Praktyczne zastosowanie eyetrackingu w życiu osoby o złożonych potrzebach w komunikowaniu się – studium przypadku w ujęciu Modelu Aktywnego i koncepcji F-words

Proces tworzenia indywidualnego systemu komunikacyjnego (ISK) ujęto w perspektywie Modelu Aktywnego (Grycman, Bucyk, Jerzyk 2020) oraz koncepcji F-words in Childhood Disability, zakorzenionej w Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (CanChild [b.d.]). Omówiono profil komunikacyjny użytkowniczki, organizację pozycji i przestrzeni komunikacyjnej, dobór i konfigurację technologii wspomagających, zasady projektowania tablic komunikacyjnych, a także strategie partnerskie i warunki przenoszenia kompetencji do środowiska szkolnego, terapeutycznego i medycznego. Wnioski podkreślają znaczenie przygotowania partnerów komunikacyjnych, spójności działań oraz planowania słownictwa w odniesieniu do celów uczestnictwa.
Osoby o złożonych potrzebach w komunikowaniu się często dysponują ograniczonym repertuarem zachowań, które dla otoczenia mogą być trudne do jednoznacznej interpretacji. Zadaniem specjalisty AAC jest stworzenie takich warunków – narzędzi, strategii oraz kompetencji partnerów – aby komunikacja była funkcjonalna, spontaniczna i możliwa do generalizacji w codziennych środowiskach: w domu, szkole, podczas terapii oraz w kontaktach ze służbą zdrowia (Grycman, Bucyk, Jerzyk 2020).
Eyetracking (sterowanie wzrokiem) jest metodą dostępu szczególnie istotną w sytuacji znacznych ograniczeń motorycznych, gdy wybór bezpośredni (dotyk, wskazanie ręką) jest zawodny lub prowadzi do frustracji, a wybór pośredni (np. skanowanie z aktywacją przełącznikiem) nie zapewnia wystarczającego tempa komunikacji. Jednocześnie skuteczność eyetrackingu nie wynika wyłącznie z „posiadania sprzętu”, lecz z połączenia: właściwej pozycji ciała, ustawień urządzenia, projektu tablic komunikacyjnych, higieny pracy wzrokowej oraz – przede wszystkim – jakości działań partnera komunikacyjnego (Bucyk 2024).

Ramy teoretyczne

Koncepcja F-words in Childhood Disability

Koncepcja F-words została opracowana przez dr. Petera Rosenbauma i dr. Jana Willema Gortera z ośrodka CanChild (Centre for Childhood Disability Research) na Uniwersytecie McMaster w Kanadzie. Opiera się na Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (International Classification of Functioning, Disability and Health, ICF) i przenosi punkt ciężkości z „leczenia deficytów” na wspieranie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością w jego naturalnym środowisku, skupiając się na tym, co dziecko potrafi i co jest dla niego ważne (CanChild [b.d.]; Terapia Specjalna 2025). Model wyróżnia sześć obszarów:

• Functioning (funkcjonowanie) – skupienie na tym, co dziecko robi, a nie na tym, jak to robi (aktywność jest wartością, nawet jeśli realizowana w sposób nietypowy lub przy użyciu technologii wspomagających).
• Family (rodzina) – uznanie rodziny za najważniejsze środowisko dziecka (rodzice jako kluczowi partnerzy w procesie wspierania rozwoju).
• Fitness (sprawność/kondycja) – dbanie o zdrowie fizyczne, aktywność ruchową i rekreację w celu zapobiegania wtórnym problemom zdrowotnym.
• Fun (zabawa/radość) – zabawa jako podstawowa forma aktywności dziecka (działania terapeutyczne powinny być interesujące i sprawiać radość).
• Friends (przyjaciele) – rola relacji rówieśniczych i uczestnictwa w życiu społecznym (budowanie więzi z innymi jest kluczowe dla rozwoju emocjonalnego).
• Future (przyszłość) – patrzenie na dziecko przez pryzmat jego potencjału i marzeń (planowanie działań z myślą o dorosłym życiu i samostanowieniu).

W praktyce AAC perspektywa F-words ułatwia planowanie słownictwa i sytuacji komunikacyjnych tak, aby były znaczące (Fun), relacyjne (Friends), osadzone w zdrowiu i ergonomii (Fitness) oraz ukierunkowane na sp...