Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

21 listopada 2018

NR 28 (Listopad 2018)

Metoda integracji sensorycznej – najczęstsze wsparcie terapii logopedycznej

0 20

W jaki sposób logopeda może skutecznie wspomagać dziecko z dysfunkcjami mowy i przetwarzania sensorycznego z pomocą metody integracji sensorycznej? Metoda ta jest atrakcyjna dla małego pacjenta, ponieważ wprowadza wiele zabaw stymulujących zmysły i procesy zachodzące pomiędzy nimi.

Dziecko z zaburzeniami mowy często wymaga wspomagania również innych funkcji istotnych w jego rozwoju. Zazwyczaj trafia do naszego gabinetu tylko z trudnościami w wymowie, a okazuje się, że wada wymowy nie jest jedynym problemem w rozwoju dziecka. Diagnozujemy ich znacznie więcej i wówczas terapia logopedyczna może okazać się niewystarczająca. W takiej sytuacji do zajęć logopedycznych warto dołączyć pracę z wykorzystaniem różnych metod ruchowych i terapii dysfunkcji sensorycznych, które pozwolą dziecku na prawidłowy rozwój. Z przeprowadzonych badań własnych wynika, że najczęściej terapia logopedyczna jest wspierana metodą integracji sensorycznej (SI). Metoda ta przeznaczona jest dla dzieci, u których oprócz zaburzeń mowy stwierdzono dysfunkcje przetwarzania sensorycznego. Dzieci z tymi dysfunkcjami rodzi się coraz więcej, a nasza wiedza na temat tych problemów występujących u dzieci staje się bogatsza. Terapia SI jest prowadzona w formie atrakcyjnej dla pacjenta, terapia ta bowiem „to połączenie sztuki i nauki”1.

Jak się rozwija integracja sensoryczna?

Integracja sensoryczna jest procesem przetwarzania w naszym mózgu różnych informacji, które wykorzystujemy na co dzień w zwykłych zadaniach życiowych. Można nawet określić, że jest to zbiór wszystkich doświadczeń, jakie zbiera mózg poprzez zmysły – zarówno z ciała, jak i z otoczenia, w którym człowiek się znajduje. Czasami w procesie tym mogą zachodzić różne nieprawidłowości, które przejawiają się właśnie jako dysfunkcje integracji sensorycznej. W najczystszej postaci występują one u dzieci rozwijających się prawidłowo pod względem intelektualnym, ale mogą też występować jako zaburzenia współistniejące2.

Zmysły dostarczają nam informacji o fizycznej kondycji ciała i otoczenia wokół nas. Dane docierają z receptorów dotykowych, wzrokowych, słuchowych, smakowych czy węchowych, a nasz mózg nieustannie organizuje te wiadomości, integrując je ze sobą, segregując je, rozpoznając i lokalizując w odpowiednie miejsca. Prawidłowe kształtowanie się tych procesów możemy dostrzec w percepcji, planowaniu ruchu, postawie, emocjach, napięciu mięśniowym czy procesie uczenia się. Jeśli zaś wystąpią nieprawidłowości tego procesu, możemy dostrzec u dziecka takie trudności jak: nadmierne pobudzenie, kłopoty z koncentracją uwagi, wzmożona ruchliwość, zaburzenia w rozwoju koordynacji ruchu czy umiejętności pisania i czytania3.

Podstawą rozważań w teorii integracji sensorycznej jest praca mózgu. Wiadomo, że nasz OUN scala wrażenia zmysłowe, które są odbierane przez receptory ciała. Proces scalania wrażeń zmysłowych w dużej mierze pozostaje poza ludzką kontrolą, gdyż centrum przetwarzania informacji zmysłowych znajduje się w okolicy wzgórza i pniu mózgu. Oprócz zmysłów, dzięki którym widzimy, czujemy, słyszymy i których jesteśmy świadomi, nasze ciało posiada również inne systemy zmysłowe, o których istnieniu przeciętny człowiek często nie wie. Systemy te funkcjonują już w życiu płodowym. Jean A. Ayres podkreśla, jak ważną rolę odgrywają te najwcześniejsze ontogenetycznie systemy zmysłowe, takie jak układ przedsionkowy, dotykowy czy proprioceptywny. Zmysł dotyku służy odbiorowi i różnicowaniu wrażeń czuciowych z powierzchni skóry, zmysł przedsionkowy (zwany też błędnikowym) odbiera siłę grawitacji i umożliwia przeciwstawianie się jej, a przy tym zachowanie równowagi, szczególnie przy zmianach pozycji ciała. Zmysł priopriocepcji (tzw. czucie głębokie) to odczuwanie siebie. Natomiast zmysł kinestezji pozwala na czucie wykonywanych ruchów ciała, ich siły i zasięgu.

Jean. A. Ayres opisała rozwój integracji sensorycznej jako 4-etapowy model, który powstaje w pierwszych latach życia dziecka. Autorka wychodzi z założenia, że jeśli dziecko na pierwszych etapach nie będzie w stanie rozwinąć przewidzianych na pierwszym poziomie umiejętności, wówczas może to powodować pojawienie się zaburzeń w umiejętnościach dziecka lub w jego zachowaniu na kolejnych etapach4. Wiadomo, że reakcje na bodźce pojawiają się już w życiu płodowym i już wówczas współpracują ze sobą zmysły dotyku, równowagi i propriocepcji. Rozwój procesów integracji sensorycznej dokonuje się stopniowo, dziecko osiąga kolejne poziomy.

Poziom I
Na tym poziomie następuje rozwój umiejętności przetwarzania bodźców proprioceptywnych, przedsionkowych i dotykowych. Rozwijają się reakcje równoważne i napięcie mięśniowe. Wówczas następuje początek współpracy pomiędzy mięśniami poruszającymi gałkami ocznymi, rozwija się integracja odruchów: odruchy postawy, prostowania i równowagi.

Poziom II
Ten poziom dotyczy początków rozwoju schematu ciała. Dziecko zaczyna mieć wyobrażenie i świadomości posiadanego ciała. Wówczas następuje rozwój motoryki dużej i podstawowych zręczności. Pojawiają się planowanie ruchu, kinestezji, integracji ruchów obu stron ciała oraz stabilności postawy. Pojawiają się początki percepcji słuchowej i wzrokowej.

Poziom III
Na tym poziomie następuje rozwój precyzyjnych ruchów ręki, pojawiają się dominacja jednej strony ciała i różnicowania stron ciała. Pojawiają się koordynacja wzrokowo-ruchowa i koordynacja dotykowo-wzrokowo-kinestetyczna oraz celowość działania.

Poziom IV
Na ostatnim etapie pojawia się zdolność do koncentracji uwagi, organizacji i porządkowania wrażeń oraz odpowiedniej reakcji na bodźce, co będzie umożliwiało naukę czytania, pisania i liczenia. Na tym poziomie następuje też rozwój procesów dotyczących tworzenia pojęć, dokonuje się organizacja zachowań społecznych, kształtuje szacunek do samego siebie. Następuje rozwój myślenia abstrakcyjnego i rozumowania oraz ustala dominacja półkul mózgowych5.

Jeśli dziecko rozwija się prawidłowo, integracja zmysłowa się doskonali i następuje w czasie zwykłych codziennych czynności, natomiast jeśli występują dysfunkcje wiążące się ze złą modulacją wrażeń, zwłaszcza dotykowych, proprioceptywnych i przedsionkowych, wówczas wskazane jest wykonanie diagnozy i rozpoczęcie terapii. Najczęściej nieprawidłowa reakcja na bodźce może przebiegać w sposób nadwrażliwy lub podwrażliwy. Skutkiem tego typu trudności może być unikanie pewnych sytuacji, które te doświadczenia mogą zapewnić, i wówczas występują zaburzenia zarówno w rozwoju mowy, jak i uczenia się.

Jean A. Ayres, badając różne zaburzenia, wyróżniła pewne czynniki charakteryzujące grupę dzieci z zaburzeniami percepcyjno-motorycznymi. Opierała się w diagnozie na własnych testach, które później określono Południowo--Kalifornijskimi Testami Integracji Sensorycznej (Southern Kalifornia Sensory Integration Tests). Testy J. Ayres w niektórych środowiskach terapeutycznych wykorzystywane są do diagnozy po dziś dzień.

Typologia zaburzeń integracji sensorycznej

Lucy Jane Miller klasyfikuje zaburzenia przetwarzania bodźców sensorycznych (Sensory Proocessing Disorder, SPD) jako:

  • zaburzenia modulacji sensorycznej (Sensory Modulation Disorder, SMD) z po...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Ewa Jeżewska-Krasnodębska

    Dr n. hum., neurologopeda, pedagog specjalny, neuroterapeuta Biofeedback, specjalista w zakresie zaburzeń komunikacji w mowie i piśmie u dzieci i dorosłych. Prowadzi zajęcia na studiach logopedycznych i liczne szkolenia dla logopedów. Wieloletni kierownik Studiów Logopedycznych i Neurologopedycznych w Wyższej Szkole Pedagogicznej im. J. Korczaka i Uczelni Łazarskiego w Warszawie. Autorka kilkudziesięciu artykułów z zakresu logopedii, dwóch monografii: ,,Przyczyny zaburzeń artykulacji zlokalizowane w układzie obwodowym” oraz ,,Zaburzenia artykulacji u dzieci rozpoczynających naukę szkolną". Założycielka i opiekun merytoryczny Centrum Terapii Dziecka w Warszawie i Otwocku, ekspert w zakresie logopedii i pedagogiki specjalnej w MEN. W praktyce zawodowej specjalizuje się w diagnozie i terapii różnych zaburzeń mowy u dzieci i dorosłych, szczególnie w zakresie wczesnej interwencji logopedycznej, profilaktyki logopedycznej, opóźnienia rozwoju mowy, zaburzeń pochodzenia korowego oraz dyslalii.

    Jarosław Krasnodębski

    Pedagog specjalny, logopeda dyplomowany, nauczyciel terapii pedagogicznej, terapeuta integracji sensorycznej, terapeuta integracji odruchów INPP, neuroterapeuta Biofeedback, metodyk edukacji wczesnoszkolnej. Prowadzi praktykę w zakresie diagnozy i terapii zaburzeń rozwojowych u dzieci,  szkolenia i wykłady z zakresu logopedii, pedagogiki wczesnoszkolnej i przedszkolnej, dojrzałości szkolnej, autyzmu, dysleksji w Wyższej Szkole Pedagogicznej im. Janusza Korczaka i w Uczelni Łazarskiego.