Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

18 marca 2022

NR 48 (Marzec 2022)

Programowanie ćwiczeń przygotowawczych w terapii zaburzeń artykulacji

0 309

Autorka omawia zasady opracowania ćwiczeń na etapie wstępnym terapii zaburzeń, służących uzyskaniu maksymalnej efektywności oraz jak najlepszemu przygotowaniu dziecka do etapu właściwego – wywołania głoski.

Etap wstępny w terapii zaburzeń artykulacji nazywany jest też przygotowawczym. Obejmuje on wszelkie działania poprzedzające wywoływanie głoski (Jastrzębowska, Pelc-Pękala 2003; Walencik-Topiłko 2005). Głównym celem ćwiczeń proponowanych na tym etapie jest:

  • wyeliminowanie przyczyn powodujących dane zaburzenie,
  • usprawnienie funkcji, które są zaburzone (są to działania korekcyjne, np. poprawa sprawności warg w przypadku wargowo-zębowej wymowy głosek dwuwargowych),
  • takie przygotowanie innych funkcji, by umożliwić skompensowanie (zastąpienie) funkcji działającej nieprawidłowo (działania kompensacyjne, np. usprawnienie percepcji wzrokowej i dotykowej w przypadku niedosłuchu).

Do ważnych funkcji okresu obejmującego etap przygotowawczy należy również nawiązanie kontaktu z pacjentem, wypracowanie określonego schematu postępowania podczas zajęć terapeutycznych (oraz w domu, jeśli terapia zakłada pracę w domu), a także ustalenie zasad zachowania na zajęciach terapeutycznych.
Nazwa ćwiczeń, „wstępne” a nawet „przygotowawcze”, sugeruje, że powinny się one pojawiać wyłącznie podczas kilku, kilkunastu początkowych spotkań terapeutycznych. Takie pojmowanie tego terminu jest zbytnim uproszczeniem. Podobnie jak teza, że ćwiczenia te wykonuje się wyłącznie jako rozgrzewkowe podczas pierwszych minut spotkania terapeutycznego.

POLECAMY

Ćwiczenia wstępne w terapii zaburzeń artykulacji

Tradycyjnie za ćwiczenia wstępne uznaje się grupy ćwiczeń oddechowych, sprawności narządów mowy, fonacyjnych i słuchowych. Podchodząc bardziej szczegółowo, także: ćwiczeń kinestezji oralnej, funkcji psychicznych, motoryki całego ciała, percepcji wzrokowej, słuchowej, dotykowej i orientacji przestrzennej (Walencik-Topiłko 2005). Ale nie jest to zbiór zamknięty. Skoro ćwiczenia przygotowawcze mają za zadanie usunięcie przyczyn zaburzeń oraz jak najlepsze przygotowanie poszczególnych funkcji pacjenta, to każde postępowanie, które ułatwi prowadzenie terapii i uzyskiwanie pożądanych efektów, można zaliczyć do ćwiczeń wstępnych. Sięga się też do osiągnięć innych dyscyplin, np. pedagogiki, psychologii czy muzykoterapii.

Zasady doboru ćwiczeń wstępnych

W celu prawidłowego opracowania ćwiczeń na etapie przygotowawczym należy je dostosować do potrzeb konkretnego pacjenta. Cele ćwiczeń muszą być tak dobrane, aby eliminowały problemy danego pacjenta oraz usprawniały funkcje, które wspomogą wywołanie i utrwalenie pożądanych głosek. Analizując wyniki diagnozy, należy ocenić, które funkcje u pacjenta są zaburzone i wpływają na zaburzenie artykulacji, które mogą być zaburzone, a które nie są.
Pacjentowi proponuje się największą liczbę zadań stymulujących rozwój funkcji zaburzonych, bezpośrednio wpływających na dane zaburzenie. Zaleca się również ćwiczenia rozwijające funkcje, które prawdopodobnie są zaburzone (logopeda nieraz nie ma pewności, jaki jest stopień funkcjonowania danej funkcji, ze względu na brak wystandaryzowanych testów lub długie oczekiwanie na wyniki badań specjalistycznych). Należy korzystać ze wszystkich dostępnych grup ćwiczeń, aby uzyskać jak najlepsze efekty. Jeśli chodzi o funkcje niezaburzone, nie ma sensu skupiać się na nich, o ile nie chcemy za ich pomocą kompensować funkcji zaburzonych. 
W celu wywołania nowej prawidłowej głoski należy:

  • dopilnować, aby pacjent słuchowo wyodrębniał dany dźwięk spośród innych i go z nimi różnicował,
  • dopilnować odpowiedniego ułożenia artykulatorów od strony motorycznej.

Do najczęstszych przyczyn zaburzeń artykulacji zalicza się niską sprawność i kinestezję oralną, a także słabą percepcję słuchową dźwięków mowy, w tym zaburzenia słuchu fonematycznego. Dlatego usprawnienie tych funkcji warunkuje sukces w zakresie wywołania i utrwalenia prawidłowej artykulacji głoski. Odpowiednio dobrane ćwiczenia usprawniające aparat artykulacyjny oraz umożliwiające pacjentowi identyfikację dźwięku mowy w bezpośredni sposób wpływają na łatwość wywołania głoski.
Dlatego te grupy ćwiczeń stanowią najważniejszy człon etapu wstępnego zaburzeń artykulacji. Ich świadome dobranie pozwoli na bezproblemowe i szybkie wywołanie głoski.
Warto w tym miejscu przypomnieć, że Irena Styczek (1979, 446–447) do metod stosowanych w nauczaniu prawidłowej wymowy jako pierwsze wymieniła właśnie ćwiczenia narządów mowy, przywołując też m.in. wyjaśnianie położenia artykulatorów, kontrolę wzrokową czy ćwiczenia słuchu fonematycznego. 

Określenie celów

Każde ćwiczenie logopedyczne wykonuje się, aby osiągnąć określony cel (cele). Przed wywoływaniem określonej głoski należy najpierw przeanalizować cechy fonetyczno-fonologiczne danego dźwięku mowy, aby móc odpowiednio przekazać informacje pacjentowi. Wiedzę tę zdobywa się analizując opisy i ryciny w fonetykach języka polskiego (np. Wierzchowskiej 1980), 
publikacjach specjalistycznych z zakresu logopedii 
(np. Wierzchowska 1971; Antos, Demel, Styczek 1978; Skorek 2004), a nawet aplikacjach i programach multimedialnych (np. Logominy, Nowa Era; Rentgenogramy, Komlogo). Przykładowo głoska [š] jest głoską:

  • bezdźwięczną – nie trzeba uruchamiać wiązadeł głosowych,
  • przedniojęzykowo-dziąsłową – należy uzyskać pionizację języka (uniesienie apexu do wału dziąsłowego),
  • szczelinową – trzeba nauczyć pacjenta kierowania dość silnego strumienia powietrza z jamy ustnej w stronę zębów przednich i warg,
  • z palatogramów można wyczytać, że język przylega do podniebienia w okolicy zębów przedtrzonowych i trzonowych – należy nauczyć pacjenta uzyskiwania kształtu szerokiego języka z uniesionymi bokami (tzw. łyżka lub koszyczek),
  • z labiogramów wynika, że usta są lekko wysunięte do przodu – należy nauczyć pacjenta kształtu z warg tzw. rybki.

Ćwiczenia słuchu fonemowego są niezwykle istotne w przypadku wystąpienia paralalii. Wprowadzenie różnicowania słuchowego PRZED wywoływaniem głoski przyspiesza uzyskanie celu. Taka kolejność powiela proces naturalnego rozwoju mowy, w którym najpierw pacjent zaczyna wyodrębniać słuchowo dany dźwięk, a potem uczy się go realizować (wymawiać).

Dostosowywanie i stopniowanie poziomu trudności 

Ćwiczenia należy proponować zawsze od najłatwiejszych i stopniowo wprowadzać trudniejsze. Przykładowo, trudno jest wymagać od dziecka z zaburzeniem pionizacji języka, aby ułożyło język w kształt „łyżki”. Najpierw należy uzyskać umiejętność unoszenia języka do podniebienia i robienia „szerokiego języka”. W przypadku bardzo obniżonej sprawności lub/i kinestezji języka najprostszym ćwiczeniem, od którego rozpoczyna się terapię, jest po prostu wysuwanie języka z jamy ustnej i jego wsuwanie z powrotem. Nieraz to jedno proste ćwiczenie trzeba powtarzać przez wiele dni, zanim będzie można zaproponować trudniejsze, np. przesuwanie językiem po wargach. Stopniowo zwiększając trudność kolejnych ćwiczeń, rezygnuje się z czasem z powtarzania tych najłatwiejszych na rzecz tych trudniejszych. Dochodzi się
w ten sposób stopniowo do tego ćwiczenia lub ćwiczeń, które są bezpośrednio potrzebne do wywołania pożądanej głoski (w omawianym przykładzie [š]).
Zaproponowanie zbyt trudnych ćwiczeń wstępnych powoduje zniechęcenie pacjenta (jeśli jest to dziecko, to również jego rodziców) do dalszej terapii. Podobny efekt da również ćwiczenie zbyt łatwych ćwiczeń wstępnych przez zbyt długi czas. Zatem regularna analiza (diagnozowanie) stanu poszczególnych funkcji poprzez ciągłe wprowadzanie nieznacznie tylko trudniejszych od poprzednich ćwiczeń – dzięki ocenianiu łatwości ich wykonywania – powinno odbywać się podczas każdego spotkania terapeutycznego.

Precyzja wykonywania

Ćwiczenia należy wykonywać starannie, zwracając uwagę na realizację możliwie największej liczby celów, np. przy zamykaniu zębów zwracamy uwagę na prawidłowy nagryz. Podobnie podczas ćwiczeń warg –
kontrolujemy nie tylko ruch warg, ale również inne funkcje, przykładowo, jeśli pacjent będzie podczas ćwiczenia „rybki” wysuwał żuchwę, należy to korygować, gdyż to oznacza, że utrwala się niewłaściwe napięcie mięśniowe i potem, podczas artykulacji, nie uda się uzyskać właściwego ułożenia artykulatorów.

Ilość i czas trwania poszczególnych ćwiczeń

Każde ćwiczenie powinno być wykonywane seriami, po kilka, kilkanaście, a w razie potrzeby nawet kilkadziesiąt powtórzeń. Warto stosować również ćwiczenia izometryczne, czyli statyczne ćwiczenia polegające na utrzymaniu ciała nieruchomo w konkretnej pozycji, np. ułożenie „łyżki” z języka i utrzymanie jej przez 5 sek., 10 sek., 15 sek., nawet do 30 sek. Zawsze należy pamiętać o jakości wykonywanego ćwiczenia i o stopniowym wprowadzaniu coraz większej liczby powtórzeń lub wydłużaniu czasu trwania ćwiczenia, aż do uzyskania zadowalającego efektu.

Praca samodzielna pacjenta

Wszystkie nowo opanowane ćwiczenia powinny być przez dziecko (lub dorosłego) powtarzane w domu, najlepiej 1 lub 2 razy dziennie. Pacjent powinien mieć adnotację od logopedy przy każdym ćwiczeniu, dotyczącą liczby powtórzeń lub czasu trwania ćwiczenia statycznego. Ćwiczenia ruchowe w obrębie twarzoczaszki również w domu powinny być wykonywane koniecznie przed lustrem, aby możliwa była wzrokowa kontrola ułożenia narządów mowy.

Różnorodność

Podczas jednego spotkania terapeutycznego wskazane jest, aby wypracowywać od 1 do 5 ćwiczeń z każdej grupy, które zostały zaplanowane w programie terapeutycznym. Dobrze jest zatem, aby proponować najpierw ćwiczenia oddechowe, na ich podstawie fonacyjne, następnie – sprawności i kinestezji oralnej (często to są te same ćwiczenia wykonywane z włączonym i nie analizatorem wzrokowym), a potem – słuchu fonemowego. Oczywiście, jeśli to te właśnie grupy ćwiczeń uznano za najważniejsze w przypadku danego pacjenta. Dzięki temu następuje systematyczny rozwój kilku funkcji w tym samym czasie, co spowoduje szybsze efekty. Liczba ćwiczeń oraz to, z ilu grup będą pochodzić, zależy nie tylko od potrzeb, ale też od możliwości percepcyjnych pacjenta oraz od tego, ile trwa jednostka zajęciowa (podczas 15 minut nie uda się wprowadzić tylu nowych ćwiczeń co podc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy