Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

13 października 2017

NR 19 (Maj 2017)

Rehabilitacja małych dzieci z uszkodzonym narządem słuchu

0 144

Dla skutecznej rehabilitacji ważne jest wczesne rozpoznanie uszkodzenia narządu słuchu i jego zdiagnozowanie. Im wcześniej pacjent zostanie zaopatrzony w odpowiedni, dopasowany aparat słuchowy, tym większe możliwości usprawnienia słuchu fizjologicznego. Duże znaczenie dla rozwoju funkcjonalnej zdolności słyszenia ma również wczesna stymulacja percepcji słuchowej.

Wprowadzenie

Słuch nie jest naszym jedynym zmysłem (Bednarska, Liwo, Wasila 2015), ale to jeden z pięciu podstawowych zmysłów, którymi dysponuje człowiek. Pozwala rozpoznawać wszystkie dźwięki. Czyj to odgłos? Słyszysz? Odgłos ćwierkającego słowika, wyjącego wilka czy grających skrzypiec? A może to kosiarka? Nie lubimy zwykle odgłosu wiertarki, młota pneumatycznego czy krzyku.

Nasze uszy odbierają przyjemne i nieprzyjemne dźwięki dochodzące z otoczenia: przyjemne, takie jak odgłosy przyrody czy muzyka, pozwalają odpoczywać, zaś nieprzyjemne, takie jak odgłos wiertarki, młota pneumatycznego, nie są raczej lubiane, a wręcz drażnią ludzi.

„Czy można usłyszeć rosnące kwiaty?” – Hanne, dziesięcioletnia dziewczynka, zadała to pytanie swojej matce po przeprowadzeniu implantacji, kiedy zaobserwowała ze zdziwieniem, jak wiele można usłyszeć na tym świecie oraz że większość rzeczy, które się poruszają, wydaje również dźwięki. Wzrastanie jest ruchem, dlaczego więc nie można by usłyszeć kwiatów? (Horsch 2002).

Percepcja słuchowa ma ogromne znaczenie dla rozwoju dziecka. Dzięki prawidłowemu rozwojowi słuchu może się rozwinąć mowa, umiejętność charakterystyczna tylko dla ludzi, będąca podstawą komunikowania się (Gruba 2016).

Narząd słuchu umożliwia odbieranie dźwięków, a nawet ich różnicowanie, na długo przed urodzeniem. Słuch, z którym dziecko przychodzi na świat, to słuch fizyczny. Jest to wrażliwość ucha na fale dźwiękowe, które człowiek odbiera w zakresie częstotliwości ok. 16–20 000 Hz (Pruszewicz 1992).

W ciągu kilkuletniej pracy z małymi dziećmi z wadą słuchu zaobserwowałam, jak ważne jest wczesne uchwycenie i wczesne rozpoznanie uszkodzenia narządu słuchu, zdiagnozowanie niepełnosprawności w ciągu 1. r.ż. dziecka. Niebagatelną sprawą jest też wczesne zaopatrzenie w odpowiednio dobrane i dopasowane aparaty słuchowe (na dalszym etapie – implant ślimakowy) w celu usprawniania słuchu fizjologicznego. Duże znaczenie ma również wczesna stymulacja percepcji słuchowej, służąca rozwijaniu funkcjonalnej zdolności słyszenia, wczesne podjęcie wychowania językowego, aby dziecko mogło swobodnie komunikować się za pomocą mowy dźwiękowej. Jak pisze Joanna Szuchnik, „dziecko z wadą słuchu może rozwijać się podobnie jak dziecko słyszące” (Szuchnik 2003).

Komunikacja osób z uszkodzonym słuchem

Kazimiera Krakowiak dokonała podziału osób z uszkodzeniami słuchu na cztery grupy na podstawie sprawności percepcji słuchowej fonicznego ciągu mowy:

  • funkcjonalnie słyszący (odróżniają i rozpoznają wszystkie elementy ciągu fonicznego) – to osoby, które z użyciem aparatu słuchowego słyszą w sposób pozwalający na dokładne rozpoznawanie sygnałów mowy, niezależenie od stopnia ubytku słuchu ustalonego audiologicznie,
  • niedosłyszący (odróżniają i rozpoznają większość głosek, ale niektórych nie odróżniają i nie rozpoznają) – to osoby, które pomimo uszkodzenia słuchu w uczeniu się mowy i w komunikowaniu językowym wykorzystują słuch jako zmysł dominujący, mają jednak trudności w dokładnym słyszeniu dźwięków mowy,
  • słabosłyszący (odróżniają i rozpoznają tylko niektóre głoski) – to te osoby, które nie są w stanie osiągnąć zdolności do precyzyjnego odbierania sygnałów mowy nawet z protezą słuchową i w warunkach sprzyjających słuchaniu; w rozwoju ich mowy i w komunikowaniu się językowym słuch pełni funkcję pomocniczą wobec dominującej percepcji wzrokowej,
  • funkcjonalnie niesłyszące (głuche) – to osoby, które nie korzystają ze słuchu w procesie komunikowania się; wiele z nich posługuje się językiem migowym, tylko niektórzy mową zrozumiałą dla otoczenia (Krakowiak 2015).

W rehabilitacji słuchu i mowy u dzieci wykorzystuję różne metody wychowania językowego. Na podkreślenie zasługuje metoda audytywno-werbalna (ang. auditory-verbal method). Jest sposobem postępowania terapeutycznego polegającym na zastosowaniu technik strategii i procedur, które przyczyniają się do optymalnego rozwoju języka mówionego za pośrednictwem uszkodzonego zmysłu słuchu (poprzez słuchanie).

Percepcja słuchowa ma ogromne znaczenie dla rozwoju dziecka. Dzięki prawidłowemu rozwojowi słuchu może się rozwinąć mowa, umiejętność charakterystyczna tylko dla ludzi, będąca podstawą komunikowania się.

Wybrane metody kształtowania umiejętności komunikacyjnych u dzieci z niepełnosprawnością słuchową

Podstawę metody audytywno-werbalnej stanowi wychowanie słuchowe kładące nacisk na dominację percepcji słuchowej. Zasadę tę uwzględniają współczesne programy terapeutyczne, tworzone na całym świecie przez następców Viktora Urbantschitscha, Gusztava Barcziego i Erica Wedenberga, takich jak: Cive Griffiths, Helen Bebe, Leahea Grammatico, Doreen Pollack (USA), Suzanne Schmidt-Giovannini (Szwajcaria), Petar Gubernia (Jugosławia), Armin Löwe (Niemcy), Anthony van Uden (Holandia), Yvonne Csanyi (Węgry) oraz Daniel Ling i Warren Estabrooks (Kanada). We wszystkich wymienionych ujęciach obowiązuje zasada „słuchaj i patrz” (Lorenc, Kurkowski 2015).

Techniki i strategie wykorzystywane w metodzie audytywno-werbalnej obejmują:

stawianie pytań typu: „Co słyszałeś”?, sygnalizujących powtórzenie bodźca w postaci dźwięków mowy,

  • uważne obserwowanie dziecka,
  • czekanie i (lub) pauzowanie,
  • nasłuchiwanie odpowiedzi,
  • pytanie o definicję lub jej dostarczanie,
  • etykietowanie ze względu na kategorię,
  • powtarzanie zwrotów,
  • szeregowanie opozycji,
  • używanie naturalnych gestów,
  • wykorzystanie podkreśleń akustycznych,
  • używanie umownych gestów (wskazówek) ręcznych.

Wraz z rozwojem percepcji słuchowej, sprawności językowych i komunikacyjnych dziecka użycie wielu z wymienionych strategii i technik terapeutycznych jest ograniczane lub eliminowane (Lorenc, Kurkowski 2015).

Stymulowanie rozwoju funkcji słuchowych dziecka z uszkodzonym narządem słuchu musi obejmować stworzenie jak najlepszych warunków odbioru sygnałów dźwiękowych:

podczas sesji terapeutycznych rodzice i (lub) terapeuta powinni siedzieć obok dziecka; jeżeli jest ono zaopatrzone w implant ślimakowy, wówczas siedzą po tej samej stronie, po której jest mikrofon (niektórzy terapeuci i rodzice wybierają pozycję naprzeciw dziecka – jest to uzasadnione zwłaszcza wówczas, gdy są to dzieci starsze, które dopiero otrzymały implant ślimakowy); zazwyczaj są one bardziej zorientowane na informacje wzrokowe i nie potrafią jeszcze korzystać z otrzymanych możliwości słuchowych; w takich sytuacjach warto wykorzystać strategię hand cue (Estabrooks 1995),

  • mówienie w jak najbliższej odległości od mikrofonu aparatu słuchowego (implantu),
  • używanie głosu o regularnym poziomie głośności, bogatego pod względem intonacyjnym i rytmicznym,
  • zminimalizowanie szumów otoczenia,
  • zwiększenie liczby powtórzeń,
  • używanie podkreśleń akustycznych w celu wzmocnienia informacji zawartych w mowie (Estabrooks 1995).

Symultaniczno-sekwencyjna nauka czytania

Jedn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy