Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

21 listopada 2018

NR 28 (Listopad 2018)

Zintegrowany trening pisania SIhand®
Metoda terapeutyczna i wspierająca umiejętności grafomotoryczne u dzieci

0 240

Jakie dokładnie umiejętności motoryczne dziecko powinno opanować, aby rozwinęła się oczekiwana umiejętność pisania? Na czym polega prawidłowe pisanie? Co przyjęto za główny wyznacznik poprawności? Czy odnosi się wyłącznie do samego sposobu trzymania narzędzia pisarskiego, czy chodzi o coś więcej?

 

Potrzeba nowego spojrzenia na umiejętności grafomotoryczne u dzieci

Nabywanie umiejętności pisania jest niewątpliwie ważnym zadaniem edukacji wczesnoszkolnej, która w znaczący sposób wpływa na przebieg dalszego procesu nauczania. Sama umiejętność pisania nie jest czynnością prostą, wymaga bowiem doskonałej integracji poznawczo- sensoryczno-motorycznej, która dokonuje się we wcześniejszych latach, a praktycznie – od pierwszych dni życia dziecka. Takie stwierdzenie daje szerszą perspektywę spojrzenia na to zagadnienie, uzmysławia bowiem, że czynność pisania jest pewną wypadkową różnych umiejętności i wieloletnich doświadczeń, zatem wymaga odpowiedniego wielopłaszczyznowego przygotowania.
Jak pokazują badania, trudności w pisaniu nie ustępują samoistnie. Wymagają wsparcia ze strony terapeuty, nauczyciela, rodzica, a dotykają od 10 do 30% dzieci w wieku szkolnym (Feder, Majnemer 2007). Pytanie, jak należy rozumieć wspomniane wsparcie?

Chaos informacyjny i potrzeba badań naukowych

Śledząc różne modele oraz programy wspierania rozwoju sprawności ręki i grafomotoryki, można dostrzec, że wiele informacji wzajemnie się wyklucza, np. zalecenia odnośnie do ułożenia kartki czy wieku, w jakim dziecko powinno posługiwać się prawidłowym chwytem pisarskim, który również jest definiowany w różny sposób. Doświadczenie takiego chaosu informacyjnego sprowokowało potrzebę poszukania odpowiedzi na powyższe pytania. Zależało mi jednak, aby nie szukać odpowiedzi w bazie własnych doświadczeń, ale na podstawie rzetelnych badań naukowych.

Pisanie jako funkcja sensoryczno-motoryczna

Rozumienie umiejętności grafomotorycznych, pisania jako funkcji jest bardzo istotne i kluczowe w rozwiązywaniu problemów związanych z nieprawidłowym chwytem pisarskim czy trudnościami funkcjonalnym, takimi jak większa męczliwość kkg (kończyny górnej). O ile zagadnienia związane z rozwojem umiejętności motorycznych, manualnych (Banaszek 2004; Matyja; Flatters i in. 2014; Hellbrügge i in. 1994, Morgan, Watkins 2004; Bly 1994) czy samego chwytu pisarskiego (Morgan, Watkins 2004; Lewinson 2006; Pauli, Kisch 2004) zostały wielokrotnie przedstawione w literaturze, o tyle rozwój funkcji pisania rozumianej w szerszym kontekście procesów przyczynowo-skutkowych w rozwoju sensomotorycznym nie został rzetelnie zbadany. Dostrzega się zatem potrzebę zbudowania pomostu pomiędzy tymi dwoma obszarami, tj. rozszerzenie spojrzenia pedagogicznego o aspekt rozwoju neurofizjologicznego dziecka i nabywania umiejętności motorycznych oraz spojrzenia fizjoterapeutycznego o zagadnienia związane z rozwojem wzorca grafomotorycznego. Oczywiście, obszar poznawczy jest bardzo ważny; jest to aspekt bezdyskusyjny, ale w niniejszym artykule nie będzie on przedmiotem rozważań. Natomiast, odwołując się do postrzegania sensomotorycznego funkcji pisania, nie sposób nie wspomnieć o obszarze wzrokowym, który nadal często jest pomijany w procesie terapii nad funkcjami ręki. Prawidłowo funkcjonujące widzenie obuoczne, mięśnie gałkoruchowe, układ refrakcyjny, w tym właściwa praca akomodacji, są podstawą rozwoju koordynacji wzrokowo-ruchowej, bezpośrednio wpływają na jakość opanowywania umiejętności motorycznych oraz na wytwór (Rosa 2017, Rosa, Loba 2018). Ponadto zaburzenia płynące z układu wzrokowego znacząco zaburzają funkcjonowanie innych zmysłów, głównie układu przedsionkowego, utrudniając procesy integracyjne oraz dezorganizując ogólne funkcjonowanie dziecka (obniżając poziom koncentracji, podnosząc poziom pobudzenia i występowanie objawów asenopjnych).

Przykładem mogą tu być wytwory pięcioletniego dziecka przed i po skorygowaniu tzw. nadwzroczności fizjologicznej. Dziecko poza dobraniem właściwej korekcji okularowej nie uczęszczało, w miesięcznym czasie obserwacji, na terapię usprawniającą je motorycznie czy manualnie. Po miesięcznej obserwacji nie uległ zmianie wzorzec grafomotoryczny, natomiast znacząco poprawiły się parametry widzenia obuocznego. Rodzice poza zmianami funkcjonalnymi u dziecka (lepsza koncentracja, wyciszenie) zauważyli znacznie większe zainteresowanie pracami grafomotorycznymi oraz zdecydowaną poprawę ich jakości.

Rys. 1. Wytwór przed założeniem korekcji okularowej

  

Rys. 2. Wytwór po założeniu korekcji okularowej

Traktując pisanie jako funkcję sensomotoryczną, należałoby rozróżnić następujące zagadnienia: pojęcie chwytu pisarskiego od funkcji pisania i wzorca grafomotorycznego. Określenie „chwyt pisarski” dotyczy sposobu trzymania narzędzia pisarskiego przez dziecko czy osobę dorosłą, natomiast funkcja pisania jest pojęciem znacznie szerszym i obejmuje zarówno sposób trzymania narzędzia, jak i pracę całego ciała podczas konkretnego zadania. Natomiast na podstawie badań (Rosa 2018) określono pięć wzorców grafomotorycznych, opisujących dokładne zmiany zachodzące w ciele dziecka i sposobie trzymania narzędzia pisarskiego. Pokazuje to wzajemną zależność pomiędzy nabywaniem kontroli posturalnej a dojrzewaniem sprawności grafomotorycznej w ujęciu neurofizjologicznym (Matyja, Gogola 2011; Bly 1994), proksymalno-dystalną oraz wzajemne oddziaływania centrum – ręka w aspekcie celu i zadania (Flatters i in. 2014). Przykładowo, myśląc o prawidłowej reakcji równoważnej, która składa się z trzech elementów, tj.: aktywnego wydłużania strony obciążonej, aktywnego skracania strony odciążonej oraz rotacji tułowia w kierunku strony odciążonej, która zachodzi w płaszczyźnie poprzecznej (kontrrotacji obręczy barkowej i biodrowej) (Banaszek 2004; Bly 1994; Matyja i in. 2011), można dostrzec, że jest to reakcja złożona z kilku elementów, zachodząca zawsze w kontekście celu, np. sięgania po zabawkę. Ale skąd wiemy, że prawidłowa reakcja równoważna właśnie tak powinna wyglądać? Z odpowiedzią przychodzą właśnie badania naukowe, głównie bazujące na obserwacji jakościowej określonych zachowań motorycznych prowadzonych przez dłuższy czas i wśród dzieci w jednakowych grupach wiekowych. Badań dotyczących wzorców grafomotorycznych w takim kształcie do tej pory nie było.

Badania i obserwacja dzieci

Głównym celem badań było ustalenie wzorców grafomotorycznych u dzieci w wieku przedszkolnym. Badania trwały ponad 2 lata, a odbywały się w dwóch etapach. Łącznie wzięło w nich udział ponad 200 dzieci. W trakcie pierwszej fazy wyłoniono wrażliwe kryteria obserwacji. Trzeba było bowiem ustalić, co dokładnie należy obserwować, jakie umiejętności motoryczne będą kluczowe w opisaniu wzorców grafomotorycznych. Kryteria obserwacji jakościowej, którymi się kierowano, były następujące: utrzymanie stabilnej pozycji przez całą próbę, rejestrowanie zmian w ustawieniu miednicy w płaszczyźnie strzałkowej, czołowej oraz w aktywności stóp, oznaczenie miejsca inicjowania ruchu podczas czynności grafomotorycznej, obserwacja kierunku transferu ciężaru ciała i reakcji równoważnej, stopień wykorzystania kkg niepiszącej do funkcji podporowej, sposób trzymania narzędzia pisarskiego, ustawienia kartki, występowanie synkinezji.
W drugim etapie obserwowano 156 dzieci w wieku od 3 do 6,5 lat podczas dokładnie określonej pracy grafomotorycznej (Rosa 2018). W trakcie analizy wyników przeprowadzonych badań uzyskano informację dotyczącą częstotliwości występowania określonego „zachowania” motorycznego według przyjętych kryteriów obserwacji w poszczególnych grupach wiekowych. Pozwoliło to na określenie kilku elementów.

1. Następstwa motoryczne
Dzięki temu wiemy, jakie umiejętności motoryczne, niezbędne do zbudowania wzorca grafomotorycznego, następują po sobie. Ta wiedza pozwala zbudować łańcuch przyczynowo-skutkowy w procesie terapii. Przykładowo: dziecko nie trzyma właściwie narzędzia pisarskiego (chwyt nieprawidłowy, czyli niemieszczący się w przyjętych normach). Przestawienie samych palców jest działaniem niewystarczającym. Należy przeanalizować w kryteriach jakościowych poziom rozwinięcia umiejętności kluczowych do osiągnięcia właściwego sposobu trzymania narzędzia, a tym samym – do uzyskania prawidłowego wzorca grafomotorycznego. Dzięki temu można pracować nad chwytem pisarskim, np. przez zbudowanie prawidłowej reakcji równoważnej u dziecka. W konsekwencji naszych działań uzyskamy poprawę funkcji dystalnej, tj. sposobu trzymania narzędzia pisarskigo.

2. Cechy charakterystyczne poszczególnych wzorców grafomotorycznych
Obserwacje sposobu trzymania narzędzia pisarskiego odniesiono do przyjętych norm ze Skali Rozwojowej Programu Insite. Dokonano charakterystyki poszczególnych wzorców grafomotorycznych, tj.: statycznego wzorca grafomotorycznego pięciopalcowego, statycznego wzorca grafomotorycznego czteropalcowego oraz dojrzałego wzorca grafomotorycznego (Rosa 2018) (wzorzec cylindryczny i grzbietowy będzie przedmiotem kolejnej publikacji). Charakterystyka nie dotyczyła samego sposobu trzymania narzędzia pisarskiego, ale opisywała konkretne zachowania motoryczne, które w danym wzorcu są kluczowe. Dzięki temu wiemy, że sam sposób trzymania narzędzia pisarskiego nie musi być wyznacznikiem dojrzałości lub niedojrzałości wzorca grafomotorycznego. To zróżnicowanie wydaje się niezwykle istotne w świetle przedstawionych badań i podejściu terapeutycznym. Znacznie istotniejsza w rozwoju wzorca grafomotorycznego jest bowiem dojrzałość sensomotoryczna, która niejako pozwala na określoną pracę ręki, a w konsekwencji na właściwy sposób trzymania narzędzia pisarskiego aniżeli sam sposób trzymania narzędzia (Rosa 2018). Przykładowo: dziecko, które osiągnęło (w sposób naturalny lub zostało przestawione) trójpalcowy chwyt pisarski, nie zawsze posługuje się dojrzałym wzorcem grafomotorycznym, który charakteryzuje się prawidłowo zbudowaną reakcją równoważną, uzyskaniem pięciu punktów stabilizacyjnych (stopy, miednica, kkg podporowa, podpór chwytu pisarskiego i narzędzia pisarskiego), uzyskaniem optymalnej mobilności palców i ekonomicznym inicjowaniem ruchu w kkg. Często pomimo prawidłowego chwytu obserwujemy dużą męczliwość kkg, nieadekwatny wytwór do włożonego wysiłku, obniżoną precyzję ruchu. Z drugiej strony, równie często, nieprawidłowy sposób trzymania narzędzia pisarskiego jest konsekwencją nieprawidłowości, które są zlokalizowane w ciele dziecka.

3. Dynamika zmian poszczególnych zachowań motorycznych, obserwowanych w trakcie dorastania dziecka
Pozwala zaobserwować, jak konkretne zachowania motoryczne zmieniają się w trakcie rozwoju dziecka, np. sposób inicjowania ruchu, intensywność wykorzystywania poszczególnych stawów kkg podczas aktywności grafomotorycznej. Są to niezwykle ważne obserwacje, które pozwalają stawiać adekwatne wymagania dzieciom.

 

Podsumowanie

Przeniesienie refleksji z powyższych badań naukowych na grunt terapeutyczny jest istotnym zadaniem i stanowi podstawę metody Zintegrowany trening pisania SIhand®, która obejmuje obszar diagnostyczny, wspierający rozwój umiejętności grafomotorycznych oraz terapeutyczny.
Dzięki dokładnemu określeniu, co jest normą, a co nią nie jest w rozwoju wzorca grafomotorycznego, został skonstruowany Arkusz diagnostyczny, za pomocą którego można określić o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy