Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

20 marca 2018

NR 24 (Marzec 2018)

Mowa w życiu dziecka
Etapy, uwarunkowania i zagrożenia rozwoju mowy

0 177

Mowa odgrywa bardzo ważną rolę w życiu człowieka. Należy jednak zaznaczyć, że mowa i znajomość języka to dwie odmienne definicje i umiejętności. Wyróżnia się kilka etapów rozwoju mowy, których kryterium stanowi wiek, w jakim jest dziecko.

Mowa a język

Mowa jest cechą gatunkową, warunkującą prawidłowy rozwój społeczny, poznawczy i emocjonalny człowieka. Zdolność porozumiewania się odgrywa bowiem istotną rolę w regulacji jego własnej aktywności. Stanowi też narzędzie służące organizacji własnego działania oraz wpływa na sposób pojmowania otaczającego świata. Mowa to kompetencje językowe i komunikacyjne oraz proces ich realizacji. Obie te kompetencje są wiedzą, która musi być kształtowana w sprzyjających warunkach społecznych, a jej niedostatek powoduje zwykle społeczną izolację jednostki i ograniczenie jej możliwości umysłowych. Należy podkreślić, że mowa i znajomość języka to dwie umiejętności, które mierzymy osobno i wspólnie rozpatrujemy, aby ocenić zdolności werbalne dziecka. Mowa składa się z dźwięków wydawanych ustnie w celu przekazania informacji. Znajomość mowy mierzymy, porównując zestaw pojedynczych dźwięków oraz ich kombinacji stosowanych przez dziecko z normą odpowiadającą danej grupie wiekowej. W zakres ocenianych cech wchodzą też barwa i ton głosu, tempo oraz intonacja. 

Język to pojęcie o znacznie szerszym znaczeniu niż mowa. Odnosi się do słownictwa, gramatyki i kontekstu społecznego, które wpływają na nasz sposób komunikowania się za pomocą mowy, gestów i pisma. Jest symbolicznym systemem stosowanym w celu odzwierciedlenia myśli, nadaje znaczenie wszystkim dźwiękom mowy, jakie z siebie wydajemy. 

Do składników mowy zalicza się:

  • język – rozumiany jako system znaków służący do porozumiewania się w obrębie danej społeczności,
  • tekst – rozumiany jako językowo zorganizowana wypowiedź, w której wyróżnia się treść, formę językową i nośnik myśli,
  • nadawanie – przekaz informacji różnymi kanałami odpowiednio do postaci tekstu, 
  • odbiór – odpowiednio do rodzaju przekazu (słuchowy, wzrokowy, dotykowy). 

Funkcje mowy

Gdy mówi się o funkcjach, jakie mowa pełni w życiu jednostki, wymienia się najczęściej trzy: reprezentatywną (zastępowanie rzeczy i wskazywanie na nie), ekspresywną (wyrażanie uczuć) i impresywną lub społeczną (pobudzanie słuchacza do reakcji). Nadrzędną funkcją mowy jest komunikacja. Komunikacja werbalna jest podstawowym, naturalnym sposobem porozumiewania się ludzi. Od tego, czy funkcja ta pojawi się w odpowiednim czasie, zależy, jak szybko dziecko opanuje najwyższe poziomy rozwoju intelektualnego i społecznego. Złożony proces nabywania sprawności językowych przebiega u każdego człowieka indywidualnie, co wynika z uwarunkowań zarówno biologicznych, jak i społecznych. Kształtowanie się psychiki człowieka odbywa się przede wszystkim przez mowę. Jej zaburzenia powodują poznawcze i społeczne konsekwencje. Należy podkreślić również ścisły związek mowy z myśleniem, który ma charakter dwukierunkowy. Niska inteligencja powoduje opóźnienie rozwoju mowy, ale opóźniony rozwój mowy jest również przyczyną obniżenia poziomu intelektualnego. Wykazano, że pod wpływem zorganizowanej nauki mowy następuje wzrost ilorazu inteligencji. Znaczenie mowy polega na tym, że dzięki niej człowiek może zdobywać doświadczenie i wiedzę bez konieczności bezpośredniego uczestniczenia w różnych sytuacjach. Niemała rola przypada tu umiejętności czytania i pisania. Procesy te, jak pokazują najnowsze badania, w dużej mierze są uzależnione od poziomu rozwoju językowego. Niska sprawność lingwistyczna warunkuje wystąpienie trudności w przebiegu ich opanowania. Należy pamiętać również, że mowa jest aktem ruchowym, który zależy od sprawnego działania narządów układu oddechowego, fonacyjnego, artykulacyjnego, czyli warg, języka, podniebienia miękkiego oraz żuchwy, a istotne dla rozwoju mowy jest prawidłowe działanie narządu słuchu. 

Mowa to kompetencje językowe i komunikacyjne oraz proces ich realizacji. Obie te kompetencje są wiedzą, która musi być kształtowana w sprzyjających warunkach społecznych, a jej niedostatek powoduje zwykle społeczną izolację jednostki i ograniczenie jej możliwości umysłowych.

Etapy rozwoju mowy

U niektórych dzieci mowa może wystąpić wcześniej, a u niektórych później, ponieważ każde dziecko ma własne tempo i rytm rozwoju, wynikający z możliwości jego organizmu i warunków środowiskowych. Mimo to przyjmuje się, że ok. 12–20 m.ż. dziecko powinno wymawiać pierwsze słowa, Rozpatrując rozwój mowy, bierze się pod uwagę następujące etapy:

  1. Etap kształtowania się mowy dziecka od okresu prenatalnego – trwa aż do momentu porodu i uwzględnia również sam przebieg porodu.
  2. Etap kształtowania się mowy dziecka od okresu postnatalnego – wyróżnia się tu następujące okresy:
    • okres melodii: od 0 do 1. r.ż.,
    • okres wyrazu: od 1. r.ż. do końca 2. r.ż.,
    • okres zdania: od 2. r.ż. do ukończenia 3. r.ż.,
    • okres swoistej mowy dziecięcej: od 3. r.ż. do ukończenia przez dziecko 6 lat.

Podane etapy rozwoju mowy bazują na znanym podziale Kaczmarka1, uzupełniono je jednak o etap prenatalny.

Okres prenatalny a rozwój mowy

W literaturze przedmiotu coraz częściej można zauważyć podkreślanie znaczenia okresu prenatalnego dla rozwoju mowy. Okres życia płodowego zwany jest często etapem przygotowawczym2. Stanowi on czas kształtowania się narządów i układów biorących udział w procesie nadawania i odbioru mowy. Analizator ruchowy mowy oraz – szerzej – motoryki oralnej, właściwy tylko człowiekowi, posiada komórki zarówno kinestetyczne, jak i efektoralne, a powiązania między nimi tworzą się między 6. i 7. tygodniem życia płodowego; wtedy zaczynają wspólnie pracować mięśnie i nerwy. Oprócz narządu artykulacyjnego rozwija się również narząd fonacyjny. Pod koniec 3. m.ż. płodowego są już ukształtowane struny głosowe i dziecko jest zdolne do reakcji płaczu na długo przed narodzeniem. Motoryka oralna kształtuje się również na drodze połykania wód płodowych (około 3. m.ż.), a intensywność tych ruchów zależy od składu chemicznego wód oraz od uczucia głodu. Ruchom połykania towarzyszą sekwencje nabierania i wypierania płynów. Jest to niezbędne w późniejszym, postnatalnym procesie wdychania oraz wydychania powietrza atmosferycznego. Pojawiają się ruchy klatki piersiowej (13 Hbd), a także rozkurcz mięśni przepony i brzucha. Doświadczenia prenatalne budują zręby aktywności biomechanicznej aparatu oralnego. Z punktu widzenia postnatalnej aktywności aparatu oralnego absolutnie przełomowe znaczenie mają w życiu płodowym dwa zjawiska: autostymulacja orofacjalna, która rozpoczyna się ssaniem kciuka (17 Hbd), jako wczesna forma treningu funkcjonalnego i sensorycznego w obrębie artykulantów, oraz koordynacja ssania, połykania i gotowości do przyszłego oddychania, gdzie pełna synchronizacja tych aktywności kształtuje się od 32 Hbd do momentu przekroczenia progu perinatalnego (z automatyzacją kontynuowaną w okresie postnatalnym). W 4. m.ż. płodu rozwijają się ośrodki mowy. Poprzez ukształtowanie strun głosowych, intensywne połykanie i wypieranie wód płodowych ćwiczone są ruchy oraz mięśnie, które po urodzeniu biorą udział w oddychaniu i mówieniu3. Również w 4. m.ż. prenatalnego następuje bardzo intensywny rozwój słuchu. Dzięki temu, że płód odbiera już melodię, akcent, rytm i natężenie, przyswaja sobie cechy prozodyczne systemu językowego, co ułatwi mu naukę języka po jego urodzeniu4. Poród jest nadzwyczaj znaczący dla rozwoju mowy i jakiekolwiek komplikacje (niedotlenienia, urazy okołoporodowe, uszkodzenia mózgu, żółtaczka, przedwczesny poród) mogą powodować uszkodzenie centralnego układu nerwowego, MPD, zaburzenia słuchu, wzroku itp., a niska waga urodzeniowa (poniżej 2500 g) może być przyczyną opóźnionego rozwoju mowy5. Do grup dzieci zagrożonych niepełnosprawnością bądź ze zdiagnozowaną niepełnosprawnością zaliczane są dzieci, u któryc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy