Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

9 marca 2018

NR 22 (Listopad 2017)

Różne Spojrzenia – wspólny cel
Współpraca logopedy i psychologa w diagnostyce i terapii dzieci z zaburzeniami neurorozwojowymi

0 105

Myśląc, że dziecko wyrośnie ze swojego problemu, pozbawiamy je możliwości skorzystania z fachowej pomocy w momencie, w którym przyniosłaby ona najlepsze skutki. A.J. Ayres

Neuroplastyczność 

Zarówno w diagnostyce, jak i terapii warto wykorzystywać wiedzę dotyczącą procesów zachodzących w układzie nerwowym. Neuroplastyczność (plastyczność mózgu) rozumiana jest jako zdolność tkanki nerwowej do tworzenia nowych połączeń mających na celu zreorganizowanie się, adaptację, zmienność, samonaprawę, uczenie się i pamięć. Jest to powszechna cecha neuronów, występująca na wszystkich piętrach układu nerwowego.  Na szczególną uwagę zasługuje plastyczność rozwojowa, gdyż – jak pisze prof. Małgorzata Kossut – „Młodociany mózg posiada ogromną zdolność do plastycznej reorganizacji połączeń. Wtedy uczy się najszybciej, przyswaja największą ilość informacji i opanowuje rozległy repertuar sterowania ruchami. W tym okresie nawet duże uszkodzenie mózgu może ulec kompensacji. Zarówno wyspecjalizowane obszary kory mózgowej, jak i ośrodki podkorowe mogą zmienić swoją normalną specyfikę”. U małego dziecka (w pierwszych trzech latach życia), odpowiednio stymulowanego, możemy dokonać niezwykłej przebudowy ośrodkowego układu nerwowego, u dzieci starszych oraz dorosłych efekty nie są już takie spektakularne.

Mielinizacja

Mielinizacja natomiast to pokrywanie się gołych aksonów tłuszczową osłonką pełniącą funkcję izolującą i regenerującą, która powoduje szybsze przesyłanie impulsów nerwowych, co pozwala na bardziej efektywne tworzenie się nowych połączeń synaptycznych; mielina nawija się wtedy, gdy dziecko jest odpowiednio odżywiane (dostarczane są wielonienasycone kwasy tłuszczowe) i jest działanie (powodujące przepływ impulsu elektrycznego); jak mówił prof. Jerzy Vetulani: „Neuron zależy od tego, czy znajdzie sobie jakąś pracę, w mózgu nie ma miejsca dla bezrobotnych”1. I jak pisze prof. Jagoda Cieszyńska-Rożek, „Mielinizacja jest […] stopniowym zwiększaniem grubości włókien łączących neurony, dzięki powstaniu otoczki osłaniającej. Aktywność neuronu wpływa na grubość mieliny. Im grubsza osłonka, tym szybsza transmisja informacji, czyli szybszy czas przewodzenia potencjału […]. Tylko zmiana prędkości przewodzenia pozwala osiągać coraz wyższy poziom wszystkich funkcji poznawczych”. Co oznacza, że im mamy grubszą mielinę, tym szybciej biegnie po niej impuls elektryczny, powodując tworzenie się kolejnych synaps i tym lepsze jest nasze funkcjonowanie poznawcze.

Migracja komórkowa

Migracja komórkowa, czyli przemieszczanie się komórek nerwowych z miejsca ich urodzenia do miejsca docelowego w mózgu; proces ten rozpoczyna się już w życiu płodowym i trwa jeszcze po urodzeniu – naukowcy nie są zgodni, jak długo – czy kilka miesięcy, czy aż do 3. r.ż. To zjawisko jest szczególnie istotne w kontekście wczesnej interwencji terapeutycznej.

Zaburzenia neurorozwojowe

Dysfunkcje opisanych mechanizmów stanowią podstawę zaburzeń neurorozwojowych. Jest to szerokie pojęcie, obejmujące różne nieprawidłowości w rozwoju ruchowym, intelektualnym oraz emocjonalno-społecznym dziecka. 
W większości zaburzeń neurorozwojowych występują deficyty mowy i komunikacji o różnym nasileniu, a cechą wspólną tych zaburzeń jest występowanie w nich tzw. miękkich objawów neurologicznych (neurological soft signs – NSS), które różnią się od „twardych objawów neurologicznych” (tzn. objawów czuciowych i ruchowych, takich jak objawy piramidowe i pozapiramidowe). Należą do nich:

  • nieprawidłowości ustalania lateralizacji,
  • zaburzenia koordynacji ruchowej, 
  • zaburzenia integracji czuciowej, 
  • zaburzenia sekwencjonowania złożonych czynności ruchowych, 
  • niedojrzałość neuromotoryczna (odruchy pierwotne). 

Stąd ważne jest, aby psycholog (neuropsycholog) i logopeda (neurologopeda) pracujący z dzieckiem mieli podobną wiedzę teoretyczną dotyczącą podłoża dysfunkcji, z którymi zgłaszają się pacjenci.

Prawdą jest także, że zgłaszają się coraz młodsi pacjenci, którzy przejawiają dopiero pierwsze symptomy zaburzeń neurorozwojowych, mogące być prognostykiem poważniejszych dysfunkcji. W ocenie, czy dziecko przejawia jakiekolwiek trudności, możemy korzystać z Klasyfikacji Diagnostycznej Zaburzeń Psychicznych i Rozwojowych w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa DC: 0-3 R. Klasyfikacja ta jest zestawieniem wszystkich (jak dotychczas) zagrożeń rozwojowych, które mogą się pojawić się we wczesnym okresie życia dziecka, tzn. od urodzenia do 3. r.ż. 

Wczesna diagnoza i dobór oddziaływań terapeutycznych

Oznacza to dla nas, specjalistów, że nie ma dziecka za małego na diagnozę rozwoju! Ale w tym wypadku czułość diagnosty (także metod oceny klinicznej, które stosuje w diagnozie) stanowi podstawę do skonstruowania oddziaływań terapeutycznych. 

Diagności – zarówno psycholodzy, jak i logopedzi podejrzewający u dziecka problemy rozwojowe – korzystają z różnych narzędzi oceny. Bardzo ważne jest wykonanie pełnej diagnozy psychologicznej, a także pełnej diagnozy procesów integracji sensorycznej. Ważne jest to szczególnie w przypadku dzieci przejawiających opóźnienie w rozwoju mowy bądź mowy i komunikacji niewerbalnej, ponieważ dobrze wiemy, że nieprawidłowości w tym obszarze mogą być pierwszym symptomem innych zaburzeń neurorozwojowych (spektrum autyzmu, afazji rozwojowej, specyficznych trudności w uczeniu się itp.). 

Logopeda może oczekiwać od psychologa określenia poziomu rozwoju poszczególnych funkcji poznawczych, ponieważ w zależności od określenia możliwości intelektualnych dziecka może być postawione inne rozpoznanie (jeżeli możliwości poznawcze dziecka znajdują się w granicach normy intelektualnej, to może ono spełniać kryteria afazji rozwojowej, natomiast jeżeli możliwości te znajdują się na poziomie niepełnosprawności intelektualnej, to rozpoznania afazji nie postawimy); psycholodzy mają coraz szerszy wachlarz standaryzowanych narzędzi oceny rozwoju małego dziecka, np. Dziecięca Skala Rozwojowa (od 2 miesięcy do 3. r.ż.), Skale Inteligencji i Rozwoju dla Dzieci Przedszkolnych (od 3. do 5. r.ż.) czy nowy Test Stanford-Binet 5 (pozwalający na badanie dziecka już od 2. r.ż.). 

Określenie poziomu intelektualnego, którego boi się wielu specjalistów ze względu na poczucie stygmatyzacji dziecka, jest ważne ze względu na dalsze możliwości udzielenia adekwatnej pomocy edukacyjno-terapeutycznej oraz możliwości orzecznicze (zdecydowanie większe szanse na pomoc ma dziecko określone jako „niepełnosprawne intelektualnie” niż dziecko o „nieharmonijnym, znacznie odbiegającym od rówieśników rozwoju”); psycholog zajmujący się oceną małego dziecka ma również odpowiednią wiedzę, by określić, czy rozwój emocjonalno-społeczny jest zgodny z oczekiwaniami dla wieku, a także co może być przyczyną prezentowanych przez dziecko trudności emocjonalnych; psycholog może również rozpoznać trudności w obszarze wychowawczym i wspomagać rodzica w tym zakresie.

Z kolei psycholog może oczekiwać od logopedy pełnej oceny logopedycznej dziecka – zarówno w obszarze sprawności narządów artykulacyjnych, orientacyjnej oceny słuchu, nadawania mowy oraz rozumienia komunikatów, jak i tego, czy poziom komunikacji dziecka jest zgodny z normami wiekowymi (logopeda powinien mieć odpowiednią wiedzę dotyczącą standardów rozwoju mowy i komunikacji dla dziecka od okresu niemowlęcego). Dobrze, gdy logopeda posługuje się jakimś uznanym standaryzowanym narzędziem badawczym (np. Test Rozwoju Językowego dla dzieci od 4. do 8. r.ż.) i nie boi się stawiania rozpoznań klinicznych (zdecydowanie większe szanse na pomoc ma dziecko określone jako dziecko z „afazją rozwojową” niż dziecko o „nieharmonijnym, opóźnionym rozwoju mowy”).

Od terapeuty integracji sensorycznej bądź terapeuty neurorozwoju powinniśmy wszyscy oczekiwać oceny pod kątem możliwych „miękkich objawów neurologicznych” – zaburzeń przetwarzania sensorycznego, zaburzeń odruchowości oraz specyficznych zaburzeń motorycznych (dyspraksji – zaburzeń planowania motoryczneg...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy