Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

21 maja 2018

NR 25 (Maj 2018)

„Co tu jest przeczytane?”
O trudnościach w czytaniu i pisaniu dzieci afatycznych

458

Specyficzne trudności dzieci afatycznych w nauce czytania i pisania wymagają zróżnicowanych metod terapeutycznych. Niezwykle ważne przy tym są skuteczne motywowanie dzieci oraz wzajemna współpraca specjalistów i rodziców.

Język a czytanie i pisanie

Czytanie i pisanie są umiejętnościami kształtującymi się na fundamencie języka mówionego. Dlatego zaburzony rozwój mowy niekorzystnie wpływa na opanowanie kodu pisanego. U dzieci z niedokształceniem mowy o typie afazji nauka czytania i pisania przebiega często równolegle z nauką mówienia. „Dziecko zdrowe rozpoczyna naukę czytania i pisania wtedy, gdy ma już ukształtowaną mowę, czyli ma opanowany kod foniczny, który stanowi bazę dla kodu graficznego. U dziecka z afazją obydwa kody są w trakcie opanowywania, co nie ułatwia skomplikowanej nauki czytania i pisania”1.
W literaturze podkreśla się związek między zaburzeniami w rozwoju mowy oraz trudnościami w opanowaniu czytania i pisania. Davies i Widdowson2 są zdania, że nauka czytania i pisania polega przede wszystkim na przenoszeniu kompetencji komunikacyjnej na tę formę działania językowego, którą stanowi czytanie i pisanie.

Według wymienionych autorów, czytanie to odbiór wypowiedzi, który polega na rozpoznawaniu znaków, interpretacji struktury i znaczenia. Natomiast pisanie to budowanie wypowiedzi, polegające na manipulowaniu systemem graficznym, kodowaniu strukturalnym i znaczeniowym. Dobrze rozwinięte podsystemy języka (fonologiczny, morfologiczny i semantyczny) warunkują prawidłowy odbiór i poprawne budowanie wypowiedzi.


Komunikacja werbalna jest kluczowym narzędziem budowania relacji oraz uczenia się. Dzieci z niedokształceniem mowy o typie afazji posługują się mową w sposób bardzo niedoskonały. Można u nich zaobserwować znaczne zróżnicowanie w zakresie nasilenia i rozległości deficytów dotyczących ekspresji i percepcji mowy, co bezpośrednio wpływa na przebieg nauki czytania i pisania. Zaburzenia w procesie uczenia się czytania i pisania zależą także od typu niedokształcenia mowy. Czas potrzebny na zdobycie tych umiejętności również jest zróżnicowany. W przypadku głębokich zaburzeń mowy opanowanie podstaw czytania i pisania może trwać nawet kilka lat.

Specyficzne trudności dzieci afatycznych w nauce czytania i pisania

Niedokształcenie mowy o typie afazji charakteryzują specyficzne objawy dotyczące wszystkich podsystemów języka (fonetyczno-fonologicznego, fleksyjno-składniowego, leksykalno-semantycznego) i czynności mowy (powtarzania, rozumienia, nazywania). Oprócz nich współwystępują objawy niespecyficzne, dotyczące innych sfer rozwoju. Obejmują one różne aspekty rozwoju poznawczego, motorycznego, emocjonalno-społecznego, np.:

  • zaburzenia percepcji słuchowej (uwagi, analizy i syntezy, słuchu fonemowego, pamięci i przetwarzania słuchowego),
  • zaburzenia percepcji wzrokowej,
  • zaburzenia orientacji przestrzennej i czasowej,
  • obniżony poziom motoryki dużej i małej (kinestezja artykulacyjna, kinetyka mowy, praksja, grafomotoryka),
  • zaburzenia koordynacji słuchowo-wzrokowo-ruchowej,
  • zakłócenia w przetwarzaniu sensorycznym,
  • deficyty uwagi, pamięci i myślenia pojęciowego,
  • męczliwość,
  • osłabiona lub wzmożona dynamika procesów nerwowych,
  • trudności emocjonalne,
  • kłopoty w rozumieniu sytuacji społecznych, nawiązywaniu relacji.

Niedokształcenie mowy o typie afazji przybiera dwie postaci: ekspresyjną i percepcyjną. W praktyce zwykle spotykamy mieszaną postać niedokształcenia z dominacją zaburzeń rozumienia lub nadawania. Dzieci z przewagą zaburzeń percepcyjnych dość łatwo opanowują techniczną sprawność czytania i pisania. Nie mają większych problemów z zapamiętaniem związków litery z głoską. Zwykle płynnie czytają. Ich głównym problemem jest słabe rozumienie czytanego tekstu. Miernikiem niskiego rozumienia treści jest niemożność odpowiedzenia na pytania dotyczące tekstu. Słabe rozumienie treści wiąże się też z tym, że dzieci podczas czytania często nie uwzględniają znaków interpunkcyjnych, nie stosują właściwej intonacji. Dzieci z afazją percepcyjną zwykle nie mają większych trudności z opanowaniem pisania. Podczas przepisywania, pisania z pamięci i ze słuchu (bazując na dobrej pamięci wzrokowej) popełniają niewiele błędów tzw. specyficznych i błędów ortograficznych. Mają natomiast kłopoty z samodzielnym budowaniem zdań do obrazków, tworzeniem dłuższych wypowiedzi pisemnych na zadany temat. Wiąże się to z ograniczonym zasobem leksykalnym i długo utrzymującymi się zaburzeniami w zakresie fleksji i składni. 

Uczniowie z przewagą zaburzeń ekspresyjnych wykazują duże trudności w opanowaniu techniki czytania i pisania. Znaczne trudności w kinestezji artykulacyjnej i kinetyce mowy utrudniają im zapamiętywanie miejsca i sposobu artykulacji głosek oraz ich sekwencji w wyrazach. Mają problemy z analizą i syntezą fonemową.

Ograniczona jest pojemność pamięci słuchowej oraz niedokształcony słuch fonemowy. Obserwuje się u nich problemy z trwałym zapamiętywaniem połączenia litera – głoska. Nauka kształtu liter drukowanych i pisanych stanowi dla nich spore wyzwanie. Dzieci z przewagą zaburzeń motorycznych mają również kłopoty z zapamiętaniem wzorców ruchowych liter pisanych oraz ich łączenia w wyrazy (zaburzenia praksji). Najłatwiejsze jest dla nich przepisywanie. Gorzej radzą sobie z pisaniem z pamięci i ze słuchu. Najtrudniejsze okazuje się samodzielne tworzenie wypowiedzi pisemnych. Dzieci te wymagają znacznej pomocy w tym zakresie.
Powyższym problemom mogą towarzyszyć trudności z percepcją wzrokową i koordynacją wzrokowo-ruchową. Powodują one popełnianie licznych błędów podczas czytania i pisania: mylenie liter o podobnym kształcie, opuszczanie liter, błędy ortograficzne, pomijanie znaków diakrytycznych, pisanie liter i cyfr w odbiciu lustrzanym, kłopoty ze śledzeniem czytanego tekstu. Podczas czytania i pisania zapominają o znakach interpunkcyjnych.

Praktyczne aspekty nauki czytania i pisania

W Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci z Afazją proces nauki czytania i pisania przebiega równolegle z terapią mowy. Ucząc czytania i pisania, nie stosujemy jednej metody, lecz wykorzystujemy elementy różnych metod. Wyniki badań3 oraz nasze doświadczenia w pracy z dziećmi afatycznymi wskazują, że najskuteczniejsze są metody fonetyczne. Ich podstawą jest świadomość, że danej literze odpowiada określony dźwięk mowy. Podczas nauki czytania obserwujemy dziecko i podążamy za jego strategią zapamiętywania liter (indywidualne alfabety) i sposobu czytania. Niektóre dzieci czytają sylabami, inne głoskują, a jeszcze inne zaczynają od czytania globalnego. Dążymy do opanowania przez dziecko czytania sylabami, kształtując świadomość tworzących je głosek. Staramy się, by dzieci podczas czytania „ślizgały” się z litery na literę, a potem – z sylaby na sylabę.

Ze względu na specyficzne trudności dzieci afatycznych stosujemy wiele rozwiązań mających na celu ułatwienie im opanowania tych skomplikowanych umiejętności. Nauka czytania i pisania prowadzona jest polisensorycznie. Ułatwia to dzieciom zapamiętywanie liter oraz uświadamia, że ich ciąg niesie jakieś konkretne znaczenie. W przedszkolu dzieci uczą się wielkich, drukowanych liter. W każdym tygodniu wprowadzana jest jedna litera, której odpowiada wyraz podstawowy o prostej budowie fonetycznej, obrazek, piosenka i gest wspomagający artykulację fonemu reprezentowanego przez daną literę. Równolegle dzieci wykonują prace plastyczne na bazie poznawanej litery. Przez cały okres nauki czytania i pisania dużo czasu poświęcamy usprawnianiu percepcji słuchowej. Z tego względu konieczne są systematyczne ćwiczenia pamięci słuchowej, analizy i syntezy słuchowej oraz słuchu fonemowego. Dużą wagę przywiązujemy do ćwiczeń w pisaniu (przepisywanie, pisanie z pamięci i ze słuchu).

Współpracujący z nauczycielami logopedzi wspierają naukę mówienia przez czytanie i pisanie. Wprowadzane są etykiety do obrazków oznaczone dużym drukiem, co stanowi materiał do utrwalania poznanych liter i ewentualnego czytania. Wyraz (etykieta) stanowi graficzny obraz słowa oraz wizualizuje dziecku kolejność głosek. Pomaga w zaplanowaniu ruchów narządów artykulacyjnych i zapamiętaniu sekwencji głosek w wyrazie. Ułatwia również kontrolę poprawności wypowiadanych głosek, sylab, słów. Jest to bardzo istotne zwłaszcza u dzieci z przewagą zaburzeń ekspresji. U dzieci z przewagą zaburzeń percepcji mowy wykorzystujemy ich umiejętność czytania i pisania do usprawniania rozumienia języka. Dopasowywanie zdań do obrazków, tworzenie podpisów do...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy