Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

6 marca 2018

NR 22 (Listopad 2017)

Rola rodzica w procesie Stymulacji mowy dziecka z ORM

0 428

Praca z dziećmi, u których stwierdzono ORM, nie powinna ograniczać się do realizacji wyznaczonych wizyt w gabinecie logopedycznym. Oddziaływania terapeutyczne mogą odbywać się również w domu. Dotyczy to zwłaszcza najmłodszych dzieci. Program terapeutyczny, opracowany przez logopedę, mogą wdrażać z powodzeniem rodzice dziecka. Spotkania z logopedą mają charakter konsultacji odbywających się w ustalonych odstępach czasowych.

Komunikacja werbalna a wiek dziecka

W polskim środowisku logopedycznym istnieje wiele koncepcji opisujących opóźniony rozwój mowy. Często mają one charakter autorski; Zalewska 1998; Jastrzębowska, Pelc-Pękala 1999; Zaleski 2002; Emiluta-Rozya 2007). W poniższym artykule odwołuję się do definicji sformułowanych przez Danutę Emilutę-Rozyę. Według tej autorki, opóźniony rozwój mowy nie oznacza konkretnej jednostki logopedycznej, lecz określa pewien ogólny stan funkcjonowania komunikacji werbalnej, w którym dziecko o prawidłowym słuchu fizycznym i rozwoju psychomotorycznym w danym wieku nie posługuje się mową w stopniu uznanym za właściwy dla tego wieku, ale jednocześnie nie rejestruje się w nim głębokich nieprawidłowości (Emiluta-Rozya 2007, s. 58). Jest to więc rozwój odróżniający się od normatywnego przede wszystkim przesuniętym w czasie, późniejszym nabywaniem przez dziecko poszczególnych umiejętności językowych. Te spostrzegane we wczesnych etapach rozwoju mowy różnice stopniowo ustępują i w pewnym momencie poziom umiejętności językowego porozumiewania dziecka wyrównuje się do poziomu rówieśników. Osiągnięcie tego poziomu, a także brak w rozwoju objawów znacznych nieprawidłowości odróżnia z kolei stan opóźnionego od zaburzonego rozwoju mowy (Emiluta-Rozya 2007, s. 58). W ogólnym stanie opóźnionego rozwoju mowy D. Emiluta-Rozya wyróżnia dwie formy diagnostyczne: proste opóźnienie rozwoju mowy i opóźnienie rozwoju mowy. Różnią się one od siebie: uwarunkowaniem, stopniem nasilenia objawów oraz dynamiką następujących zmian w rozwoju (Emiluta-Rozya 2007).

Diagnoza logopoedyczna

Współcześnie uważa się, że nie należy czekać na samoistne wyrównanie się u dziecka stanu opóźnionego rozwoju mowy (Emiluta-Rozya 2007; Smoczyńska 2012). Do podjęcia oddziaływań usprawniających przekonują przede wszystkim wyniki badań przeprowadzonych przez M. Smoczyńską. Okazało się bowiem, że tylko niewielka część dzieci, u których stwierdzono w wieku 2 lat opóźniony rozwój mowy, rzeczywiście opanowała umiejętność posługiwania się mową i językiem na poziomie rówieśników w wieku ok. 5–6 lat. Grupa ta stanowiła zaledwie ok. 15–25%, natomiast w grupie aż 30–50% dzieci opóźnienie wciąż było widoczne i nie nastąpiło oczekiwane wyrównanie (Smoczyńska 2012). Wiele doniesień z praktyki logopedycznej oraz nauczania wczesnoszkolnego potwierdza, że trudności w rozwoju mowy u dzieci utrzymują się do okresu szkolnego, a nawet dłużej i często stają się przyczyną kolejnych nieprawidłowości, ujawniających się w nabywaniu umiejętności czytania i pisania (Jastrzębowska, Pelc-Pękala 1999; Zaleski 2002; Emiluta-Rozya 2007).

Rodzice dziecka jako partnerzy terapeuty

W zależności od potrzeb i możliwości dziecka oraz jego najbliższego środowiska wychowawczego w procesie stymulacji rozwoju mowy i języka mogą być wykorzystywane różne metody i formy pracy. Logopeda prowadzi zajęcia na terenie poradni lub (i) żłobka czy przedszkola bezpośrednio z jednym dzieckiem lub też w małych grupach – z kilkorgiem dzieci. Oddziaływania terapeutyczne mogą się odbywać również w domu, zwłaszcza z najmłodszymi dziećmi. W takich przypadkach rodzice dziecka sami wdrażają ustalony wspólnie z logopedą program terapeutyczny. Tak prowadzony proces usprawniania powinien podlegać jednak pewnej kontroli. Wówczas spotkania mają charakter konsultacji z logopedą, które odbywają się w poradni w pewnych ustalonych odstępach czasowych, np. co miesiąc, dwa lub trzy. Rodzice dziecka otrzymują instruktaż postępowania, konkretne zadania do realizacji i ściśle określony materiał językowy wykorzystywany w zabawach i codziennych sytuacjach komunikacyjnych (Emiluta-Rozya 2007).

W praktyce logopedycznej zauważamy, że kluczowe znaczenie dla efektywności prowadzonego procesu terapeutycznego ma postawa i zaangażowanie rodziców czy szerzej rozumianego najbliższego środowiska wychowawczego dziecka, a zatem również innych opiekunów, nauczycieli pracujących w żłobku czy przedszkolu.

Oddziaływania terapeutyczne mogą odbywać się również w domu, zwłaszcza z najmłodszymi dziećmi. W takich przypadkach rodzice dziecka sami wdrażają ustalony wspólnie z logopedą program terapeutyczny

Pierwsze niepokojące objawy opóźnionego rozwoju mowy ujawniają się jako trudności w nabywaniu, wzbogacaniu słownictwa, a następnie budowaniu zdań. Dzieci mówią bardzo mało lub prawie wcale. Zaniepokojeni tym faktem rodzice (opiekunowie) dziecka zgłaszają się do logopedy najczęściej pod koniec 2. r.ż., w 3. r.ż., a niekiedy zdarza się, że dopiero w 4. r.ż. dziecka. Wtedy też podejmujemy stymulację rozwoju mowy u dziecka. Należy podkreślić, że dziecko w tym okresie życia dla prawidłowego rozwoju potrzebuje bezpiecznego otoczenia, stabilnego pod względem emocjonalnym i społecznym. Dlatego też w pierwszym okresie prowadzonych z dzieckiem oddziaływań stymulująco-usprawniających ważne jest nawiązanie przez logopedę dobrego, konstruktywnego kontaktu ze środowiskiem wychowawczym dziecka. Jest to niezwykle istotne z uwagi na fakt, że zachowania komunikacyjne prezentowane przez rodzica (opiekunów) dziecka tworzą kontekst sytuacyjno-językowy, do którego dziecko się dostosowuje. Dlatego też logopeda powinien kształtować wiedzę na ten temat u osób sprawujących bezpośrednią opiekę nad dzieckiem oraz rozwijać u nich także praktyczne umiejętności w tym zakresie. Najlepszym sposobem budowania takiej więzi jest uczestniczenie rodzica w zajęciach logopedycznych. Niestety, nie zawsze możliwe jest zrealizowanie tego założenia. Stąd konieczność systematycznej współpracy logopedy z rodzicami i dokładne wyjaśnianie przez niego procedur działań, przebiegu prowadzonych zabaw i zadań oraz przekazywanie konkretnego materiału językowego w nich stosowanego. Również sami logopedzi powinni rozwijać własne umiejętności szczegółowego i jednocześnie jasnego opisu proponowanego – prowadzonego – przez siebie postępowania.

Niewłaściwe postępowanie rodziców

Niejednokrotnie już w pierwszych etapach prowadzonej diagnozy – w wywiadzie i obserwacji wzajemnych relacji rodziców z dzieckiem – możemy zauważyć pewne nieprawidłowości, które w sposób negatywny mogą wpływać na rozwój komunikacji dziecka.

Błędy rodziców mogą skutkować zahamowaniem rozwoju mowy i języka u dziecka, brakiem motywacji do nawiązywania przez nie kontaktu werbalnego, a także emocjonalną frustracją czy nawet wycofaniem się dziecka z prób nawiązywania kontaktu werbalnego.

Najczęściej przyjmują one formę:

  • rzadkiego kontaktu werbalnego, ograniczonego do rozmów związanych z zabiegami pielęgnacyjnymi bądź porządkowymi czy też dyrektywnych poleceń kierujących zachowaniami dziecka,
  • małej ilości czasu poświęcanego wspólnym zabawom i rozmowom z dzieckiem,
  • zbyt częstego pozostawiania dziecka samego w otoczeniu urządzeń i „nowych technologii”, które mają zastąpić kontakt z drugą osobą, tj. telewizor, komputer, tablet, smartfon,
  • braku reakcji ze strony rodziców na próby nawiązywania przez dziecko komunikacji w postaci wokalizacji, wymówień nieartykułowanych, gestu,
  • nieprawidłowego zrozumienia intencji dziecka, okazywania niecierpliwości lub też udawania niezrozumienia w celu sprowokowania poprawniejszej wypowiedzi, bardziej prawidłowej formy w sytuacji, gdy nie jest to jeszcze możliwe ze względu na ograniczone umiejętności dziecka; stałe motywowanie werbalne dziecka do powtórzeń danej struktury: „Powiedz ładnie, Powiedz wyraźnie, Powtórz tak jak ja”.
  • posługiwania się „językiem nianiek” czy też wymówieniami lub wypowiedzeniami o charakterze indywidualnym, używanymi przez dane dziecko, a w konsekwencji – tworzenie i utrwalanie form uproszczonych lub wręcz nieprawidłowych,
  • nieadekwatnej, ekspansywnej stymulacji, w której występuje jednoczesne kierowanie uwagi dziecka na różne elementy otaczającego je środowiska, przekazywanie różnych bodźców w bardzo szybkim tempie; rodzic zadaje dziecku wiele pytań, a następnie sam na nie odpowiada, nie pozostawiając dziecku możliwości na zaprezentowanie odpowiedzi w jakiejkolwiek postaci. Taka sytuacja komunikacyjna jest chaotyczna i dziecko jej nie rozumie wcale lub tylko w sposób ogólny, sytuacyjny,
  • nadopiekuńczości otoczenia w stosunku do dziecka, zaspokajania wszystkich potrzeb dziecka, zanim jeszcze ono wyrazi je w jakikolwiek sposób (Kurowska 2012).

W wielu przypadkach konsekwencją takiego postępowania jest zahamowanie rozwoju mowy i języka u dziecka, brak motywacji do nawiązywania przez dziecko kontaktu werbalnego, a także emocjonalna frustracja czy nawet wycofanie się dziecka z prób nawiązywania kontaktu werbalnego. 

Oddziaływania rodziców wspomagające terapię

Dlatego też rodzice powinni przede wszystkim zostać uwrażliwieni na odbiór, akceptację i rozumienie wszystkich prób porozumiewania się prezentowanych przez dziecko. Najczęściej na początku przyjmują one formę niejęzykową, tj. gest, mimika czy też wymówienia nieartykułowane i dźwiękonaśladowcze. Rodzina dziecka powinna zauważać te przejawy komunikacji i odpowiadać na nie. Kolejnym zadaniem rodzica jest inicjowanie rozmów prowadzonych z dzieckiem w różnych okolicznościach życia codziennego: przy czynnościach pielęgnacyjnych, posiłkach, zabawie. Wiąże się to ze stałą gotowością rodzica do aranżowania różnych kontekstów sytuacyjnych i językowych, w których dziecko będzie motywowane do komunikowania się. Najbardziej naturalną formą porozumiewania się jest dialog z wyraźnie zarysowaną naprzemiennością ról, która pozwala jego uczestnikom na bycie raz nadawcą, a raz odbiorcą komunikatu. Początkowo w obu rolach występuje rodzic, opiekun dziecka. W metodologii logopedycznej postępowanie to nazwa się przyjmowaniem przez rodzica podwójnej roli w dialogu (van Uden 1970). Budowanie takiego zachowania przebiega w pewien uporządkowany sposób: rodzic wprowadza dziecko w pewne sytuacje werbalne – zwraca jego uwagę na jakiś interesujący przedmiot, jego cechę, na ciekawe zdarzenie, opisuje najważniejsze jego elementy i zadaje dziecku pytanie, zawiesza głos.


Należy celowo rozwijać u dziecka umiejętność koncentrowania się  na komunikacie werbalnym. Służą temu różnego rodzaju ćwiczenia słuchowe, polegające na słuchaniu i rozpoznawaniu dźwięków występujących w bliskim otoczeniu domowym, przyrodniczym. Są to odgłosy m.in. zwierząt, urządzeń, pojazdów. Natomiast w domu dziecko powinno być zachęcane do słuchania piosenek, wierszyków, bajek, słuchowisk i czytanych przez dorosłego książek.

Następuje moment, w którym dziecko ma sformułować swoją odpowiedź, zaprezentować swoją reakcję – gestową lub werbalną – w formie możliw...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy