Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

21 maja 2018

NR 25 (Maj 2018)

Logopeda wobec zaburzeń systemu językowego w niedokształceniu mowy o typie afazji

0 196

W przypadku dziecka z niedokształceniem mowy o typie afazji zadanie logopedy nie sprowadza się do usprawniania aparatu artykulacyjnego i dążenia do uzyskania prawidłowej realizacji głosek, lecz podjęcia działań, które doprowadzą do uruchomienia procesu kształtowania się języka i mówienia, a następnie – do doskonalenia poziomu opanowania mowy.

Co to jest niedokształcenie mowy o typie afazji

W powszechnym odczuciu logopeda jest osobą zajmującą się korekcją nieprawidłowej wymowy. Co więcej, istnieje przekonanie, że o poziomie sprawności językowej świadczy poprawna wymowa trudnych artykulacyjnie głosek. Wielu logopedów pracujących z dziećmi wpada w pułapkę społecznych oczekiwań, mierząc swój sukces postępami pacjenta, przede wszystkim w tym zakresie. Wśród dzieci trafiających do logopedy są, oczywiście, takie, które mają wady wymowy i wymagają ich korekty, ale wada wymowy nie jest jedynym powodem, dla którego konieczna staje się interwencja logopedyczna.

Nie bez powodu zwracam uwagę na wady wymowy w kontekście zaburzenia, którego dotyczy ten artykuł. Niestety, wciąż się zdarza, że dzieci z niedokształceniem mowy o typie afazji są postrzegane jako dzieci z wadą wymowy (jedynie!), ale przy tym: głęboką, złożoną, wieloraką itp. (aż!). Tak są często opisywane, diagnozowane i prowadzone. W związku z powyższym należy podkreślić, że problemem dziecka z niedokształceniem mowy o typie afazji są zaburzenia w naturalnym opanowywaniu mowy, nie tylko poprawnej pod względem artykulacyjnym wymowy, ale też mowy jako czynności służącej komunikacji za pomocą języka będącego systemem znaków i reguł. 

Problemem dziecka z niedokształceniem mowy o typie afazji są zaburzenia w naturalnym opanowywaniu mowy, nie tylko poprawnej pod względem artykulacyjnym wymowy, ale też mowy jako czynności służącej komunikacji za pomocą języka będącego systemem znaków i reguł.

Dzieci o typowym rozwoju przyswajają system językowy na podstawie jego użycia, czyli wnioskują o langue (system językowy) na podstawie parole (mówienie, użycie języka). Wykorzystują naturalną, wrodzoną predyspozycję do nauki mowy. Słuchają, powtarzają, zapamiętują słowa, przyswajają w sposób proceduralny reguły gramatyczne i stopniowo, coraz lepiej mówiąc, realizują wszystkie podstawowe funkcje języka. 

Dzieci, u których rozpoznawane jest n.m. o typie afazji, zaczynają mówić z opóźnieniem. Ich mowa rozwija się nietypowo. Zdarza się np. że umiejętności w zakresie mowy czynnej wyprzedzają rozumienie – odwrotnie niż dzieje się to w naturalnym rozwoju języka. Dziecko niekiedy „mówi” dużo, jest wręcz „gadatliwe”.

Zazwyczaj wyraźnie powtarza słowa, a nawet zdania. Potencjalnie nie ma problemów z realizacją głosek i motorycznych schematów słów, ma natomiast problem z zapamiętywaniem ich wzorców słuchowych i trwałym powiązaniem brzmienia słowa z jego znaczeniem. Dziecko niepewne brzmienia słów samodzielnie nie wypowiada ich poprawnie, niepewne znaczenia słów używa ich nieadekwatnie. Z trudem przywołuje słowa, myli je ze względu na podobne brzmienie i znaczenie oraz dlatego, że odnoszą się do określonego tematu. Nie przestrzega reguł gramatycznych (fleksja, składnia) w zdaniach, z trudem buduje dłuższe, logiczne, spójne wypowiedzi. Dziecko „mówi”, ale nie rozumie. Z trudem skupia uwagę na dłuższej wypowiedzi. Borykając się z zaburzeniami percepcji mowy, wolniej, nieprecyzyjnie przetwarza docierające do niego komunikaty. Nie identyfikuje znaczenia wielu pojęć używanych przez rozmówców ze względu na zmieniający się kontekst sytuacyjny. Także zmieniające się w słowach końcówki fleksyjne (co dotyczy większości wyrazów w języku polskim) czy zmiany tematów (tzw. oboczności) sprawiają, że znaczenie słowa nie zostaje rozpoznane. Dziecko nie rozumie także zależności gramatycznych i logicznych między wyrazami w zdaniach. W konsekwencji nie rozumie sensu kierowanych do niego komunikatów werbalnych bądź rozumie je w ograniczonym zakresie. 

Może również być tak, że dziecko dość dobrze rozumie mowę, lecz nie mówi lub mówi niewiele. Próbując mówić, przypadkowo używa artykułowanych dźwięków, sylab, czasem prostych słów, lecz nie potrafi ich powtórzyć na polecenie. Albo wypowiada proste sylaby, powtarza je, ale bardzo długo samodzielnie nie tworzy z nich słów (długo, czyli np. do 6.–8. r.ż.). Jeśli zaś wypowiada słowa, to nigdy nie ma pewności, że konieczny do zrealizowania wzorzec ruchowy (kinestetyczno-kinetyczny) będzie zgodny ze wzorcem słuchowym, a zniekształcenia słów powtarzalne. Dziecko z trudem buduje zdania. Ma problem nie tylko z właściwą realizacją słowa, słowa zmieniającego w zdaniu formę gramatyczną (zmiana wzorca ruchowego), ale też z zachowaniem właściwej kolejności słów w zdaniu i realizacją planu dłuższej wypowiedzi. 

Z doświadczeń wynika, że w każdym przypadku n.m. o typie afazji system językowy nie jest wykształcony bądź jest wykształcony fragmentarycznie. Zaburzenia obejmują wszystkie podsystemy języka i dotyczą wszystkich czynności mowy, a dziecko ma ograniczone możliwości używania języka w komunikacji z otoczeniem i wykorzystywania go w poznawaniu świata. W związku z powyższym nie ulega wątpliwości, że usprawnianie aparatu artykulacyjnego, wywoływanie trudniejszych głosek czy też uporczywe dążenie do uzyskania ich prawidłowej realizacji nie rozwiązują zasadniczego problemu dziecka afatycznego. Z jakichś powodów, wciąż trudnych do jednoznacznego określenia, dziecko z n.m. o typie afazji nie przyswaja mowy w sposób naturalny. Zadaniem logopedy jest podjęcie działań, które doprowadzą do uruchomienia procesu kształtowania się języka i mówienia, a następnie doskonalenie poziomu opanowania mowy, także jeśli jest taka potrzeba, pod kątem prawidłowej wymowy. 

Wnikliwa diagnoza

Terapię logopedyczną powinna poprzedzać wnikliwa, wielospecjalistyczna diagnoza. Jako ewentualne przyczyny zaburzeń w rozwoju mowy muszą zostać wykluczone: niedosłuch, niepełnosprawność intelektualna, autyzm, mutyzm i inne schorzenia (np. zespoły genetyczne), objawiające się m.in. zaburzeniami w tej sferze. Podejrzewając n.m. o typie afazji, diagnosta powinien dokonać wnikliwej oceny sprawności językowej dziecka.

O poziomie opanowania systemu językowego (langue) przez dziecko logopeda wnioskuje na podstawie jego wypowiedzi (parole) oraz analizy reakcji będących odpowiedzią na kierowane do niego komunikaty (rozumienie). Zebranie materiału językowego odbywa się zwykle poprzez wykorzystanie testów, skal, kwestionariuszy i prób klinicznych. Jeśli narzędzie jest wystandaryzowane – diagnosta punktuje wypowiedzi, dokonuje obliczeń, wyniki odnosi do norm wiekowych i na tej podstawie ocenia poziom opanowania języka. Nie negując wartości i przydatności narzędzi wystandaryzowanych, od wielu lat staramy się zachęcać logopedów do przeprowadzania wnikliwych, jakościowych analiz zapisów wypowiedzi dzieci. Opracowałyśmy narzędzie, które z założenia nie ma statusu testu. Afa-Skala, obecnie KOJD-Afa (karty oceny języka dziecka afatycznego), ma ułatwiać logopedom zbieranie materiału językowego do oceny możliwości badanego dziecka w zakresie wszystkich czynności mowy i podsystemów języka.

Aby dostrzec i określić patologię objawów językowych u dzieci oraz umieć je porządkować i wykorzystywać w diagnozie różnicowej, logopeda powinien posiadać solidną wiedzę na temat budowy systemu językowego, czynności mowy, naturalnego rozwoju sprawności językowych dziecka, a także wiedzę dotyczącą rodzaju patologicznych zjawisk językowych typowych dla różnych zaburzeń. Jest to niezbędna podstawa diagnozowania logopedycznego, sprawdzania postępów dziecka w opanowywaniu mowy i planowania kolejnych kroków w terapii. 

Afazja z perspektywy językoznawczej

W naszej codziennej praktyce od lat odwołujemy się do koncepcji języka (jednej z wielu) znanego językoznawcy, Ferdynanda de Saussure’a (zwanego ojcem współczesnej lingwistyki). W obrębie zjawisk związanych z mową wyróżnia on langue (system językowy) i parole (mówienie). Według de Saussure’a, każdy język j...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy