Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

22 września 2017

NR 7 (Maj 2015)

Kształtowanie rozumienia języka u dziecka z zespołem Downa

0 462

Programując terapię, niejednokrotnie poszukujemy sposobów mających na celu usprawnienie procesu kształtowania rozumienia wypowiedzi. Praca nad rozumieniem języka oznacza budowanie każdego rodzaju kompetencji – językowej, komunikacyjnej oraz kulturowej, a także ich użycia w rzeczywistych aktach komunikacji. Język, jako podstawowe narzędzie poznawania świata, buduje myślenie dziecka. Terapia ma na celu stworzenie w umyśle malucha językowego obrazu świata, gdyż to właśnie poprzez język interpretujemy rzeczywistość.

Podejście uwzględniające prymat języka w procesie poznawania świata implikuje konieczność użycia opisu językowego w trakcie działań terapeutycznych. Każdemu działaniu, aktywności dziecka oraz terapeuty towarzyszy słowo, niosące znaczenia, nadające sens sytuacji komunikacyjnej.

Mówienie i rozumienie są procesami wzajemnie się przenikającymi – nie jest zatem możliwe, by dziecko, które nie mówi, w pełni rozumiało znaczenie kierowanych do niego wypowiedzi językowych. Rozumienie języka u dziecka niemówiącego przebiega według strategii prawopółkulowych – rozpoznawania słów kluczowych, mimiki, gestów, emocji. Maluch rozumie wówczas komunikat, łącząc jego znaczenie z kontekstem sytuacji, na co wpływa również jej powtarzalność – jeżeli mama prosi synka o założenie kurteczki, stojąc w przedpokoju i wskazując wieszak, ten szybko uczy się wiązać określoną postawę, mimikę, melodię słów, gest z odpowiednim działaniem. Dziecko wielokrotnie realizując polecenie, identyfikuje i różnicuje je od innych, wypowiadanych w odmiennych okolicznościach, charakteryzujących się odmienną ekspresją. Automatyzacja reakcji na daną sytuację ze względu na frekwencję jej występowania nie oznacza jednak pełnego rozumienia – dziecko w innej sytuacji może nie rozumieć rzeczownika „kurtka”, a polecenie „Kubusiu załóż kurteczkę”, wypowiedziane przez zabieganą mamę tym razem w kuchni, może być dla malucha niezrozumiałe. Podobnie jak stereotypowa zabawa autkiem nie oznacza rozumienia, do czego służy auto ani nie jest dowodem na stworzenie w umyśle takowego pojęcia. Dziecko może znać dany przedmiot, reagować na polecenie przez wykonanie odpowiedniej czynności, jednak nie oznacza to, iż wytworzyło pojęcie oraz rozumie związek pomiędzy działaniem, osobami i przedmiotami.

Ćwiczenia stymulujące lewą półkulę mózgu są istotnym elementem terapii, gdyż specjalizuje się ona w przetwarzaniu bodźców temporalnych, a zatem także mowy.

Przewagę dekodowania prawopółkulowego obserwuję u wszystkich małych dzieci z zespołem Downa. Jest ona widoczna także u starszych dzieci z Trisomią 21, przejawiających problemy z przetwarzaniem lewopółkulowym.

Oczywiście, u małego dziecka taka forma odbierania wypowiedzi językowych jest naturalna. Rozwój mowy dziecka opiera się przecież na stopniowym przechodzeniu od przetwarzania prawopółkulowego ku przetwarzaniu sekwencyjnemu, co znajduje swe odbicie również w terapii – najpierw uczymy dziecko różnicować samogłoski i wyrażenia dźwiękonaśladowcze, podstawowe rzeczowniki, czasowniki, które są odbierane i przetwarzane w strukturach prawej półkuli mózgu. Konsekwencja w programowaniu języka od podstaw, według rozwojowej zasady, umożliwia stopniowe przechodzenie do przetwarzania lewopółkulowego – rozszerzanie słownictwa dziecka i kształtowanie rozumienia poprzez wprowadzanie kolejnych elementów gramatycznych. Ćwiczenia stymulujące lewą półkulę mózgu są istotnym elementem terapii, gdyż specjalizuje się ona w przetwarzaniu bodźców temporalnych, a zatem także mowy. Rozumienie złożonych wypowiedzi i umiejętność samodzielnego tworzenia zdań może się urzeczywistnić dopiero wówczas, gdy dziecko identyfikuje i różnicuje podstawowe polecenia, prymarne rzeczowniki i czasowniki. Jeśli tak się dzieje, terapeuta nadbudowuje system językowy o kolejne elementy – tworzenie zdań (od prostych, np. „Kuba myje”, do coraz bardziej rozbudowanych wypowiedzi). Dziecko rozumie wówczas każdy element tworzonej wypowiedzi, a także uczy się dostrzegać i interpretować zależności pomiędzy poszczególnymi leksemami oraz zdaniami. Terapia zakłada zatem programowanie języka od podstaw i minimalizację zasobu leksykalnego.

Kształtowanie rozumienia języka u dziecka z zespołem Downa

Praca terapeutyczna nad rozumieniem języka u dziecka z zespołem Downa uwzględnia sekwencyjność rozwoju systemu językowego – od elementów prymarnych do sekundarnych, od globalnego przetwarzania danych językowych, charakteryzującego prawą półkulę mózgu, po przetwarzanie sekwencyjne, typowe dla lewej półkuli. Stymulacja rozumienia wzmacniana jest poprzez zastosowanie gestów artykulacyjnych, zwolnienie tempa mowy, odpowiednią intonację oraz dużą liczbę powtórzeń. Praca nad rozumieniem języka zawsze odbywa się w diadzie dziecko – terapeuta, gdyż tylko w takiej sytuacji komunikacyjnej możliwe jest zbudowanie wspólnego pola uwagi, odkrywanie intencji partnera dialogu, a przez to tworzenie w umyśle znaczeń słów użytych w trakcie ćwiczeń. Opisywany charakter zajęć umożliwia pobudzenie neuronów zwierciadlanych, a w konsekwencji uczenie się poprzez naśladownictwo. Kształtowanie zachowań społecznych i emocjonalnych małego dziecka znajduje swe źródło również w dialogu twarzą w twarz jednego nadawcy z jednym odbiorcą.

Pracę terapeutyczną z 18-miesięcznym obecnie Szymonem rozpoczęłam w lipcu 2014 roku. 10-miesięczny wówczas chłopiec nie wskazywał palcem, nie rozumiał podstawowych poleceń, jego spontaniczna aktywność koncentrowała się na zabawach manipulacyjnych – Szymuś nie podejmował naśladowania prostych czynności z elementami zabawy tematycznej, nie rozumiał funkcji przedmiotów wykorzystywanych w trakcie ćwiczeń. Chłopiec miał trudności z przekładaniem zabawki z ręki do ręki. Wydawał dźwięki zbliżone do samogłosek, nie gaworzył. Od początku terapii Szymon korzysta z programu słuchowego „Słucham i uczę się mówić” – „Samogłosek i wykrzyknień”, „Wyrażeń dźwiękonaśladowczych” oraz „Sylab i rzeczowników”. Dzięki codziennej stymulacji słuchowej Szymuś zaczął wydawać wiele dźwięków, pojawiły się realizacje sekwencji takich samych sylab, próby nazywania domowników. Obecnie Szymuś próbuje artykułować samogłoski, naśladuje również ruchy artykulacyjne potrzebne do realizacji samogłosek. Chłopiec buduje wieże z klocków i różnych przedmiotów, chwyta małe elementy chwytem pęsetowym, porusza się w rytm muzyki. Siedzi samodzielnie, wstaje z pomocą rodzica lub chwytając się za przedmioty (np. szczebelki łóżeczka), nie podejmuje prób raczkowania, jednak próbuje przemieszczać się poprzez kombinacje przesuwania się w różnych kierunkach. Stawia kroki podczas przytrzymywania za rączki. Podejmuje proste zabawy, takie jak: karmienie lali, wrzucanie przedmiotów do pudełka, jazda samochodzikiem, lot samolotem. Naśladuje ruchy zwierzątek do piosenek i różnicuje melodie piosenek, wskazuje oraz podaje na polecenie 3 lub 4 zabawki, rozumie przekazy językowe poparte gestem, proste polecenia, niektóre prymarne rzeczowniki i czasowniki.

Mówienie i rozumienie są procesami wzajemnie się przenikającymi – nie jest zatem możliwe, by dziecko, które nie mówi, w pełni rozumiało znaczenie kierowanych do niego wypowiedzi językowych.

Rozumienie mowy u małego dziecka początkowo opiera się na przetwarzaniu prawopółkulowym – różnicowaniu melodii oraz intonacji mowy, rozumieniu słów kluczowych oraz przekazów emocjonalnych, a także gestów. Ćwiczenia rozumienia języka przebiegają zatem etapowo: od różnicowania dźwięków niewerbalnych, poprzez różnicowanie melodii, po kształtowanie rozumienia wypowiedzi językowych. Na początku mojej pracy terapeutycznej z Szymonem etapy te wzajemnie się przenikały – rozpoczęliśmy od ćwiczeń różnicowania dźwięków oraz melodii. Równolegle realizowałam ćwiczenia rozumienia prostych poleceń – weź, daj, wrzuć, pokaż oraz wprowadziłam prymarne samogłoski [a], [u], [i], by zmotywować Szymona do powtarzania dźwięków mowy. Chłopiec szybko nauczył się różnicować melodie piosenek do poszczególnych zwierzątek – wybierał odpowiednie zwierzątko i podejmował próby wykonywania ruchu. Obecnie stosuję to ćwiczenie jedynie jako element uzupełniający. Chłopiec bardzo lubi wydobywać dźwięki z różnych przedmiotów, zatem ćwiczenia różnicowania dźwięków niewerbalnych zazwyczaj wykonuje chętnie, jednak rzadko wybiera identyczny przedmiot jak prezentowany przez terapeutę za przesłoną – interesują go wszystkie przedmioty lub jeden z trzech przedmiotów, którym stale chce się bawić.

Etapy ćwiczeń językowych

Rozumienie rzeczowników

  • wybór jednego z trzech, następnie czterech oraz pięciu przedmiotów, realizowany w formie podawania, pokazywania, wrzucania, zabawy w chowanie zabawek,
  • wybór jednego z trzech, a następnie czterech zdjęć osób, przedmiotów,
  • wybór jednego z trzech, a następnie czterech obrazków tematycznych.

Wybór przedmiotów, zabawek, obrazków powinien uwzględniać zainteresowania dziecka, a także ich obecność w najbliższym otoczeniu malucha. Stosuję zabawkowe zwierzątka, co dodatkowo stymuluje Szymona do powtarzania wyrażeń dźwiękonaśladowczych, a także ubranka, zabawki z najbliższego otoczenia Szymona. Początkowo stosowałam zestaw 3 tych samych zabawek przez kilka zajęć (lala, piłka, miś). Kiedy Szymuś zaczął podawać odpowiednią zabawkę na polecenie, pokazałam mu również inne egzemplarze zabawek, by budować szerszą grupę pojęć nadrzędnych, odnoszących się do pewnych klas przedmiotów (np. miś oznacza każdego misia). Po realizacji ćwiczenia identyfikowania przedmiotów Szymuś podaje na polecenie taką samą zabawkę (daj taki sam). Chłopiec często stosuje strategię podawania wszystkich zabawek, oprócz tej, o którą proszę. Zrzuca również daną zabawkę ze stolika, zamiast podać ją zgodnie z poleceniem. W takich momentach bardzo ważna jest konsekwencja i doprowadzanie zadania do końca na zasadach wyznaczonych przez terapeutę, n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy