Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

18 marca 2022

NR 48 (Marzec 2022)

Rola rodziców i opiekunów w terapii dyslalii

0 136

Autorka wskazuje działania profilaktyczne, jakie powinni podejmować rodzice w celu zapobiegania powstaniu zaburzeń rozwoju mowy. Zaznacza także, że nie powinno się ignorować nawet niewielkich nieprawidłowości w rozwoju mowy malucha.

Artykulacja polega na takim ukształtowaniu akustycznej fali głosowej lub powietrza wydychanego, aby powstał zespół charakterystycznych zjawisk dźwięcznych lub bezdźwięcznych, które będą służyły przekazywaniu treści informacyjnych. Jest ona realizowana przez motorykę obwodowego narządu mowy. Artykulacja jest więc mechanizmem tworzenia fonemów w obwodowym narządzie mowy, przy czym przy głoskach dźwięcznych zachodzi ścisłe współdziałanie z narządem głosu1. Głoski języka polskiego, tak jak wszystkich języków indoeuropejskich, należą do dźwięków ekspiracyjnych, czyli tworzonych na wydechu. Tradycyjnie zaburzenia artykulacji, niezależnie od przyczyny, określa się mianem dyslalii. W polskiej logopedii istnieje wiele definicji dyslalii. Miroslav Seeman2 wyróżnia dwie grupy dyslalii: 

  • dyslalię czynnościową, która rozwija się z fizjologicznych, rozwojowych zaburzeń artykulacji, przy czym najczęściej czynnikiem sprzyjającym jest opóźnienie rozwoju psychoruchowego, 
  • dyslalię organiczną. 

Według Leona Kaczmarka3, dyslalia to wada wymowy, którą – w zależności od przyczyny – można podzielić na: 

POLECAMY

  • audiogenną, uwarunkowaną dysfunkcją układu słuchowego (niedosłuch, zaburzenia słuchu fonematycznego), 
  • mechaniczną, czyli dysglosję spowodowaną uszkodzeniami obwodowego narządu mowy,
  • centralną – w przebiegu anartrii i dyzartrii, 
  • funkcjonalną, wynikającą ze złych wzorców środowiskowych i ograniczonych kontaktów słownych, 
  • sprzężoną, czyli uwarunkowaną więcej aniżeli jedną przyczyną. 

Dyslalia jest ośrodkowo uwarunkowanym zaburzeniem mowy w płaszczyźnie fonetyczno-fonologicznej, przy czym głoski tworzone są niezgodnie z normą przyjętą dla wieku i środowiska (zaburzenia fonetyczne) lub są używane nieprawidłowo w systemie języka ojczystego (zaburzenia fonologiczne). Przyczyną nieprawidłowej artykulacji są zaburzenia ośrodkowej świadomości fonologicznej, prowadzące do odchyleń w rozpoznawaniu wzorca fonologicznego oraz do tworzenia niewłaściwego wzorca ruchowego ekspresywno-fonetycznego4.
W rozwoju mowy bardzo ważną rolę odgrywa środowisko rodzinne, w którym dziecko się wychowuje. Dyslalii sprzyja skłonność do naśladowania nieprawidłowej artykulacji rodziców i osób z najbliższego otoczenia dziecka5. Jest to tzw. dyslalia powtórzeniowa lub środowiskowa. Z badań wynika, że późniejsze opanowanie języka jest na ogół powtarzaniem i modyfikowaniem najwcześniejszych zachowań werbalnych, utrwalonego w dzieciństwie współdziałania mowy i umysłu6. Wady wymowy utrudniają naukę szkolną, nierzadko przejawiają się w trudnościach w pisaniu i czytaniu. Zdarza się, że nauczyciele i wychowawcy niesłusznie uważają takiego ucznia za opóźnionego w rozwoju umysłowym. Dlatego tak ważne jest, by rodzice nie ignorowali nawet niewielkich nieprawidłowości w rozwoju mowy swego dziecka. Niezwykle ważna jest więc profilaktyka logopedyczna, czyli działania, które mają na celu zapobieganie powstaniu zaburzeń rozwoju mowy.
W pierwszych latach życia dziecka rodzina jest najważniejszym środowiskiem mającym wpływ na jego rozwój, determinującym jego dalsze funkcjonowanie. Głównym celem profilaktyki logopedycznej jest stymulowanie procesu nabywania przez dziecko sprawności, od których zależy prawidłowy przebieg rozwoju kompetencji językowej i komunikacyjnej. Stymulowanie tego procesu powinno być zorganizowane w sposób odpowiedni – świadomie i systematycznie7. Profilaktyka logopedyczna jest kształtowaniem prawidłowej mowy u dzieci od najwcześniejszego okresu życia, dbaniem o właściwą stymulację w początkowym okresie rozwoju mowy, tak aby nie dopuścić do powstania jej zaburzeń. Udział i zaangażowanie rodziców w proces terapii mowy ma ogromne znaczenie dla jej powodzenia. Zgodnie z ekologicznym modelem ludzkiego rozwoju Uriego Bronfenbrennera, kondycja dziecka nie może być rozpatrywana w oderwaniu od środowiska, w którym ono wzrasta8. Zgodnie z tymi przesłankami, coraz powszechniej rekomendowanym modelem interwencji logopedycznej u dzieci są strategie oddziaływań profilaktyczno-terapeutycznych, opierające się na pracy z rodziną i maksymalnym wykorzystaniu mocnych stron środowiska rodzinnego. Taki model jest zgodny z założeniem, że dziecko z problemami w komunikowaniu się jest częścią systemu, jakim jest rodzina, i aby mu pomóc, należy uruchomić zasoby tkwiące w tym systemie. W modelu zorientowanym na współpracę z rodziną jej członkowie zaangażowani są w proces interwencji logopedycznej od samego początku. Rodziny biorą udział w planowaniu i przeprowadzaniu postępowania diagnostycznego, ustalaniu celów terapii, doborze metod i środków jej realizacji i, co najważniejsze – w jej wdrażaniu. To oni stosują się do zaleceń logopedy, wykonują ćwiczenia i dbają o systematyczne wypełnianie wskazówek terapeuty. Dzieci, których rodzice współpracują z terapeutą, angażują się w ćwiczenia, dużo szybciej kończą terapię i skuteczniej pozbywają się zaburzeń. Terapia logopedyczna wymaga czasu i wysiłku, toteż ważne jest, by cała rodzina wykazała cierpliwość i zrozumienie dla małego pacjenta. 

Zadania rodziców służące prawidłowemu rozwojowi mowy dziecka

Okres prenatalny
W tym okresie rodzice powinni zwrócić uwagę na działania, które pozwolą stymulować rozwój mowy dziecka. Wówczas powstaje podstawowy organ nadawczy i odbiorczy mowy, czyli mózg i drogi nerwowe. Prenatalna faza jest również okresem tworzenia się i intensywnego treningu organu produkującego substancję foniczną, który tworzą: nasada, krtań i płuca. W tym czasie również rozwija się i doskonali słuch9. 

Okres postnatalny

Sposób karmienia
Rodzice muszą zwrócić uwagę na sposób karmienia dzieci. Karmienie naturalne, czyli karmienie piersią w lepszym stopniu przyczynia się do usprawnienia warg i języka niż karmienie sztuczne. Dziecko karmione piersią ma lepiej wzmocniony mięsień okrężny ust, pionizuje język, ćwiczy żuchwę, utrwala oddychanie przez nos. Jeśli dziecko karmione jest sztucznie – aby zapobiegać wadom zgryzu, które przyczyniają się do wad artykulacyjnych – należy jak najwcześniej przechodzić na karmienie łyżeczką i kubkiem, rezygnując z butelki. Rodzice powinni zwracać uwagę, by dziecko nie ssało kciuka, gdyż czynność ta może przyczynić się do powstawania wad zgryzu.

Ułożenie dziecka
Dziecko należy układać w łóżeczku i wózku tak, aby głowa znajdowała się wyżej niż pozostała część jego ciała, ponieważ będzie to sprzyjało domykaniu się ust i oddychaniu przez nos. 

Tor oddechowy
Dziecko powinno oddychać przez nos, a nie przez usta. Częste infekcje górnych dróg oddechowych, przerost trzeciego migdałka i powie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy