • nieprawidłowy przebieg odruchów oralnych,- trudność z uchwyceniem brodawki sutkowej,- zaburzenia ssania,- brak koordynacji ssania-połykania-oddychania,- trudność z pobieraniem pokarmu z butelki,- utrudnione opróżnianie piersi (butelki),
  • refluks, ulewanie, chlustanie,
  • ograniczone przybieranie na wadze,
  • odmowa przyjmowania pokarmów,
  • trudność z rozszerzaniem diety,
  • brak możliwości (umiejętności) pobierania pokarmu z łyżeczki,
  • trudność z rozszerzaniem diety o produkty o coraz bardziej skomplikowanej architekturze,
  • ograniczenie ruchów lateralnych języka,
  • nieprawidłowy przebieg funkcji żucia, gryzienia i odgryzania,
  • brudzenie się podczas jedzenia,
  • bolesność układu stomatognatycznego podczas opracowywania posiłków,
  • wybiórczość pokarmowa,
  • inne2

Wskazane trudności mogą stanowić objawy zaburzeń miofunkcjonalnych, jednak ich źródła upatrywać można także w innych przyczynach, dlatego należy pamiętać, że diagnoza miofunkcjonalna jest zawsze diagnozą różnicową, niejednokrotnie wymagającą współpracy wielospecjalistycznej i skierowania pacjenta na dodatkowe badania w celu ustalenia przyczyny obserwowanych zaburzeń. 
Objawami zaburzeń miofunkcjonalnych w zakresie przebiegu funkcji oddychania mogą być:

  • nieprawidłowy tor oddychania – dysfunkcja oddychania, oddychanie torem ustnym/mieszanym w spoczynku,
  • nieprawidłowy typ oddychania,
  • głośny, słyszalny oddech,
  • zwężone drogi oddechowe,
  • alergie oraz powiększone migdałki jamy ustnej,
  • zaburzony rozwój twarzoczaszki, np. wysoko wysklepione podniebienie, syndrom tzw. długiej twarzy,
  • obturacyjny bezdech senny; moczenie nocne, koszmary senne,
  • niezachowana kontrola saliwacyjna podczas snu,
  • chrapanie, niespokojny sen,
  • zaburzenia snu i koncentracji uwagi,
  • zaburzenia masy ciała i wydzielnictwa hormonalnego (leptyna i grelina),
  • trudności poznawcze, emocjonalne i psychiczne,
  • inne3

Podobnie jak w przypadku zaburzeń miofunkcjonalnych w zakresie przyjmowania pokarmów, również tu przyczyny obserwowanych zaburzeń mogą mieć inne źródło, istotne jest więc znalezienie przyczyny, a nie tylko leczenie objawowe. 
Objawami zaburzeń miofunkcjonalnych w przebiegu ustnej fazy połykania, która wraz z fazą preoralną leży w zakresie zainteresowań te rapeuty miofunkcjonalnego, mogą być:

  • brak transformacji połykania z typu niedojrzałego w dorosły,
  • tłoczenie językiem na zęby podczas połykania,
  • niezachowana kontrola saliwacyjna (ślinienie się),
  • trudność z przyjmowaniem pokarmów o zróżnicowanej konsystencji,
  • trudność z przejściem na picie z kubka otwartego,
  • wady zgryzu,
  • wady artykulacji,
  • nieprawidłowa pozycja spoczynkowa języka,
  • inne4.

Zaburzenia miofunkcjonalne dotyczą także nieprawidłowych spoczynkowych pozycji oralnych. W zakresie pozycji spoczynkowej warg obserwujemy5:

  • rozszczelnianie warg; brak pieczęci ustnej,
  • ograniczoną kompetencję wargi górnej i (lub) dolnej,
  • nieadekwatne napięcie mięśni okolicy szpary ust,
  • niezachowaną kontrolę saliwacyjną,
  • zaburzenia czerwieni warg i skóry okolicy ust,
  • wady zgryzu,
  • wady wymowy,
  • inne.
     
Fot. 1. Ograniczenie ruchów lateralnych języka, uniemożliwiające prawidłowy przebieg funkcji żucia

 

Fot. 2. Przykłady objawów oddychania torem ustnym – podłużny wzrost twarzy, zaburzenia czerwieni warg (przerost tkanki łącznej, zaburzenia błony śluzowej), nieprawidłowe oralne pozycje spoczynkowe, wada zgryzu, zmniejszone nozdrza, obniżona sprawność mięśni orofacjalnych, wysoko wysklepione podniebienie.  Źródło: A, Rosińska, zasoby własne


W zakresie pozycji spoczynkowej języka obserwujemy6:

  • brak wklejenia przednich 2/3 języka pomiędzy zęby górnego łuku zębowego,
  • wady zgryzu,
  • wady wymowy,
  • zaburzony przebieg połykania,
  • wysokie wysklepienie podniebienia,
  • zaburzenia skroniowo-żuchwowe,
  • podwrażliwość lub nadwrażliwość oralną związaną z ograniczonym zakresem ruchów języka,
  • inne.

W zakresie pozycji spoczynkowej żuchwy obserwujemy7:

  • parafunkcje zwarciowe w obrębie narządu żucia (clenching, bruksizm),
  • zaburzenia skroniowo-żuchwowe,
  • zaburzenia wyrzynania się zębów,
  • nieprawidłową artykulację głosek,
  • bolesność okolicy ustno-twarzowej, podpotylicznej,
  • bóle głowy, karku, szyi,
  • inne. 

Ustalenie przyczyny zaburzeń miofunkcjonalnych wymaga często podjęcia współpracy specjalistycznej. 

Współpraca specjalistyczna

W toku zarówno diagnozy, jak i terapii mioterapeuta podejmuje współpracę z innymi specjalistami. Celem współpracy jest nie tylko odnalezienie przyczyny obserwowanych u pacjenta zaburzeń miofunkcjonalnych, ale także jej usunięcie, o ile to możliwe. Jedynie holistyczne, całościowe, wielospecjalistyczne spojrzenie na pacjenta umożliwia uzyskanie spodziewanych efektów terapeutycznych. 
Specjalistami, do których najczęściej kierowani są nasi pacjenci miofunkcjonalni, są fizjoterapeuci i osteopaci (wady postawy, zaburzenia dystrybucji napięcia mięśniowego, zaburzenia wisceralne i in.), lekarze stomatolodzy, ortodonci, chirurdzy szczękowi (wady zgryzu, nieprawidłowa budowa wędzidełek jamy ustnej, zaburzenia wyrzynania się zębów i in.), laryngolodzy i foniatrzy (choroby górnych i dolnych dróg oddechowych, zaburzenia słuchu, zaburzenia głosu, przerost migdałków jamy ustnej i in.), doradcy laktacyjni (zaburzenia ssania), terapeuci integracji sensorycznej (nad- lub podwrażliwość oralna, zaburzenia propriocepcji i in.), gastrolodzy, dietetycy (refluks, ograniczona architektura przyjmowanych pokarmów, pomoc w rozszerzaniu diety i in.), a także psycholodzy, psychiatrzy (parafunkcje w obrębie narządu żucia). 

 

Fot. 3. Objawy dysfunkcji ustnej fazy połykania – wada zgryzu, niezachowana kontrola saliwacyjna, nieprawidłowe spoczynkowe pozycje oralne


Przyczyny zaburzeń miofunkcjonalnych

Przyczyn zaburzeń miofunkcjonalnych upatrywać można m.in. w wadach postawy oraz nieprawidłowej dystrybucji napięcia mięśniowego, przeszkodach anatomicznych i czynnościowych uniemożliwiających lub utrudniających oddychanie torem nosowym, zaburzeniach gastroenterologicznych, nieprawidłowej pielęgnacji niemowlęcia,  wadliwym rozszerzaniu diety, zaburzeniach struktur anatomicznych w obrębie jamy ustnej. Jedną z budzących najwięcej emocji przyczyną zaburzeń miofunkcjonalnych jest skrócenie wędzidełek jamy ustnej, w tym wędzidełka języka (ankyloglosja).

Diagnoza miofunkcjonalna

Diagnoza miofunkcjonalna ma charakter różnicowy.
Celem prowadzącego ją terapeuty jest nie tylko zaobserwowanie występujących u pacjenta zaburzeń, ale także, w miarę możliwości, ustalenie ich przyczyn. 
Diagnoza miofunkcjonalna obejmuje szczegółową anamnezę oraz badanie przedmiotowe.
Wywiad mioterapeutyczny dostarczyć powinien informacji o rozwoju pre-, peri- i postnatalnym pacjenta, w szczególności w zakresie odruchów oralnych, sposobu przyjmowania pokarmów, osiągania kamieni milowych rozwoju psychofizycznego i ewentualnych interwencji specjalisty. Mioterapeuta bada również historię zaburzeń ortopedyczno-fizjoterapeutycznych, laryngologicznych, foniatrycznych, stomatologicznych i ortodontycznych, związanych ze snem, a także wcześniejszej terapii. 
W badaniu przedmiotowym terapeuta bada budowę i sprawność struktur jamy ustnej, oralne pozycje spoczynkowe, tj. pozycje spoczynkowe warg, żuchwy i języka; a także przebieg funkcji oddychania, połykania, żucia czy szerzej – przyjmowania pokarmów oraz artykulację. Terapeuta dokonuje również orientacyjnej oceny napięcia mięśniowego i postawy ciała pacjenta,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy