Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

21 maja 2021

NR 43 (Maj 2021)

Logopeda i psycholog w pracy z dziećmi z ASD

24

Współpraca psychologa i logopedy w zespole wielospecjalistycznym zajmującym się dzieckiem ze spektrum autyzmu może w znaczący sposób wpłynąć na skuteczność terapii, zwłaszcza w dziedzinie komunikacji.

Wprowadzenie

Współcześnie dysponujemy większą liczbą ośrodków, które specjalizują się w diagnozie i terapii osób z autyzmem. Dzięki temu istnieje szerszy dostęp do wszechstronnej i efektywnej pomocy. Rodziny mają wybór. Ośrodki te skupiają się na pełnej diagnozie oraz kompleksowej terapii, dostosowanej indywidualnie do każdego dziecka, tak by miało zapewnioną pełną opiekę specjalistów, którzy będą dbali o podwyższenie poziomu jego funkcjonowania. 
Standardy opieki nad dzieckiem ze spektrum autyzmu zakładają, że najlepszą metodą wspomagającą uczenie się i rozwój małych dzieci z autyzmem jest podjęcie interwencji terapeutycznych, które: 

POLECAMY

  • są wprowadzane na wczesnym etapie życia dziecka, 
  • są prowadzone w ciągu całego dnia,
  • bazują na strategiach terapeutycznych opartych na dowodach naukowych (ang. evidence-based strategies), 
  • zostały dostosowane do indywidualnych potrzeb i mocnych stron dziecka, 
  • skupiają się na podstawowych cechach autyzmu oraz odnoszą się do umiejętności funkcjonalnych (adaptacyjnych) dziecka, 
  • obejmują systematyczne monitorowanie postępów,
  • włączają rodziców (opiekunów) w podejmowanie decyzji dotyczących terapii (National Research Council  2001 [w:] Vivanti, Duncan, Dawson, Rogers 2019). 

Ośrodki terapeutyczne stawiają przede wszystkim na interdyscyplinarne zespoły, w których skład wchodzą współpracujący ze sobą specjaliści. Organizowane są w nich zebrania, które umożliwiają omówienie planów terapii, jej dotychczasowych efektów, przypadków pacjentów, ich historii, diagnoz oraz wynikających z nich potrzeb. Mają one na celu wspólne omawianie trudności, które pojawiają się podczas prowadzenia zajęć, konsultowanie nowych spostrzeżeń czy modyfikowanie planu terapii. W zespołach interdyscyplinarnych ważną rolę odgrywają m.in. logopedzi i psycholodzy.

Rola logopedy i psychologa

Dzieci ze spektrum autyzmu mają trudności w komunikowaniu się. Kłopoty te są związane nie tylko ze sposobem mówienia, zaburzonym rozwojem mowy czy jego brakiem, ale również z niewerbalnym komunikowaniem się. To ono powinno rozwinąć się jako pierwsze. Zazwyczaj dopełnia komunikację językową, zdarza się jednak, że ją zastępuje. Dzieci z ASD rzadko używają gestów, wokalizacji czy komunikacji za pomocą spojrzenia w celu przekazania komuś informacji. 
Nie wyrażają również mimiką tego, co czują. Wynika to z braku rozumienia funkcji komunikowania się. 
Nad tymi obszarami należy pracować wspólnie, a najlepsze efekty daje połączenie pracy podczas terapii logopedycznej i psychologicznej.
Ocena intencji komunikacyjnych dziecka z ASD wymaga wnikliwej i długotrwałej obserwacji jego zachowań, dokonywanej przez zespół wielospecjalistyczny w ścisłej współpracy z rodzicami (Emiluta-Rozya, Lipiec, Więcek-Poborczyk 2020).
Dalsza praca, czyli rozwijanie mowy werbalnej, języka, powinna szczególnie uwzględniać rozwijanie kompetencji społecznej. Należy pamiętać, że język powinien służyć jako narzędzie do komunikacji, czyli przekazywania sobie potrzeb oraz informacji między dwoma lub więcej osobami. Ważna jest funkcja nie tylko nadawcza, ale również odbiorcza komunikatów. Te umiejętności również możemy trenować, łącząc siły. Istotne jednak jest konsultowanie się ze sobą w celu ustalania aktualnych priorytetów terapii, dostosowywanie ćwiczonych umiejętności do bieżących potrzeb dziecka. Współpraca psychologa z logopedą daje nam możliwość omawiania zarówno poszczególnych efektów prowadzonych działań, jak i napotkanych trudności czy zachowań, które nas niepokoją. Współpraca specjalistów i wspólne omawianie poszczególnych elementów terapii oraz jej efektów pozwala tworzyć i aktualizować jej plan. Podczas terapii mamy możliwość uzupełniania się nawzajem w jej różnych aspektach (rozdzielania poszczególnych zadań między siebie). Zadania te związane są głównie ze sferami rozwojowymi dziecka: naśladowaniem, motoryką małą i dużą, percepcją, komunikacją, mową, samodzielnością i samoobsługą, umiejętnoś-
ciami poznawczymi, sferą emocjonalno-społeczną. Specjaliści wspierają się również w realizowanych z dziećmi ćwiczeniach, które dotyczą trenowania i generalizowania tych samych umiejętności już wcześniej uczonych. Im więcej powtórzeń i możliwości do ćwiczenia, tym szybciej i lepiej uda nam się je utrwalić. Dzięki temu dziecko nabywa coraz więcej nowych umiejętności.

Spójność przekazu a zaangażowanie rodziców (opiekunów)

Praca rodziców z dzieckiem w domu jest konieczna do osiągnięcia dobrych efektów terapii i przeniesienia ich na inne środowisko. Rodzice nie zawsze jednak mają możliwości, by poświęcić odpowiednio dużo czasu swoim pociechom. Czasami nie są pewni, czy będą potrafili wykonać zalecenia w poprawny sposób i z tej obawy nie próbują tego robić. Dlatego też współpraca dwóch specjalistów w usprawnianiu funkcjonowania jednego dziecka jest często bardzo pomocna podczas kontaktów z rodzicem. Pozwala zachęcić do wykonywania różnych zaleceń. Wyjaśnić ich cel. 
Kiedy przekazywane informacje przez każdego z terapeutów są spójne, rodzic obdarza nas większym zaufaniem. Jesteśmy w stanie dzięki temu szybciej wesprzeć go w pracy z dzieckiem w domu. Możemy podpowiedzieć również inne możliwości związane z przedsięwzięciem dodatkowych kroków, np. konieczności podjęcia terapii czy warsztatów przez rodzica, pokierować dalej.
W pracy z dziećmi o większym nasileniu objawów ze spektrum autyzmu oraz tymi, które słabo współpracują, wspólna praca specjalistów pozwala na dzielenie się informacjami dotyczącymi sprawdzonych skutecznych sposobów, które odpowiednio wpływają na dane dziecko. Do tych sposobów należy m.in. ustalenie listy rzeczy motywujących dziecko do nowych aktywności. Możemy w ten sposób ułatwiać sobie pracę i przede wszystkim ją przyspieszyć, zacząć szybciej pracować z dzieckiem. Często nie jest to oczywiste, gdyż szukanie motywatorów bywa trudne. Każde dziecko ma inne ulubione zabawki czy przedmioty, które mogą je zachęcić do lepszej, sprawniejszej współpracy. 
W pracy logopedy psycholog może być bardzo pomocny w przypadku występowania trudnych zachowań, które często pojawiają się u dzieci ze spektrum autyzmu. Może przeprowadzić analizę zachowania, podpowiedzieć, zaproponować metody radzenia sobie z nimi. Znając dziecko i sytuację rodziny, psycholog przekazuje rodzicowi swoje obserwacje, zalecenia do realizacji w domu. 
Problemy w społecznym komunikowaniu się dotyczą wczesnego etapu rozwoju dziecka. Z tego powodu zazwyczaj rozwój mowy dziecka z ASD jest znacznie opóźniony. Ważne jest jak najszybsze podjęcie interwencji terapeutycznej, żeby móc liczyć na jak najlepsze efekty. 

Kluczowa jest wczesna diagnoza

Nie zawsze trudności dziecka są zauważane wystarczająco wcześnie. Czasem wynika to z niewiedzy rodziców. Zdarza się też, że rodzice wolą poczekać, aż dziecko być może w najbliższym czasie nabędzie pożądane umiejętności, niż udać się do specjalisty w celu konsultacji niepokojących objawów. Ścieżki rozpoznania problemów dziecka i ich diagnozowania bywają różne. Czasami trafia ono najpierw do psychologa, gdzie obserwowane są deficyty w jego rozwoju i funkcjonowaniu. Zazwyczaj jednak dziecko trafia najpierw na konsultację logopedyczną z powodu niepokojącego rodziców opóźnienia lub braku mowy. Logopeda musi dysponować odpowiednią wiedzą, by wychwycić cechy charakterystyczne dla dzieci ze spektrum autyzmu i móc pokierować je dalej, do odpowiedniej osoby i na odpowiednią ścieżkę – wykonanie diagnozy klinicznej w celu potwierdzenia zaburzeń ze spektrum autyzmu, a następnie – terapię.
Wczesne skupienie uwagi na niepokojących objawach u dziecka jest niezmiernie ważne, gdyż rozwój językowy pozostaje w ścisłym związku ze zdolnościami do:

  • naśladowania,
  • tworzenia wspólnego pola uwagi,
  • zabawy. 

Etapy rozwoju zabawy z udawaniem (wg Howlin, Barona-Cohena i Hadwin 1999):

  1. Zabawa sensoryczno-motoryczna – manipulowanie zabawkami (pukanie, ssanie, machanie, wspinanie się, sortowanie według koloru i wielkości).
  2. Początki zabawy funkcjonalnej – używanie zabawek w konwencjonalny sposób.
  3. Ustabilizowana zabawa funkcjonalna – jako wskaźnik osiągnięcia tej fazy autorzy proponują uznać zaobserwowanie podczas 10 min swobodnej zabawy dziecka trzech lub więcej przejawów zabawy funkcjonalnej.
  4. Początki zabawy na niby:
    •    etap wstępny (uznaje się, że dziecko osiągnęło ten poziom, jeśli w ciągu 10 min obserwacji w jego zachowaniu wystąpią dwa z wymienionych poniżej elementów):
    –    zastępowanie obiektów – jeden przedmiot jest zastępowany innym (np. klocek udaje samochód),
    –    przypisywanie im wymyślonych właściwości (np. dziecko myje twarz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy