Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metoda werbo-tonalna w terapii logopedycznej dzieci z upośledzeniem umysłowym

Artykuły z czasopisma | 5 marca 2018 | NR 12
742

Metoda werbo-tonalna ma na celu uwrażliwienie słuchu i usprawnienie komunikacji językowej dziecka. Specjalnie dobrane schematy ruchowe stymulują rozwój motoryki oraz zmysłu równowagi małego pacjenta. Dzięki tej efektywnej metodzie nawet dzieci z głębokim ubytkiem słuchu mogą kształtować prawidłowe nawyki słuchowe i rozwijać werbalne umiejętności komunikacyjne.

 

POLECAMY

Znaczenie mowy a rytm i intonacja 

„Rytm jest podstawą każdego ruchu zorganizowanego w czasie” – pisze dr Zofia Kułakowska (Kułakowska 2003). Mówimy, kiedy chcemy coś wyrazić lub zareagować na jakieś wydarzenie. W tym sensie znaczeniem mówienia jest przekazanie nie tylko informacji za pośrednictwem elementów lingwistycznych, ale też przez walory słuchowe i wizualne zawarte w rytmie, intonacji, natężeniu dźwięku, tempie, pauzach czy intencjach mówiącego. 

Zanim dziecko zacznie mówić, płacze, głuży i gaworzy.Pierwsze istotne znaczeniowo słowa wypowiada pomiędzy 9. a 12. miesiącem życia. Uczy się wówczas, jak manipulować rytmem i intonacją, jak nadawać różne znaczenia słowu. Kiedy np. mówi „mama”, może mieć na myśli: „Mamo, przyjdź” lub „Mamo, nie odchodź” albo „Mamo, jeśli się nie pospieszysz z jedzeniem, będę krzyczeć”. Każda mama dość szybko uczy się interpretować te schematy.

 

Cele stosowania metody werbo-tonalnej

 W metodzie werbo-tonalnej (metodzie w-t) na początku pracuje się nad wywołaniem głosu i prozodią mowy. Metoda została opracowana przez profesora Petara Guberinę w latach 50. ubiegłego wieku w Centrum SUVAG w Zagrzebiu (obecnie w Chorwacji) i jest stosowana na całym świecie. Do Polski sprowadziła ją dr Zofia Kułakowska. W 2009 r. rozpoczęło się szkolenie terapeutów w zakresie metody przez 5 trenerów z Polski.
Terapeuta stosujący omawianą metodę stymuluje rozwój motoryki oraz zmysłu równowagi dziecka poprzez specjalnie dobrane schematy ruchowe. Dzięki temu udaje mu się uwrażliwić słuch i usprawnić komunikację językową dziecka. Osiągnięciu właśnie tego celu służy łączenie ruchu ciała i rytmu muzycznego.

 

Zastosowanie metody werbo-tonalnej 

Metoda werbo-tonalna jest wykorzystywana w pracy z dziećmi od momentu potwierdzenia wady słuchu aż do osiągnięcia przez nie wieku szkolnego. W Zagrzebiu jest praktykowana również w terapii niedosłyszących dorosłych. Specjaliści z Zagrzebia najczęściej nie czekają, aby sprawdzić, czy dziecko dojrzeje do prawidłowej artykulacji. Jeśli zidentyfikują problem, zaczynają pracę od razu. Zatrudniają również specjalistów, którzy pracują z dziećmi z grupy wysokiego ryzyka: noworodkami z niską masą urodzeniową, niedonoszonymi, przez co niedojrzałymi, dziećmi, u których stwierdzono zaburzenia w rozwoju wewnątrzmacicznym, czy wcześniakami z dystrofią wewnątrzmaciczną. 

Metoda werbo-tonalna bazuje na relacjach zachodzących między mową a ruchem – określone ruchy i rekwizyty są powiązane z odpowiednimi dźwiękami. 

 

Urządzenia 

Aby móc w pełni korzystać z tego systemu, trzeba mieć specjalne urządzenia do testowania i rehabilitacji mowy:

  • audiometr werbo-tonalny, który wykazuje różnice pomiędzy patologicznym a normalnym uchem pod względem złożonych częstotliwości głosek,
  • aparat z grupy SUVAG, 
  • mikrofon elektryczny, 
  • słuchawki, 
  • pelotę i podłogę wibracyjną.

Aparatura wzmacnia dźwięki mowy i służy do lepszego wysłuchiwania rytmu, melodii i tempa. Zadaniem aparatu jest rozdzielenie dźwięków mowy na odbiór drogą słuchową przez słuchawki i odbiór mowy drogą dotykową przez pelotę wibracyjną (odbiór czuciowy).

 

Cel stosowania metody 

Zastosowanie metody werbo-tonalnej w terapii ma na celu:

  • uzyskanie takiego poziomu opanowania mowy, który umożliwi dzieciom z wadą słuchu jej swobodny odbiór i nadawanie,
  • przełożenie ruchów całego ciała (makroruchy) na ruchy narządów mowy (mikroruchy) i wykorzystanie związku, jaki zaistnieje pomiędzy nimi. 

Osiąga się to przez stosowanie dwóch technik: rytmu ciała, rytmu muzycznego oraz zabaw fonacyjnych. 

 

Ruchy ciała 

Kiedy dziecko rozwija się fizjologicznie prawidłowo, najpierw zaczyna chodzić, a dopiero potem mówić. Metoda w-t zmierza do naśladowania tego procesu – dzieci początkowo uczą się dużych ruchów całego ciała, natomiast mikroruchy związane z nadawaniem mowy są ich częścią. Ruchy poprzedzające fonację mają przygotować dziecko i jego ciało do produkowania dźwięków. Rytm ciała jest wykorzystywany w pracy z dzieckiem do wywołania dźwięku, poprawy artykulacji oraz tworzenia słów i zdań. W trakcie ćwiczeń buduje się również napięcie i rozbudza zainteresowanie dziecka ruchem i dźwiękiem. Są wykonywane w taki sposób, że stymulują układ przedsionkowy i koordynację wzrokowo-ruchową.

Na początku pracy metodą w-t zawsze pojawia się naśladowanie ruchu, a dopiero potem fonacji. To ruch prowadzi fonację. W trakcie ćwiczeń rytmu ciała, przy realizacji np. głoski [a], pierwsze działanie to ruch, a dopiero przy drugim powtórzeniu dołącza się fonację. Zarówno ruch, jak i dźwięk trwają dostatecznie długo, aby dziecko miało szansę na podejmowanie prób naśladowania ruchu i usłyszenia dźwięku. Ćwiczenia można wykonywać w pozycji siedzącej, stojącej, a z maluchami – w leżącej.

 

Rytm muzyczny 

Rytm muzyczny reguluje czasowe następstwo dźwięków i przerw między nimi o ustalonym względnym czasie trwania. W trakcie terapii są wykorzystywane wyliczanki – rymowanki w celu przekazania maksymalnej liczby elementów mowy, takich jak: akcent, melodia, rytm, pauzy, intonacja za pomocą minimalnej liczby elementów artykulacyjnych i językowych. W ćwiczeniach tych typowa jest powtarzalność z zauważalną regularnością elementów brzmieniowych. O rytmicznej budowie wierszy decyduje regularny rozkład sylab i akcentów, np. rytm muzyczny pa, pa, po:

 

PA PA PO  
PAPA PAPA PO  
PAPA PAPA PAPA PO
  PAPA PO  

 

Według dr Z. Kułakowskiej, rytm jest podstawą każdego ruchu zorganizowanego w czasie, także mowa jest ruchem. Pierwsze fonemy i sylaby powstają w ścisłym związku z rytmem oddychania. 

 

Zabawy fonacyjne 

Słyszące dziecko rozwija swoje pierwsze wokalizacje w sposób naturalny poprzez gaworzenie. Są one wzmacniane przez dorosłych w trakcie rozmowy. Maluch, który nie słyszy, nie ma takiej możliwości. Aby rozwój mowy przebiegał u niego prawidłowo, powinien przejść przez wszystkie jej etapy. Właśnie zabawy fonacyjne mają pobudzić dziecko do pierwszych fonacji, a następnie – do gaworzenia. W czasie ćwiczeń każdej samogłosce jest przyporządkowany określony rekwizyt, który stosuje się do wywołania i utrwalania tej głoski, np. samogłosce [a] przyporządkowany jest pompon. Dziecko tworzy skojarzenie między przedmiotem a dźwiękiem i w efekcie będzie wydawało taki dźwięk, jakiego się nauczy, widząc daną zabawkę. Samogłoska [o] to chusta, [u] – bączek, [e] – kubeczek itd. 

 

Przykładowe ćwiczenie fonacyjne metodą werbo-tonalną 

Dzieci siedzą naprzeciwko terapeuty, który w prawej ręce trzyma zabawkę ukrytą pod chustą. Maluchy wcześniej nie mogą widzieć, co zostało schowane. Terapeuta podnosi stopniowo chustę, odsłaniając tym samym zabawkę, i w tym samym rytmie, w jakim podnosi chustę, wypowiada samogłoskę [o], [o], [o] (głos coraz bardziej zdziwiony, napięcie jest stopniowane, natężenie dźwięku wzrasta). Wypowiadaniu [o] towarzyszy ruch ręki – chusta lekko unosi się, następne [o] – ręka z chustą znowu w górę, następne [o] – chusta jest już wysoko, ale nadal zakrywa zabawkę. Wówczas terapeuta mówi [aaaaaaa] i ściąga chustę, odsłaniając zabawkę, tak aby dziecko ją zobaczyło. Może dodać: „Jest”, „Zobacz, co to jest?”, „Ooo! To samochód!”, „Ale ładny”, „Żółty”, „Jaki duży”. Gdy dzieci są małe, chustę zdejmujemy za nie, potem możemy wziąć rękę dziecka i ściągnąć chustę razem z nim, aż do momentu, gdy dziecko będzie samo to robiło i jednocześnie wypowiadało głoski.

Poprzez odpowiednie poruszanie zabawkami, budowanie napięcia emocjonalnego oraz równoczesne wydawanie głosu zsynchronizowanego z postępem zabawy dziecko tworzy skojarzenia pomiędzy poszczególnymi przedmiotami a odpowiadającymi im dźwiękami. 

W trakcie zabaw fonacyjnych można się również zorientować, czy dziecko potrafi wskazywać, dokonywać wyboru i na jakim poziomie rozumie mowę.

Dla małego pacjenta ćwiczenia z wykorzystaniem metody werbo-tonalnej to nie nudna terapia, lecz miła zabawa, do udziału w której można zaangażować także rodziców. Dzięki tej metodzie dzieci robią wyraźne postępy rozwojowe.

Procedury stosowane w terapii odzwierciedlają schemat rozwoju mowy dziecka słyszącego. Podkreśla się znaczenie stymulacji wszystkich zmysłów, których integracja umożliwia prawidłowe postrzeganie świata. 
Jest to bardzo efektywna metoda, dzięki której nawet dzieci z głębokim ubytkiem słuchu mogą kształtować prawidłowe nawyki słuchowe i rozwijać werbalne umiejętności komunikacyjne, a w rezultacie stawać się członkami „słyszącego społeczeństwa”.

 

Dźwięk i rytm 

Od 2010 r. praktykuję metodę werba-tonalną, początkowo z niemowlętami od 8. miesiąca życia z wadą słuchu. Nadaje się ona doskonale w pracy z dziećmi, które nie wykazują zainteresowania dźwiękiem, mają obniżoną koncentrację uwagi i nie potrafią obserwować zmieniającego się otoczenia. 
Małe dzieci z zainteresowaniem wpatrywały się w skaczącą sprężynę, bujający pompon czy zderzające się auta.  Często te dzieci właśnie zaczynają uczyć się słuchać w nowych aparatach lub są po operacji wszczepienia implantu ślimakowego i rzeczywiście niewiele słyszą. Jednak dźwięk trwajcy na tyle długo, aby dziecko miało szansę go usłyszeć, dźwięk, który pojawia się na różnym poziomie natężenia, zmieniające się zabawki i zmieniająca się mimika twarzy terapeuty skutecznie potrafią przykuć ich uwagę słuchową i wzrokową – nawet do 45 min.
W trakcie ćwiczeń metodą werbo-tonalną po raz pierwszy pojawiło się tak ważne w rozwoju mowy naśladowanie. Na początku – naśladowanie schematów czynnościowych związanych z operowaniem zabawką czy naśladowanie dużej motoryki w trakcie ćwiczeń rytmu ciała (samogłoski). Następnie pojawiło się już naśladowanie pojedynczych dźwięków (samogłosek jako pierwszych – rozmaitych u różnych dzieci).

 

Program zajęć grupowych dzieci z upośledzeniem umysłowym i dodatkowymi sprzężeniami: wadą słuchu, wzroku, wykorzystujący w programie elementy metody Werbo-Tonalnej dzieci

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy