Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wywiad miesiąca

5 października 2017

NR 16 (Listopad 2016)

Ocalić słuch rozmowa z dr Joanną Kasperuk

0 352

Słuch jest jednym z najważniejszych zmysłów, jakim natura obdarowała człowieka. Język i mowa dźwiękowa, które są środkiem i narzędziem komunikacji, rozwijają się przede wszystkim na bazie prawidłowo funkcjonującego narządu słuchu. Tylko człowiek, który utracił słuch, zaczyna dostrzegać jego znaczenie w swoim życiu.

Czym zajmuje się surdologopedia?

Surdologopedia zajmuje się kształtowaniem mowy u osób głuchych, co jest zgodne z etymologią wyrazów składających się na ten termin: surdus (łac. głuchy), logos (gr. słowo) i paideia (gr. wychowanie).

Głównym celem surdologopedii jest kształtowanie i terapia mowy osób z wadą słuchu zgodnie z ogólnymi zasadami logopedii: systematyczności, stopniowania trudności, utrwalania, indywidualizacji, aktywnego i świadomego udziału pacjenta w terapii logopedycznej.

Przedmiotem badań surdologopedii jako specjalizacji zawodowej logopedów jest mowa osób z uszkodzonym narządem słuchu, czyli teoria i praktyka dotycząca komunikacji stanowiącej integralny element całościowego procesu rehabilitacji osób niesłyszących.

Czy poza badaniami przesiewowymi niemowląt prowadzi się w Polsce badania słuchu dzieci i młodzieży?

Szacuje się, że na różnego rodzaju zaburzenia słuchu cierpi ponad dwa miliardy ludzi na świecie. Prawidłowe funkcjonowanie narządu słuchu stanowi podstawę komunikowania się i rozwoju naszego społeczeństwa, dlatego też ogromną rolę odgrywa wczesna diagnostyka, realizowana przez badania przesiewowe całych populacji. Pozwala ona na wykrycie nieprawidłowości w funkcjonowaniu narządu słuchu. Umożliwia to wdrożenie odpowiedniej terapii.

Szczególną grupą, którą należy objąć opieką, są dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Zaburzenia funkcjonowania narządu słuchu w tej grupie wiekowej są jedną z głównych przyczyn opóźnień w rozwoju, trudności w nauce i nabywaniu umiejętności językowych i komunikacyjnych. Badania wśród dzieci rozpoczynających naukę szkolną prowadzone są od wielu lat na szeroką skalę. Badania przeprowadzone przez naukowców Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu we współpracy z polskimi i zagranicznymi jednostkami naukowymi wykazały, że co piąte dziecko ma problemy ze słuchem. Z uwagi na tak dużą skalę problemu u dzieci w wieku przedszkolnym należy podejmować działania, które pozwolą wcześnie wykryć dysfunkcje oraz wdrożyć odpowiednie leczenie. Pozwoli to na złagodzenie lub usunięcie zaburzeń, a tym samym wyrówna szanse rozwoju.

Badania przesiewowe słuchu w Polsce dotyczyły dwóch populacji dzieci – noworodków i niemowląt oraz dzieci w wieku szkolnym. Należy dodać, że w mniejszej skali prowadzono badania dzieci w wieku przedszkolnym.

W roku 1999 Zespół IFPS we współpracy z Brigham Young Uniwersity z USA oraz Uniwersytetem Marii Curie-Skłodowskiej z Lublina przeprowadził badania przesiewowe ok. 6000 dzieci i młodzieży w wieku szkolnym. Wykazały one, że u co piątego dziecka w wieku od 6. do 19. roku życia występowały problemy ze słuchem.

W latach 2000–2006 w ramach programów (m.in. program Ministerstwa Zdrowia pod nazwą „Program Opieki nad Osobami z Uszkodzeniami Słuchu w Polsce”, program Mazowieckiej Regionalnej Kasy Chorych, program Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu) realizowanych przez IFPS we współpracy z innymi ośrodkami opracowano nowoczesne narzędzia multimedialne do badań przesiewowych słuchu, przeszkolono ponad 3500 osób w zakresie badań z zastosowaniem programu „Słyszę…”, wykonano ponad 280 000 badań słuchu. Urządzenia, które wówczas opracowano, to m.in. systemy „Słyszę…”, „Widzę…” i „Mówię…” (we współpracy z Katedrą Systemów Multimedialnych Politechniki Gdańskiej) oraz „Audiometr AS” (we współpracy z Instytutem Systemów Sterowania w Chorzowie).

Od 2007 roku w Warszawie realizowany jest program badań przesiewowych słuchu u dzieci z klas VI. Od 2011 roku obejmuje on też dzieci z klas I. W ramach tych programów przebadano ponad 56 000 dzieci.

W latach 2007–2011 prowadzono programy przesiewowe we współpracy z samorządami gmin i małych miast i przebadano 8000 dzieci.

W latach 2008–2011 IFPS wraz z Kasą Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego realizował badania na terenach wiejskich, które objęły 293 000 dzieci.

W roku 2008 opracowano narzędzie multimedialne Platforma Badań Zmysłów (Instytut Narządów Zmysłów we współpracy z IFPS). W ramach środków Ministerstwa Edukacji Narodowej wdrożono lokalne programy badań, angażując ok. 500 poradni psychologiczno-pedagogicznych.

Proszę krótko opisać proces kwalifikacji do zabiegu wszczepienia systemu implantu ślimakowego. Z jakimi specjalistami współpracuje surdologopeda i w jakim zakresie?

Okres diagnostyki i właściwej kwalifikacji pacjenta do wszczepienia systemu implantu ślimakowego to w zasadzie początek procesu rehabilitacji. Niezależnie od tego, czy pacjentem będzie dziecko, nastolatek czy osoba dorosła, na specjalistów nałożony jest obowiązek pomocy zależny od indywidualnych potrzeb pacjenta.

W całym procesie – od poziomu diagnozy, poprzez leczenie, rehabilitację – pacjentom towarzyszy wielodyscyplinarny zespół: lekarze, inżynierowie kliniczni, surdologopedzi, surdopedagodzy i psychologowie. Każdy specjalista realizuje odrębne cele wynikające z charakteru zawodu, wiedzy i doświadczenia. Etap diagnostyczny kwalifikujący pacjenta do zabiegu składa się z oceny klinicznej, audiologicznej, logopedycznej, psychologicznej i pedagogicznej (wyłącznie w przypadku dzieci). Ocenę kliniczną i audiologiczną wykonują audiolog, laryngolog i foniatra w zakresie określenia przyczyny uszkodzenia narządu słuchu, oceny ogólnego stanu pacjenta oraz badań radiologicznych i audiometrycznych.

Diagnoza logopedyczna obejmuje ustalenie przyczyny i czasu uszkodzenia słuchu (pre-, peri- i postlingwalne), możliwość odbioru mowy i dźwięków akustycznych drogą słuchową, ocenę korzyści z aparatów słuchowych, umiejętność odczytywania mowy z ruchu warg, kontrolę odsłuchową aktu fonacyjnego i ocenę jakości głosu, sprawności aparatów oddechowego i artykulacyjnego, elementów prozodycznych mowy, akceptację wyzwań związanych z uczestnictwem w programie oraz ocenę oczekiwań pacjenta. W przypadku dzieci wymagana jest ocena poziomu rozwoju mowy i języka, która przeprowadzana jest w obecności rodzica lub opiekuna. Dokonywana jest na trzech płaszczyznach: fonologicznej, syntaktycznej i leksykalnej. Wykorzystywane są testy adekwatne do wieku i możliwości pacjenta. Diagnoza logopedyczna obejmuje informacje dotyczące przebiegu i efektów dotychczasowej rehabilitacji słuchu, mowy i edukacji.

Kiedy rozpoczyna się praca surdologopedy z osobą po wszczepieniu systemu implantu ślimakowego?

Percepcja słuchowa, którą umożliwia zastosowanie systemu implantu ślimakowego, jest bazą do działań rehabilitacyjnych. Moment aktywacji systemu to ważne i długo oczekiwane wydarzenie, o jego powodzeniu decyduje odpowiednie przygotowanie pacjenta przez zespół kliniczny. Logopeda rozpoczyna pracę z pacjentem po aktywacji procesora mowy.

Proszę krótko opowiedzieć, jak wygląda praca surdologopedy z osobą po wszczepieniu CI.

Rehabilitacja słuchowa prowadzona przez surdologopedę z wykorzystaniem materiału językowego to szereg działań terapeutycznych. Cele rehabilitacji zależą od wielu czynników, nadrzędnym z nich jest moment uszkodzenia słuchu wpływający na poziom kompetencji lingwistycznej. W przypadku dzieci celem jest kształtowanie kompetencji lingwistycznej z wykorzystaniem percepcji słuchowej. W przypadku osób z postlingwalnym uszkodzeniem słuchu, które nastąpiło po opanowaniu kompetencji lingwistycznej, rehabilitacja prowadzi do odzyskania słuchowego odbioru mowy w różnych warunkach akustycznych.

Proces rehabilitacji pacjentów po zastosowaniu systemu implantu ślimakowego składa się z VI etapów. Pierwszym z nich jest edukacja przedoperacyjna, jej celem jest omówienie zasad postępowania po podłączeniu procesora mowy i programu rehabilitacji logopedycznej oraz ocena oczekiwań pacjenta. Kolejnym etapem rehabilitacji jest nauka reakcji na bodziec akustyczny, prowadzone wówczas ćwiczenia polegają na ocenie słyszalności dźwięku oczekiwanego i niespodziewanego. Sprawdza się, czy pacjent rozpoznaje początek i koniec sygnału oraz ich liczbę. Etap ten następuje po aktywacji procesora mowy, w pierwszych miesiącach rehabilitacji. Następnym jest dyskryminacja (różnicowanie dźwięku) – pacjent porównuje dźwięki lub słowa pod względem określonej cechy: natężenia dźwięku /wysoki – niski/, czasu trwania dźwięku /długi – krótki/ i liczby elementów /jeden – kilka dźwięków lub słów/. Czwarty etap to identyfikacja, czyli rozpoznawanie dźwięku. Kolejnym etapem jest rozumienie mowy, ćwiczenia te mają na celu rozwijanie swobodnego odbioru, rozumienia mowy i budowanie postaw komunikacyjnych – dialogów. Ostatnim etapem jest rozumienie mowy na tle innych dźwięków, ćwiczenia prowadzone są z wykorzystaniem środków audiowizualnych i pomocą innych osób.

Opracowując program rehabilitacji słuchowej pacjenta po zastosowaniu implantu ślimakowego, logopeda musi pamiętać, że nie może on być uniwersalny. Program bezwzględnie powinien być dostosowany do indywidualnych potrzeb pacjenta. Dobór metod rehabilitacji słuchu i mowy bazuje na umiejętnościach i ograniczeniach konkretnego pacjenta.

Rehabilitacja słuchowa prowadzona u małych dzieci ma na celu wykształcenie kompetencji językowej, komunikacyjnej i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy