Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wywiad miesiąca

12 października 2017

NR 17 (Styczeń 2017)

Metody komunikacji dla dziecka ze sprzężoną niepełnosprawnością sensoryczną - wywiad z prof. Marzenną Zaorską, członkiem Komitetu Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk

0 87

Przed logopedią stoją dziś wyzwania ujednolicenia kształcenia w całej Polsce, wyznaczenia standardów i ich respektowania przez uczelnie kształcące logopedów, wykorzystania możliwości, jakie stwarza współczesna technika, oraz nadrobienia zaległości w pracy z niektórymi grupami osób niepełnosprawnych.

Pani Profesor, jest Pani pedagogiem specjalnym: tyflopedagogiem, surdopedagogiem i logopedą. Pani zainteresowania badawcze koncentrują się wokół dzieci z niepełnosprawnością sprzężoną. Co to za grupa?

Wśród małych dzieci niepełnosprawnych znajduje się stosunkowo liczna grupa takich, u których stwierdza się obecność niepełnosprawności sprzężonych, a więc u których mamy do czynienia z więcej niż jednym uszkodzeniem anatomicznych struktur organizmu. W przełożeniu na konkretne typy niepełnosprawności są to dzieci doświadczające konsekwencji równoczesnego uszkodzenia zmysłów słuchu i wzroku, niepełnosprawności ruchowej połączonej z uszkodzeniem zmysłu wzroku lub słuchu albo obu naraz, niepełnosprawności intelektualnej wraz z niepełnosprawnością czy niepełnosprawnościami zmysłowymi i niepełnosprawnością ruchową. Dzieci z niepełnosprawnościami sprzężonymi od urodzenia doświadczają poważnych wielozakresowych ograniczeń rozwojowo-funkcjonalnych. Zasadniczo lokują się one w sferze: dostępu do wiedzy, informacji, nauki i uczenia się, porozumiewania się z otoczeniem, wykonywania czynności życia codziennego (w tym czynności samoobsługowych, np. higienicznych), orientacji i przemieszczania w przestrzeni, zabawy jako dominującej aktywności dzieci, możliwości kształcenia i wychowania, dostępu do dorobku i życia kulturowego oraz społecznego.

Czy w swoich zainteresowaniach badawczych koncentruje się Pani na jakiejś określonej grupie sprzężeń?

Szczególną i specyficzną grupę wśród analizowanych kategorii dzieci z niepełnosprawnościami sprzężonymi stanowią dzieci ze sprzęgającymi się niepełnosprawnościami sensorycznymi, a konkretnie z równoczesnym uszkodzeniem słuchu i wzroku. Sygnalizowana szczególność dotyczy wszystkich wskazanych sfer funkcjonowania dziecka i obejmuje specyfikę przebiegu jego rozwoju indywidualnego, w tym w aspekcie komunikacyjnym. Moje zainteresowania badawcze realizuję w pracy pedagoga specjalnego, tyflo- i surdopedagoga w ramach nauczania indywidualnego dzieci z równoczesnym uszkodzeniem słuchu i wzroku. Przez wiele lat prowadziłam nauczanie indywidualne realizowane na terenie szkoły. Wieloletnie doświadczenie w pracy z dziećmi z niepełnosprawnościami sprzężonymi pozwoliło mi dostrzec, że szczególnie ważne jest dostosowanie treści programowych do możliwości dziecka, do konsekwencji niepełnosprawności wynikających z jej rodzaju i do sytuacji społecznej danego dziecka – mam tu na myśli jego sytuację rodzinną i szkolną, w tym szczególnie relacje z rówieśnikami. Najważniejszym aspektem jest praca nad komunikacją.

Dzieci głuchoniewidome − jak wiele ich jest?

W Towarzystwie Pomocy Głuchoniewidomym zarejestrowanych jest około 1800 osób. Z tego 3–6 % to głuchoniewidomi, 20% to niewidomi i słabowidzący, drugie 20% to niesłyszący i słabowidzący, a połowa to osoby słabosłyszące i słabowidzące.

Wskaźniki są takie, że na 10 tysięcy pełnosprawnych obywateli przypadają dwie osoby głuchoniewidome. Dla takich osób w Polsce funkcjonują trzy oddziały szkolne: w Bydgoszczy, Laskach oraz w Radomiu, przy Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących.

Logopedzi zainteresowani są głównie aspektem komunikacji. Jak wygląda komunikacja małych dzieci ze sprzężoną niepełnosprawnością sensoryczną?

Dzieci z równoczesnym uszkodzeniem słuchu i wzroku nie stanowią jednolitej grupy pod względem stopnia uszkodzenia zmysłów, ichetiologii, możliwości indywidualnych, sytuacji środowiskowej i społecznej. Różne są też preferencje własne w kwestii ukierunkowania na wybór określonej metody czy metod komunikacji z otoczeniem. Są wśród nich dzieci (aczkolwiek jest to grupa nieliczna) całkowicie pozbawione resztek słuchowych i wzrokowych (uszkodzenie słuchu powyżej 90 dB, uszkodzenie wzroku według klasyfikacji WHO – 0,00), ale są także dzieci jednocześnie słabosłyszące (uszkodzenie słuchu powyżej 30 dB) i słabowidzące (uszkodzenie wzroku powyżej 0,3 po korekcji właściwymi szkłami korekcyjnymi), oraz dzieci słabosłyszące i niewidzące lub niesłyszące i słabowidzące.

W pracy z dziećmi z niepełnosprawnościami sprzężonymi – i nie tylko – najważniejszym aspektem jest praca nad komunikacją.

Oczywista wobec powyższej charakterystyki wydaje się dominanta mniej uszkodzonych funkcji w procesie komunikacji z otoczeniem oraz ukierunkowanie na percepcję i recepcję odbieranych i nadawanych informacji. Oznacza to, że dzieci pozbawione jakichkolwiek możliwości poznania otaczającej rzeczywistości najistotniejszymi kanałami zmysłowymi będą potrzebowały dostosowania działań poznawczych, w tym działań w zakresie komunikacji, do posiadanych możliwości, to jest związanych z wykorzystaniem pozostałych zmysłów – generalnie dotyku, węchu, smaku, wibracji, zmysłu kinestetycznego. Dzieci dysponujące większymi możliwościami słuchowymi i niemające możliwości odbioru wrażeń wzrokowych będą ukierunkowywały swoją aktywność poznawczo-komunikacyjną na metody werbalne i/lub manualne. Dzieci posiadające lepiej zachowane resztki wzrokowe i obecny brak dostępu do jakichkolwiek dźwięków skoncentrują swoje działania na metodach wzrokowych, symbolice obrazkowej. Natomiast dzieci z resztkami słuchowymi i wzrokowymi – na metodach zarówno werbalnych, jak i wzrokowych i/lub manualnych, zależnie od dokonanych wyborów w zakresie indywidualnych preferencji co do najwłaściwszej metody porozumiewania się z bliższym oraz dalszym otoczeniem.

Jak dobrać odpowiednią metodę komunikacji dla małego dziecka ze sprzężoną niepełnosprawnością sensoryczną?

Zasadniczo metody komunikacji, którymi porozumiewają się osoby z równoczesnym uszkodzeniem słuchu i wzroku, dzielimy na dwie podstawowe grupy: uniwersalne i specjalne. Metody uniwersalne to te, którymi posługuje się dominująca większość i które mogą być zaadaptowane do sytuacji uszkodzeń sensorycznych. Metody specjalne wymagają specjalnego przygotowania ze strony zarówno nadawcy, jak i odbiorcy informacji, aby mogły być zastosowane w akcie komunikacyjnym. Do metod uniwersalnych zaliczana jest mowa artykułowana, pismo płaskie wraz z różnorodnymi adaptacjami (na przykład poprzez przytrzymywanie dłoni na krtani osoby przekazującej komunikat, pisanie liter drukowanych na dłoni lub innych częściach ciała). Do metod specjalnych włączane są metody charakterystyczne dla środowiska osób niesłyszących (język migowy – daktylografia i ideografia), niewidzących (alfabet brajlowski), metody dostępne osobom z równoczesnym poważnym uszkodzeniem słuchu i wzroku (jak daktylografia do ręki, alfabet punktowy do dłoni, system symboli obrazkowych płaskich lub wypukłych, system prostych gestów zrozumiałych wyłącznie najbliższym, mowa ciała wykorzystująca reakcje fizjologiczne, napięcie skóry, oddech, bicie serca).

Dobór metody komunikacji dla m...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy