Nauczanie języka polskiego jako obcego osoby dorosłej ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi – studium przypadku

Kilka słów o Iwanie

Iwan pochodzi z Ukrainy. Podobnie jak wielu obywateli tego kraju, przybył do Polski w związku z trwającym konfliktem zbrojnym. W Gdańsku mieszka od 2020 r. Obecnie ma dwadzieścia dwa lata. Sprawnie posługuje się językami ukraińskim i rosyjskim, przy czym to właśnie język rosyjski pełni dominującą funkcję w jego codziennej komunikacji. Oba języki przyswajał równolegle od wczesnego dzieciństwa. W czasie wolnym pisze krótkie formy narracyjne, słucha muzyki oraz rozwija zainteresowania kulinarne. Tworzy również prezentacje okolicznościowe i materiały odnoszące się do własnych doświadczeń, które publikuje na autorskim kanale w serwisie YouTube.
Od 2023 r. Iwan jest uczniem Niepublicznej Szkoły Przysposabiającej do Pracy im. Pawła Adamowicza w Gdańsku, funkcjonującej w strukturach Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną (PSONI). Prowadzę z nim indywidualne zajęcia od września 2024 r. Od tego czasu systematycznie i intensywnie rozwija kompetencje w zakresie języka polskiego jako obcego. Zajęcia odbywają się raz w tygodniu i trwają sześćdziesiąt minut.

Obraz kliniczny

W przedstawionej powyżej krótkiej nocie biograficznej nie pojawiają się informacje wskazujące szczególne trudności funkcjonalne. Zasadne jest więc pytanie, gdzie lokują się wspomniane w tytule artykułu złożone potrzeby komunikacyjne (por. Grycman, Kaczmarek 2014). Iwan jest osobą z mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD) w postaci choreoatetotycznej (dyskinetycznej). Zaburzenie to wynika z uszkodzenia jąder podstawy mózgu i dróg pozapiramidowych (por. Michałowicz 2001). W obrazie klinicznym tej postaci MPD występują dwa rodzaje ruchów mimowolnych:

• atetotyczne – powolne, obejmujące obwodowe części kończyn, polegające na ich znacznym wyprostowywaniu,
• choreiczne – szybkie o charakterze chaotycznym.

Ponadto Iwan nie kontroluje napięcia mięśniowego. W zależności od stanu emocjonalnego obserwuje się naprzemiennie obniżone napięcie oraz jego znaczne wzmożenie. Nie ma możliwości samodzielnej lokomocji pionowej. Jest w stanie przemieszczać się przez pełzanie. Występują istotne trudności w zakresie chwytu i manipulacji przedmiotami. Zdiagnozowano dyzartrię. Zaburzone są również procesy przygotowania kęsa pokarmowego i połykania. Ze względu na znaczne ograniczenia ruchowe większość podejmowanych aktywności stanowi dla niego duże obciążenie, co skutkuje szybkim męczeniem się. 
W międzynarodowej pięciostopniowej skali GMFCS (Gross Motor Function Classification System), służącej do oceny sprawności ruchowej, przede wszystkim w zakresie motoryki dużej u osób z mózgowym porażeniem dziecięcym, Iwan funkcjonuje na poziomie piątym (V). Występują znaczne trudności w utrzymaniu głowy i tułowia w pozycji pionowej, a kontrola ruchów kończyn jest bardzo ograniczona. Iwan wymaga pełnej pomocy w wykonywaniu wszystkich czynności dnia codziennego. Przemieszczanie odbywa się z wykorzystaniem wózka inwalidzkiego przy udziale osób trzecich (por. Król 2010).
Iwan jest osobą niemówiącą, co oznacza, że posiada kompetencję językową, jednak nie posługuje się mową werbalną (por. Przebinda, Michalik, Grzelak 2023). Rozumie komunikaty, pytania, przenośnie oraz żarty w języku rosyjskim i ukraińskim. W języku polskim kompetencja receptywna jest obecnie słabsza, jednak pozostaje w fazie intensywnego rozwoju.
U Iwana funkcje wzrokowe są rozwinięte na bardzo wysokim poziomie. Nie występują ograniczenia w polu widzenia. Sprawnie różnicuje detale, utrzymuje fiksację wzroku oraz płynnie przenosi spojrzenie między bodźcami. Pamięć wzrokowa stanowi jedną z jego kluczowych mocnych stron. Sprawnie funkcjonujący analizator wzrokowy pełni zatem istotną funkcję kompensacyjną w warunkach znacznych ograniczeń motorycznych wynikających z mózgowego porażenia dziecięcego. To właśnie za jego pośrednictwem Iwan komunikuje się z otoczeniem.

Komunikacja w języku rosyjskim

Iwan od najmłodszych lat pozostawał pod opieką wykwalifikowanego logopedy na Ukrainie. Od początku terapii kładziono nacisk na wykorzystanie pisma jako podstawowej formy komunikacji alternatywnej. Na początkowym etapie uczył się liter oraz zapisu słów odnoszących się do najbliższego otoczenia. W kolejnym etapie wprowadzono tablicę z alfabetem, a następnie tablicę z liczbami, co umożliwiło mu samodzielne konstruowanie wypowiedzi przez wskazywanie liter za pomocą wzroku. Dyktował tak pojedyncze wyrazy, następnie zdania, a z czasem także rozbudowane wypowiedzi o różnych funkcjach komunikacyjnych.
Głównym partnerem komunikacyjnym (PK) Iwana jest jego mama, pani Olena. Sposób, w jaki przebiega...