Dołącz do czytelników
Brak wyników

Mutyzm wybiórczy w Polsce i na świecie

Artykuły z czasopisma | 3 września 2015 | NR 9
0 48

Mutyzm wybiórczy jest ciągle mało znanym zaburzeniem. Rodzice szukający pomocy czują się bezradni i zagubieni. Nie zawsze też specjaliści (psycholodzy, pedagodzy, logopedzi czy nauczyciele) są odpowiednio przygotowani do pracy z rodzinami dotkniętymi mutyzmem wybiórczym. Warto przyswoić i uporządkować wiedzę na ten temat. Co o mutyzmie wybiórczym mówi współczesna psychologia? Jak wygląda terapia mutyzmu w Polsce i na świecie? 

Mutyzm wybiórczy – podstawowe informacje

Mutyzm wybiórczy to zaburzenie wieku dziecięcego o podłożu lękowym. Jego specyfika polega na niemożności mówienia w niektórych sytuacjach społecznych. W innych sytuacjach dziecko jest w stanie mówić w sposób adekwatny do swojego wieku. Obecnie króluje pogląd, że dziecko rodzi się z predyspozycjami lękowymi wynikającymi z podatności układu nerwowego. Stają się one bardziej zauważalne dopiero w wieku kilku lat w towarzystwie jakichś ważnych wydarzeń w życiu dziecka, takich jak pójście do przedszkola (Black i Uhde 1995).

POLECAMY

Częstotliwość występowania tego zaburzenia to, według „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry” z 2002 r., 7 dzieci na 1000 (Bergman, Piacentini, McCracken 2002), jednak wartość ta może być zaniżona. Często zdarza się, że jest ono zbyt rzadko identyfikowane, np. z powodu bagatelizowania jego objawów, trudności z identyfikacją objawów ujawniających się tylko w niektórych okolicznościach (np. w szkole), czy wskutek izolacji rodziny. Mutyzm selektywny dotyczy częściej dziewczynek niż chłopców w proporcji od 1,5:1 do 2,1:1 
(Kristensen 2002).

Według Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 kryteria diagnostyczne mutyzmu selektywnego F 94.0 są następujące: 

  • ekspresja i rozumienie języka przez dziecko w granicach dwóch odchyleń standardowych,
  • możliwa jest do potwierdzenia niemożność mówienia w specyficznych sytuacjach, w których mówienie jest od dziecka oczekiwane, pomimo mówienia w innych sytuacjach,
  • czas trwania zaburzenia przekracza 4 tygodnie, 
  • zaburzenia nie wyjaśnia brak znajomości języka mówionego wymaganego w sytuacjach społecznych, w których występuje niemożność mówienia.

Mutyzm – historia

Mutyzm i jego objawy został opisany na podstawie trzech przypadków po raz pierwszy przez niemieckiego lekarza Adolfa Kussmala i nazwany aphasia volenteria, czyli afazja dobrowolna. Nazwa sugerowała, że dzieci świadomie nie mówią w pewnych sytuacjach.

W 1934 r. szwajcarski pionier psychiatrii dziecięcej, Moritz Tramer, opublikował wyniki badań, które wykazały, że odmowa mówienia nie jest indywidualnym wyborem i nie wynika z uporu, lecz jest zaburzeniem. Wprowadził on termin „elective mutism”, definiując takie dzieci jako „niepsychotyczne, rozmawiające tylko z wąską grupą znajomych”. Dopiero w roku 1994 w amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych (DSM-IV) wprowadzono właściwy termin – Selective Mutism (SM) – mutyzm selektywny lub mutyzm wybiórczy (MW), który najtrafniej określa specyfikę tego zaburzenia.

Mutyzm w Polsce

W Polsce mutyzm wybiórczy jest ciągle mało znanym zaburzeniem, a rodzice szukający pomocy dla siebie i swoich dzieci czują się bezradni i zagubieni. Nie zawsze też specjaliści (psycholodzy, pedagodzy, logopedzi czy nauczyciele) są odpowiednio przygotowani do pracy z rodzinami dotkniętymi mutyzmem wybiórczym. Bardzo mało miejsca poświęca się problematyce tego zaburzenia na wydziałach psychologii, pedagogiki i studiach logopedycznych.

Często pierwszym specjalistą, do którego trafiają pacjenci, jest logopeda.

W latach dziewięćdziesiątych pojawiły się w Polsce publikacje i artykuły prof. Tomasza Wolańczyka i dr. Artura Kołakowskiego czy dr Doroty Prażmowskiej. Tematyka mutyzmu poruszana była również na seminariach i konferencjach.
We wrześniu 2005 r. na Uniwersytecie Jagielońskim w Krakowie, w ramach British and East European Psychology Meeting, w obradach wzięła udział Alice Sluckin z Wielkiej Brytanii, założycielka SMIRA (Selective Mutism Information & Research Association).

W ramach konferencji „SLI – Specyficzne zaburzenie językowe – diagnoza, prognoza, interwencja” („SLI – Specific Language Impairment – diagnosis, prognosis, intervention”), która odbyła się w Warszawie w dniach 5-8 lipca 2012 r. wystąpiła, wraz z Yoram Bar-Tal z Tel Aviv University, dr Barbara Arska-Karyłowska ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej z tematem „Mutyzm selektywny – alternatywna konceptualizacja i wynikające z niej podejście terapeutyczne”.

Dnia 2 marca 2013 r. w Toruniu, w czasie konferencji „Muzyka w logopedii. Terapia, wspomaganie, wsparcie – trzy drogi, jeden cel” przedstawiony został wykład "Mutyzm wybiórczy - problem psycho czy logo".
W październiku 2013 na V Ogólnopolskiej Konferencji Psychologii Klinicznej Dziecka wystąpiła Wanda Urmańska z Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie i przedstawiła temat „Mutyzm wybiórczy w doświadczeniu rodzica – psychologiczna pomoc w niwelowaniu barier komunikacyjnych”.

W Ośrodku Rozwoju Edukacji w listopadzie 2014 r. odbyła się konferencja „Usłysz dziecko z mutyzmem w ciszy”. Poruszano tematy dotyczące diagnozy i terapii dziecka z mutyzmem. Prof. dr hab. n. med. Tomasz Wolańczyk – kierownik Kliniki Psychiatrii Wieku Rozwojowego II Wydziału Lekarskiego WUM – przedstawił rys historyczny i omówił problemy definicyjne oraz dotyczące diagnozy.

W grudniu 2012 r. została ustanowiona Fundacja na Rzecz Osób Dotkniętych Mutyzmem Wybiórczym i Ich Rodzin „Mówię”, wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego – Rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej. Cele statutowe fundacji określono jako: pomoc rodzinom dzieci dotkniętych mutyzmem, wyrównywanie szans rodzin i dzieci, ochrona godności i integralności dziecka z mutyzmem oraz przeciwdziałanie każdej z form dyskryminacji, przemocy, nadużyć i zaniedbań wobec tych dzieci, propagowanie wiedzy o skutecznych metodach pracy z rodziną oraz dziećmi z mutyzmem i innymi, tworzenie, rozwijanie i wspieranie metod kształcenia specjalistów oraz ich certyfikacji, a także promowanie standardów etycznych specjalistów (terapeutów, pedagogów, psychologów, lekarzy) pracujących z dziećmi dotkniętymi mutyzmem i ich rodzinami.

Fundacja realizuje swoją misję edukacyjną także poprzez szkolenia i warsztaty. Rodzice, rodzina, a także specjaliści (m. in. psycholodzy, psychiatrzy, pedagodzy, nauczyciele, logopedzi, psychoterapeuci, terapeuci integracji sensorycznej) znajdują wsparcie oraz okazję do wymiany doświadczeń. Dzięki ich współpracy wypracowywane są nowe sposoby polepszania jakości funkcjonowania dzieci z mutyzmem wybiórczym i stale doskonalone autorskie metody pracy.

Szkolenia stanowią okazję, by skonfrontować wiedzę i odczucia na temat własnego dziecka z wiedzą i odczuciami innych rodziców, wymienić się doświadczeniami i pod okiem specjalisty zaplanować dalsze kroki pomocy dziecku.

Dzięki działalności fundacji świadomość na temat mutyzmu wybiórczego stale wzrasta. Coraz więcej osób jest w stanie wcześnie zidentyfikować niepokojące objawy w zachowaniu dzieci oraz zapewnić im warunki do prawidłowego rozwoju.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że swoją wiedzę na temat mutyzmu poszerzają polscy logopedzi. Jest to niezmiernie istotne, gdyż często są pierwszymi specjalistami, do których trafiają mutystyczni pacjenci. Polski Związek Logopedów, przykładając dużą wagę do tego problemu, organizuje szkolenia dotyczące zagadnienia mutyzmu. Odbyły się już m.in warsztaty w oddziałach: Kujawsko-Pomorskim, Wielkopolskim, Warmińsko-Mazurskim i Małopolskim.

Istotną rolę w poznaniu i rozumieniu mutyzmu wybiórczego odgrywają różnorodne organizacje. Trzeba cieszyć się, że przybywa ich i tym samym stopniowo wzrasta świadomość społeczna o tym zaburzeniu.

Istnieją już w Polsce wyspecjalizowane placówki oferujące diagnostykę i terapię mutyzmu. Organizowane są też turnusy terapeutyczne dla rodzin, podczas których prowadzona jest terapia dzieci, a ich rodzinom jest udzielana pomoc psychologiczna. Placówki te dysponują też ofertą szkoleniową.

Mutyzm w wybranych krajach na świecie

Republika Południowej Afryki – SMSG-SA – RPA
http://www.selectivemutism.co.za/

Organizacja non-profit została założona przez Estelle Peetz, matkę dziecka ze zdiagnozowanym mutyzmem wybiórczym. Siedziba znajduje się w Glenvista. W niełatwych afrykańskich warunkach instytucja stawia sobie za cel dotarcie do jak największej liczby osób z informacją o tym mało znanym zaburzeniu lękowym u dzieci. Chodzi przede wszystkim o zmianę nastawienia ludzi do problemu. Pomimo że brakuje wyszkolonych terapeutów, zabaw, ciągle rozwija się grupa wsparcia. Udziela ona głównie pomocy psychologicznej. Uwaga skupiona jest na różnych fobiach społecznych oraz specyficznych potrzebach edukacyjnych najmłodszych. Organizacja współpracuje ze specjalistami z Unity College w Johannesburgu. 

 

Stany Zjednoczone Ameryki – SMG 
(Selective Mutism Group) 
http://www.selectivemutism.org/

Za inicjatora organizacji uznaje się Roberta Helta, ojca dziecka dotkniętego mutyzmem wybiórczym. Swoją aktywność społeczną rozpoczął od wyszukiwania informacji o mutyzmie wybiórczym, następnie zachęcał innych rodziców do angażowania się i wspólnego działania. I tak w połowie lat 90. powstała SMG. W późniejszym okresie do SMG dołączyła dr Elisa Shipon-Blum. Jest ona wybitną znawczynią mutyzmu, a prywatnie również mamą dorosłej już córki, która cierpiała na mutyzm wybiórczy. Obecnie dr Shipon-Blum jest dyrektorem Selective Mutism Research Institute (SMRI), opracowała program Social Communication Anxiety Treatment (S-CAT). Jest także autorką wielu książek i artykułów poświęconych mutyzmowi.

W SMG istnieje Naukowy Komitet Doradczy i Rada Dyrektorów, w których zasiadają wybitni specjaliści. Taka struktura nadaje organizacji naukowy charakter. SMG przyczynia się do opracowywania autorskich programów edukacyjnych, wspierania ekspertów i ich badań oraz rodziców. Organizuje liczne konferencje naukowe, a materiały z nich są dostępne dla szerokiego grona odbiorców. 
Prężna działalność SMG powoduje, iż szybciej diagnozowane jest zaburzenie, a przez to szybciej udzielana jest fachowa pomoc dzieciom i rodzicom. 

 

Wielka Brytania – SMIRA 
(Selective Mutism Information & Research Association)
http://www.smira.org.uk/

Założycielką organizacji jest Alice Sluckin, która wniosła nieoceniony wkład w popularyzację problematyki mutyzmu w Wielkiej Brytanii i na świe...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy