Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

5 marca 2018

NR 11 (Styczeń 2016)

Jąkanie u dzieci w wieku przedszkolnym

0 123

Rodzic zgłaszający dziecko do logopedy przedstawia zwykle problem jednoznacznie: „Moje dziecko się jąka!”. Czy jest to jąkanie, określane mianem wczesnodziecięcego, czy też są to niepłynności funkcjonalne? A jeśli to pierwsze, czy wymaga terapii? Odpowiedzi nie są łatwe. Analiza zgromadzonego materiału diagnostycznego umożliwia ich udzielenie oraz – jeśli zaistnieje taka potrzeba – dobranie odpowiedniej metody terapeutycznej dla dziecka i jego rodziców. Dzieci w wieku przedszkolnym uczestniczą bowiem w procesie diagnozy oraz terapii wraz z rodzicami.

Jąkanie jest zjawiskiem złożonym, mającym zróżnicowaną postać, biorąc pod uwagę zarówno przyczyny powstania, jak i jego przebieg. Niezależnie od podejścia, w terapii jąkania wczesnodziecięcego dominuje obecnie przekonanie, iż diagnozę u małych dzieci należy rozumieć bardzo szeroko. Powinna ona objąć zarówno samo dziecko, jego rozwój, mocne i słabe strony, objawy główne i towarzyszące niepłynności w mowie dziecka, jak i jego otoczenie – reakcje rodziców, relacje panujące w rodzinie itp. Ważny jest także stosunek dziecka do własnej mowy. Jąkanie zazwyczaj nie jest zjawiskiem izolowanym, nakłada się na inne trudności, charakterystyczne dla wieku dziecięcego, i jeśli chcemy, by dziecko odnosiło sukcesy w komunikacji językowej, powinniśmy ująć w diagnozie jak najwięcej czynników istotnych dla owej komunikacji.

Pierwsze oznaki jąkania

Niepłynność w mowie dziecka bywa zauważana nie tylko przez rodziców, ale także przez wychowawców przedszkolnych czy pediatrów. Warto poinformować więc pediatrę o istnieniu praktycznego narzędzia, stanowiącego pomoc w podjęciu decyzji o skierowaniu dziecka do logopedy. Jest to lista kontrolna dla lekarzy, zamieszczona w publikacji „Dziecko, które się jąka. informacje dla pediatry” (Guitar, Conture, 2012). Nauczyciele mają możliwość skorzystania z publikacji: „Jak mówić w szkole o jąkaniu? Podręcznik dla nauczycieli i logopedów” (Scott L., Guitar C., 2012), gdzie znajdą Listę kontrolną dla nauczycieli. Nauczyciele przedszkola oraz nauczania wczesnoszkolnego mogą ponadto skorzystać z pozycji: Kto-kto-kto robi hu-hu-hu? (Schneider 2014), by z jej pomocą poruszyć temat jąkania w grupie, ułatwiając tym samym funkcjonowanie społeczne dziecka z niepłynnością, zanim jeszcze zapadnie decyzja o podjęciu terapii. 

 

Początkowo istnieje predyspozycja do wystąpienia jąkania, następnie działają czynniki wyzwalające jąkanie, w czasie późniejszym zaś czynniki stabilizujące, utrwalające.

 

Zadaniem logopedy jest rozstrzygnąć, czy niepłynności w mowie dziecka mają charakter niepłynności zwykłych, czy też jest to jąkanie. Należy także odróżnić jąkanie m.in. od niepłynności spowodowanej porozumiewaniem się więcej niż w jednym języku, giełkotu, jąkania neurogennego. Logopeda przed pierwszą sesją diagnostyczną ma możliwość zebrania podstawowych informacji na temat dziecka i jego mowy – może wykorzystać w tym celu kwestionariusze badań przesiewowych (np. Arkusz Wstępnego Badania Przesiewowego, Kelman, Nicholas, 2013; Ocena Ryzyka Jąkania, Węsierska, Jeziorczak, w druku). Zawierają one opis problemu według rodziców (m.in. objawy główne i towarzyszące, reakcje dziecka i rodziców na jąkanie, stosowane sposoby pomocy dziecku, poziom zaniepokojenia rodziców, historia jąkania w rodzinie, wpływ jąkania na gotowość dziecka do mówienia, informacje o rozwoju mowy, języka oraz umiejętności dziecka w zakresie mowy i języka). Mogą oni wypełnić formularz w domu i przesłać go logopedzie, by ten podjął decyzję o konieczności przeprowadzenia pełnego badania logopedycznego lub tylko o poradnictwie i obserwacji. W razie stwierdzenia potrzeby takiego badania można poprosić rodziców, by nagrali reprezentatywne próbki mowy dziecka w sytuacjach codziennych (dziecko może niechętnie wypowiadać się w gabinecie przed obcą osobą), a także o przyniesienie ulubionej zabawki dziecka (w przypadku dzieci małomównych lub nieśmiałych). Poza sesją diagnostyczną z dzieckiem w obecności rodziców warto odbyć drugą, tylko z rodzicami, gdyż w obecności dziecka udaje się zazwyczaj omówić jedynie podstawowe informacje. Możliwe, że konieczna będzie kolejna sesja z dzieckiem, by dokładniej ocenić trudności współistniejące z jąkaniem lub wskazana będzie konsultacja ze specjalistą w innej dziedzinie. 

Pełne badanie logopedyczne

Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF), stanowiąca system służący do opisu stanu zdrowia oraz stanów ze zdrowiem powiązanych, podaje logopedom ramy, w jakie rozpiętość objawów związanych z jąkaniem daje się wpisać. Przedstawia je tabela 1, przygotowana na podstawie: Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF), 2009; Walther, materiały szkoleniowe, 2015; Schneider, materiały szkoleniowe, 2015; Empfehlungen für die Diagnostik bei Stottern, IVS 2014, s. 4–6.

Pełna diagnoza jąkania u dzieci w wieku przedszkolnym powinna objąć trzy podstawowe obszary: objawy jąkania, reakcje psychiczne na jąkanie oraz czynniki ryzyka (Sandrieser, Schneider 2015). Diagnozowanie objawów jąkania obejmuje ich ocenę ilościową, jakościową, czas trwania oraz przebieg, a także obecność objawów towarzyszących (reakcje unikania, walki lub odroczenia). Wyniki pozwalają stwierdzić, czy mamy do czynienia z jąkaniem, a jeśli tak – jaki jest stopień natężenia objawów. W obszarze psychicznych reakcji na jąkanie interesuje nas, w jaki sposób dziecko radzi sobie z dolegliwością. Sprawdzamy, czy występują reakcje unikania, czy jąkanie to temat tabu, jak dziecko reaguje na jąkanie od strony poznawczej (nastawienie i uczucia wobec siebie jako mówcy, do mówienia i do jąkania) i emocjonalnej (np. złość, strach). Ponadto w obszarze czynników ryzyka sprawdzamy, jakie są mocne i słabe strony w zakresie zdolności komunikacyjnych dziecka (np. radość z mówienia, zaburzenia rozwoju mowy) oraz oceniamy ryzyko ze strony czynników środowiskowych (silne zaniepokojenie i niepewność rodziców w reakcji na jąkanie lub też – niezależne od jąkania – wysokie wymagania rodziców) (Sandrieser, Schneider 2015). Pozostałe obszary (m.in. rozwój ogólny, rozwój mowy, dwujęzyczność) badamy, wykorzystując obserwację, wywiad z rodzicem oraz wykonując standardowe badanie mowy dziecka.

Obszary badań można również podz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy