Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

20 marca 2018

NR 24 (Marzec 2018)

Mowa w życiu dziecka
Etapy, uwarunkowania i zagrożenia rozwoju mowy

0 527

Mowa odgrywa bardzo ważną rolę w życiu człowieka. Należy jednak zaznaczyć, że mowa i znajomość języka to dwie odmienne definicje i umiejętności. Wyróżnia się kilka etapów rozwoju mowy, których kryterium stanowi wiek, w jakim jest dziecko.

Mowa a język

Mowa jest cechą gatunkową, warunkującą prawidłowy rozwój społeczny, poznawczy i emocjonalny człowieka. Zdolność porozumiewania się odgrywa bowiem istotną rolę w regulacji jego własnej aktywności. Stanowi też narzędzie służące organizacji własnego działania oraz wpływa na sposób pojmowania otaczającego świata. Mowa to kompetencje językowe i komunikacyjne oraz proces ich realizacji. Obie te kompetencje są wiedzą, która musi być kształtowana w sprzyjających warunkach społecznych, a jej niedostatek powoduje zwykle społeczną izolację jednostki i ograniczenie jej możliwości umysłowych. Należy podkreślić, że mowa i znajomość języka to dwie umiejętności, które mierzymy osobno i wspólnie rozpatrujemy, aby ocenić zdolności werbalne dziecka. Mowa składa się z dźwięków wydawanych ustnie w celu przekazania informacji. Znajomość mowy mierzymy, porównując zestaw pojedynczych dźwięków oraz ich kombinacji stosowanych przez dziecko z normą odpowiadającą danej grupie wiekowej. W zakres ocenianych cech wchodzą też barwa i ton głosu, tempo oraz intonacja. 

Język to pojęcie o znacznie szerszym znaczeniu niż mowa. Odnosi się do słownictwa, gramatyki i kontekstu społecznego, które wpływają na nasz sposób komunikowania się za pomocą mowy, gestów i pisma. Jest symbolicznym systemem stosowanym w celu odzwierciedlenia myśli, nadaje znaczenie wszystkim dźwiękom mowy, jakie z siebie wydajemy. 

Do składników mowy zalicza się:

  • język – rozumiany jako system znaków służący do porozumiewania się w obrębie danej społeczności,
  • tekst – rozumiany jako językowo zorganizowana wypowiedź, w której wyróżnia się treść, formę językową i nośnik myśli,
  • nadawanie – przekaz informacji różnymi kanałami odpowiednio do postaci tekstu, 
  • odbiór – odpowiednio do rodzaju przekazu (słuchowy, wzrokowy, dotykowy). 

Funkcje mowy

Gdy mówi się o funkcjach, jakie mowa pełni w życiu jednostki, wymienia się najczęściej trzy: reprezentatywną (zastępowanie rzeczy i wskazywanie na nie), ekspresywną (wyrażanie uczuć) i impresywną lub społeczną (pobudzanie słuchacza do reakcji). Nadrzędną funkcją mowy jest komunikacja. Komunikacja werbalna jest podstawowym, naturalnym sposobem porozumiewania się ludzi. Od tego, czy funkcja ta pojawi się w odpowiednim czasie, zależy, jak szybko dziecko opanuje najwyższe poziomy rozwoju intelektualnego i społecznego. Złożony proces nabywania sprawności językowych przebiega u każdego człowieka indywidualnie, co wynika z uwarunkowań zarówno biologicznych, jak i społecznych. Kształtowanie się psychiki człowieka odbywa się przede wszystkim przez mowę. Jej zaburzenia powodują poznawcze i społeczne konsekwencje. Należy podkreślić również ścisły związek mowy z myśleniem, który ma charakter dwukierunkowy. Niska inteligencja powoduje opóźnienie rozwoju mowy, ale opóźniony rozwój mowy jest również przyczyną obniżenia poziomu intelektualnego. Wykazano, że pod wpływem zorganizowanej nauki mowy następuje wzrost ilorazu inteligencji. Znaczenie mowy polega na tym, że dzięki niej człowiek może zdobywać doświadczenie i wiedzę bez konieczności bezpośredniego uczestniczenia w różnych sytuacjach. Niemała rola przypada tu umiejętności czytania i pisania. Procesy te, jak pokazują najnowsze badania, w dużej mierze są uzależnione od poziomu rozwoju językowego. Niska sprawność lingwistyczna warunkuje wystąpienie trudności w przebiegu ich opanowania. Należy pamiętać również, że mowa jest aktem ruchowym, który zależy od sprawnego działania narządów układu oddechowego, fonacyjnego, artykulacyjnego, czyli warg, języka, podniebienia miękkiego oraz żuchwy, a istotne dla rozwoju mowy jest prawidłowe działanie narządu słuchu. 

Mowa to kompetencje językowe i komunikacyjne oraz proces ich realizacji. Obie te kompetencje są wiedzą, która musi być kształtowana w sprzyjających warunkach społecznych, a jej niedostatek powoduje zwykle społeczną izolację jednostki i ograniczenie jej możliwości umysłowych.

Etapy rozwoju mowy

U niektórych dzieci mowa może wystąpić wcześniej, a u niektórych później, ponieważ każde dziecko ma własne tempo i rytm rozwoju, wynikający z możliwości jego organizmu i warunków środowiskowych. Mimo to przyjmuje się, że ok. 12–20 m.ż. dziecko powinno wymawiać pierwsze słowa, Rozpatrując rozwój mowy, bierze się pod uwagę następujące etapy:

  1. Etap kształtowania się mowy dziecka od okresu prenatalnego – trwa aż do momentu porodu i uwzględnia również sam przebieg porodu.
  2. Etap kształtowania się mowy dziecka od okresu postnatalnego – wyróżnia się tu następujące okresy:
    • okres melodii: od 0 do 1. r.ż.,
    • okres wyrazu: od 1. r.ż. do końca 2. r.ż.,
    • okres zdania: od 2. r.ż. do ukończenia 3. r.ż.,
    • okres swoistej mowy dziecięcej: od 3. r.ż. do ukończenia przez dziecko 6 lat.

Podane etapy rozwoju mowy bazują na znanym podziale Kaczmarka1, uzupełniono je jednak o etap prenatalny.

Okres prenatalny a rozwój mowy

W literaturze przedmiotu coraz częściej można zauważyć podkreślanie znaczenia okresu prenatalnego dla rozwoju mowy. Okres życia płodowego zwany jest często etapem przygotowawczym2. Stanowi on czas kształtowania się narządów i układów biorących udział w procesie nadawania i odbioru mowy. Analizator ruchowy mowy oraz – szerzej – motoryki oralnej, właściwy tylko człowiekowi, posiada komórki zarówno kinestetyczne, jak i efektoralne, a powiązania między nimi tworzą się między 6. i 7. tygodniem życia płodowego; wtedy zaczynają wspólnie pracować mięśnie i nerwy. Oprócz narządu artykulacyjnego rozwija się również narząd fonacyjny. Pod koniec 3. m.ż. płodowego są już ukształtowane struny głosowe i dziecko jest zdolne do reakcji płaczu na długo przed narodzeniem. Motoryka oralna kształtuje się również na drodze połykania wód płodowych (około 3. m.ż.), a intensywność tych ruchów zależy od składu chemicznego wód oraz od uczucia głodu. Ruchom połykania towarzyszą sekwencje nabierania i wypierania płynów. Jest to niezbędne w późniejszym, postnatalnym procesie wdychania oraz wydychania powietrza atmosferycznego. Pojawiają się ruchy klatki piersiowej (13 Hbd), a także rozkurcz mięśni przepony i brzucha. Doświadczenia prenatalne budują zręby aktywności biomechanicznej aparatu oralnego. Z punktu widzenia postnatalnej aktywności aparatu oralnego absolutnie przełomowe znaczenie mają w życiu płodowym dwa zjawiska: autostymulacja orofacjalna, która rozpoczyna się ssaniem kciuka (17 Hbd), jako wczesna forma treningu funkcjonalnego i sensorycznego w obrębie artykulantów, oraz koordynacja ssania, połykania i gotowości do przyszłego oddychania, gdzie pełna synchronizacja tych aktywności kształtuje się od 32 Hbd do momentu przekroczenia progu perinatalnego (z automatyzacją kontynuowaną w okresie postnatalnym). W 4. m.ż. płodu rozwijają się ośrodki mowy. Poprzez ukształtowanie strun głosowych, intensywne połykanie i wypieranie wód płodowych ćwiczone są ruchy oraz mięśnie, które po urodzeniu biorą udział w oddychaniu i mówieniu3. Również w 4. m.ż. prenatalnego następuje bardzo intensywny rozwój słuchu. Dzięki temu, że płód odbiera już melodię, akcent, rytm i natężenie, przyswaja sobie cechy prozodyczne systemu językowego, co ułatwi mu naukę języka po jego urodzeniu4. Poród jest nadzwyczaj znaczący dla rozwoju mowy i jakiekolwiek komplikacje (niedotlenienia, urazy okołoporodowe, uszkodzenia mózgu, żółtaczka, przedwczesny poród) mogą powodować uszkodzenie centralnego układu nerwowego, MPD, zaburzenia słuchu, wzroku itp., a niska waga urodzeniowa (poniżej 2500 g) może być przyczyną opóźnionego rozwoju mowy5. Do grup dzieci zagrożonych niepełnosprawnością bądź ze zdiagnozowaną niepełnosprawnością zaliczane są dzieci, u których stwierdzono: 

  • wysokie ryzyko ciążowo-porodowe, 
  • wcześniactwo z typową dla przedwcześnie urodzonych niedojrzałością ośrodkowego układu nerwowego, 
  • urazy okołoporodowe uszkadzające ośrodkowy układ nerwowy, 
  • wady genetyczne, mutacje chromosomowe, aberracje chromosomowe, wrodzone wady rozwojowe układu nerwowego (np. małogłowie, wrodzone wodogłowie), 
  • opóźnione dojrzewanie odruchowe, 
  • infekcje w obrębie CUN, 
  • zaburzenia metaboliczne obciążające układ nerwowy, 
  • padaczkę6

Rozwój mowy w okresie postnatalnym

Pierwszy etap rozwoju mowy – okres melodii – obejmujący okres od narodzin do 1. r.ż., jest związany z formami poprzedzającymi mówienie. Przychodzące na świat dziecko nie potrafi jeszcze mówić, ale potrafi komunikować się ze światem, sygnalizując swoje potrzeby za pomocą płaczu i krzyku. Z czasem w krzyku dziecka można wyróżnić poszczególne dźwięki pojawiające się zwykle w reakcji na bodźce słuchowe. Pierwsze dźwięki nie przypominają dźwięków mowy. Oprócz płaczu dziecko wydaje też ciche pomrukiwania, sapanie, kwilenie, mlaskanie, mlaśnięcia, ziewanie i westchnięcia. 


Niska inteligencja powoduje opóźnienie rozwoju mowy, ale opóźniony rozwój mowy jest również przyczyną obniżenia poziomu intelektualnego. Wykazano, że pod wpływem zorganizowanej nauki mowy następuje wzrost ilorazu inteligencji.

W 2. m.ż. dziecko wydaje odgłosy przypominające mowę. Jest to bardzo ważny etap nabywania języka. Trwa kilka miesięcy i zwany jest głużeniem lub gruchaniem (niektórzy autorzy nie wyróżniają głużenia, lecz gaworzenie oraz gaworzenie samonaśladowcze, występujące od końca 4. m.ż.7). Podczas głużenia „powstają przypadkowe dźwięki na zasadzie odruchu bezwarunkowego”7. W kolejnym etapie (około 6. m.ż.) pojawia się gaworzenie, czyli „dźwięki, które powstają w wyniku ruchów narządów mowy oraz powtarzania dźwięków usłyszanych z otoczenia. Brak gaworzenia może sygnalizować, że dziecko nie słyszy”8. Zasób dźwięków staje się coraz większy, początkowo są to zwykle samogłoski, ale z czasem pojawiają się pierwsze spółgłoski (prymarne) [m], [b], [p], z których następnie dziecko zacznie budować sylaby (ma, ma, ma, pa, pa, ba, ba itp.). „W piątym miesiącu życia dziecka pojawiają się elementy wargowo-zębowe przypominające [v], [f] oraz przedniojęzykowo-zębowe [t], [d], do których artykulacji konieczne są precyzyjne ruchy warg i języka9. Dziecko, słysząc dźwięki otoczenia, usprawnia swój narząd słuchu oraz narządy artykulacyjne przez powtarzanie w okresie gaworzenia pierwszych sylab. W miarę rozwoju dziecka jedną z metod porozumiewania się z otoczeniem są gesty. Dziecko kończące pierwszy rok wkracza w okres wczesnodziecięcy, który będzie trwał do ukończenia 6. r.ż. Pierwszy etap, który je czeka, to okres wyrazu, trwający zwykle do końca 2. r.ż. W tym okresie maluch powinien wymawiać wszystkie samogłoski (oprócz nosowych), a także takie spółgłoski jak [p], [b], [m], [pi], [bi], [mi], [t], [d], [n], [k], [ś], czasem też [ć]. Zaczyna wymawiać pierwsze słowa mama, baba, tata, dada. W kolejnym etapie – czyli w okresie zdania, trwającym do ukończenia 3 lat – dziecko doskonali swój język, zdobywając umiejętność wypowiadania kolejnych spółgłosek. Coraz większy zasób słownictwa pozwala dziecku na budowanie pierwszych równoważników zdań, a czasem zdań dwu- i trzywyrazowych. Kolejny etap to okres swoistej mowy dziecięcej, który trwa od 3. do 6. r.ż. W wieku 3 lat dziecko powinno rozróżniać już wszystkie samogłoski i spółgłoski. Może jeszcze nie wymawiać głosek z szeregu szumiącego ([sz], [ż], [cz], [dż]), a głoski szeregu syczącego ([s], [z], [c], [dz]) często zastępuje głoskami ciszącymi ([ś], [ź], [ć], [dź]). Głoski szumiące powinny pojawić się pod koniec 4. r.ż. Również pod koniec tego okresu pojawia się głoska [r], która jest jedną z najtrudniejszych głosek. Dziecko kończące 6. r.ż. powinno prawidłowo realizować wszystkie głoski. Jego technika mówienia powinna być prawidłowa pod względem artykulacyjnym, fonacyjnym, składniowym i gramatycznym. 

Uwarunkowania rozwoju mowy

  1. Środowisko

    Przez cały okres ontogenezy na organizm oddziałują czynniki dziedziczne i środowiskowe. W przypadku zaniedbań środowiskowych i braku odpowiednich wzorców dochodzi do zaburzenia rozwoju mowy, a nawet jego opóźnienia. „Mowa rozwija się na podstawie biologicznych mechanizmów, jednakże pod wpływem niezbędnych wzorców mowy ludzkiej i motywacji do mówienia”10. Dziecko nawiązuje dialog z otoczeniem poprzez mimikę, gest, a później język. Potrzebuje kontaktu społecznego, by nauczyć się zasad skutecznego porozumiewania się, wzbogacania własnego języka i zdobywania nowych doświadczeń. Ogromne znaczenie w przyswajaniu języka mają procesy percepcyjne, poznawcze i pamięciowe. Mowa jest związana z percepcyjnym uczeniem i prawidłowym funkcjonowaniem narządów obwodowych wytwarzających mowę oraz rozwojem motorycznym. W oddziaływaniach profilaktycznych, stymulujących i korekcyjnych związanych z tym rozwojem to rodzina odgrywa najważniejszą rolę11

  2. Rozwój psychoruchowy 

    Rozwój psychoruchowy, czyli rozwój motoryki i funkcji...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy