Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

24 września 2019

NR 33 (Wrzesień 2019)

Jak wspierać komunikację z noworodkiem i niemowlęciem?

0 51

Komunikacja z noworodkiem i niemowlęciem wpływa na jego późniejszy rozwój. Największą rolę ogrywają w tej relacji rodzice (opiekunowie). Terapeuci powinni jednak umieć wskazać im odpowiednie, dostosowane do potrzeb dziecka sposoby komunikacji.

omunikacja może obejmować zarówno komunikację językową, jak i niewerbalne formy komunikowania się (Kurcz 2003). Niezwykle ważną rolę w jej kształtowaniu odgrywa także stymulacja ze strony otoczenia: rodziny, opiekunów i innych osób, które przebywają z dzieckiem. Wspieranie rozwoju językowego i komunikacji powinno odbywać się jak najwcześniej – już u noworodków i niemowląt. 

Znaczenie wczesnych form komunikacji z noworodkiem i niemowlęciem

Zasadne jest wspieranie wczesnych form komunikowania się już u noworodków i niemowląt. Co więcej – takie działania mogą się wiązać z późniejszym rozwojem językowym, społecznym, psychologicznym i zdolnościami uczenia się. 
Podstawą rozwoju komunikacji jest rozwój psychiczny i fizyczny, jednak to od postaw rodziców i opiekunów będzie zależało tempo kształtowania się zachowań komunikacyjnych i ich jakość. Warto podkreślić, że już u dwumiesięcznych niemowląt zaobserwowano specyficzną formę interakcji, przypominającą dialog, opartą na naprzemiennej wymianie wokalno-mimicznej (tak zwany protodialog) (Bateson 1979 [za: Kmita 2011]). Człowiek jest w stanie odbierać informacje trzema kanałami: słuchowym, wzrokowym i dotykowym. To właśnie dotyk jako pierwszy jest wykorzystywany w celu odczytania informacji płynącej od nadawcy. Stosunkowo wcześnie wykorzystuje się także kanał wzrokowy. Najwięcej czasu zajmuje nauka odbioru bodźców kanałem słuchowym. Podczas komunikacji z niemowlętami rodzice często intuicyjnie wykorzystują wszystkie trzy kanały odbioru informacji (Rocławski 1997). Jak podkreśla Rocławski (1997), wczesne kształtowanie postaw komunikacyjnych przyczynia się do późniejszego rozwoju mowy, naśladownictwa, dialogowania.

Już  u dwumiesięcznych niemowląt zaobserwowano specyficzną formę interakcji, przypominającą dialog, opartą na naprzemiennej wymianie wokalno-mimicznej. 

Niewątpliwie noworodek bądź niemowlę jest wymagającym partnerem komunikacji i niekiedy prawidłowe odczytanie jego komunikatu wymaga od rodziców (opiekunów) wiele wysiłku. W porozumiewaniu się z niemowlętami niezwykle istotną rolę odgrywa, podkreślana przez psychologów, responsywność (wrażliwość) rodzicielska. Rozumiana jest ona jako umiejętność adekwatnego i szybkiego reagowania na sygnały, komunikaty wysyłane przez dziecko (Ainsworth 1970). Wspieranie wczesnych form komunikowania się staje się jeszcze trudniejsze, jeśli małe dziecko jest hospitalizowane. Niezwykle trudno wspierać komunikację z noworodkiem lub niemowęciem, które np. wymaga tlenoterapii, ciągłych badań, ma wkłucie centralne, jest w inkubatorze bądź trwa walka o jego zdrowie czy życie. W trudnych i wymagających warunkach szpitalnych odczytywanie komunikatów dziecka i odpowiadanie na nie może mieć szczególnie dużą znaczenie zarówno dla dziecka, jak i dla rodziców. Zapewnia także dostarczanie bodźców, na które dziecko jest gotowe bądź których w danym momencie potrzebuje. Rodzice, odpowiadając na reakcje dziecka, mogą lepiej dostrzegać swoje kompetencje i podtrzymywać relację z dzieckiem pomimo niesprzyjających warunków. Bardzo istotna jest rola personelu szpitalnego, w szczególności psychologów i logopedów, którzy mogą wesprzeć rodziców w rozwijaniu komunikowania się z dzieckiem, a także pomóc w początkowym odczytywaniu sygnałów wysyłanych przez noworodka bądź niemowlę. Jedną z metod wspierających rodziców we wczesnych kontaktach z dzieckiem jest wideotrening komunikacji (ang. Video Interaction Training – VIT). Metoda została opracowana przez holenderskich psychologów i pedagogów. Opiera się ona na analizie materiału wideo, na którym rodzice mogą zaobserwować zarówno swoje zachowania, jak i reakcje dziecka, a następnie przeanalizować je wspólnie z trenerem (Reczek 2001). Wideotrening komunikacji pozwala skupić się rodzicom na języku ciała dziecka, na wysyłanych przez nie komunikatach i pozwala dostrzegać formy dążenia do kontaktu. Jak podkreślają psycholodzy, VIT pomaga rodzicom odzyskać poczucie kompetencji w kontaktach z dzieckiem, a także sprzyja wytworzeniu optymalnych wzorców interakcji (Kmita, Ślęczek 2001).
Komunikacja z noworodkami i niemowlętami w pierwszych miesiącach życia opiera się zwykle na zaspokajaniu potrzeb fizjologicznych, np. głodu. Stopniowo jednak pojawiają się coraz bardziej złożone potrzeby, emocje, chęć przekazania większej ilości informacji. Do wczesnych zachowań o znaczeniu komunikacyjnym zaliczyć można m.in.:

  • krzyk,
  • płacz,
  • prężenie się,
  • zmianę pozycji ciała,
  • kontakt wzrokowy,
  • zmiany mimiki,
  • uśmiech,
  • ruchy ciała,
  • wokalizacje.

Istotą wczesnej komunikacji rodziców z noworodkiem bądź niemowlęciem jest tzw. synchronia interakcyjna, która oparta jest na cyklu uwagi dziecka (naprzemienne angażowanie i wycofywanie uwagi) i dostrojeniu partnerów komunikacji na poziomie fizjologicznym i behawioralnym (Feldman 2006, Cytowska 2006). Rodzic bądź opiekun, odczytując komunikat dziecka, nadaje mu tym samym znaczenie i zaspokaja potrzeby. W związku z tym niemowlę zaczyna rozumieć, że najbliżsi są w stanie odczytywać jego intencje. Dziecko otrzymuje sygnał, że jest partnerem komunikacji i że może być sprawcze. 

Możliwości wspierania komunikacji z noworodkiem i niemowlęciem

Wspieranie komunikacji z noworodkiem i niemowlęciem jest szczególnie istotnym wyzwaniem, przed którym stają rodzice, opiekunowie bądź terapeuci. Już w pierwszych dniach życia dziecka należy wspierać kontakt i komunikację poprzez dotyk, który uspokaja dziecko, daje poczucie bezpieczeństwa. Wspieranie wczesnych form komunikowania się może odbywać się podczas zabaw bądź aktywności, które wykorzystywane są do stymulowania rozwoju mowy. Rozwijanie komunikacji z noworodkami i niemowlętami może się odbywać m.in. podczas:

  • naśladowania odgłosów wydawanych przez dziecko,
  • zabaw typu cmokanie, parskanie itp.,
  • śpiewania dziecku, razem z dzieckiem,
  • zabaw z wykorzystaniem rymowanek, wierszyków,
  • wypowiadania krótkich, prostych i zrozumiałych zdań,
  • zabaw dźwiękonaśladowczych,
  • wspólnego oglądania książeczek i nazywania (od ok. 10 m.ż.),
  • opisywania rzeczywistości, nazywania.

Wideotrening komunikacji pozwala skupić się rodzicom na języku ciała dziecka, na wysyłanych przez nie komunikatach i pozwala dostrzegać formy dążenia do kontaktu. 

A. Kangurowanie

Powszechnie stosowaną formą wspierania komunikacji poprzez dotyk – szczególnie na oddziałach neonatologii i intensywnej terapii noworodka – jest układanie dziecka (tylko w pieluszce) bezpośrednio na klatce piersiowej rodzica, czyli tzw. kangurowanie (ang. kangaroo care). Idea kangurowania powstała w Bogocie (Kolumbia), kiedy zauważono, że obecność matki przy dziecku i przytulanie go bezpośrednio do jej ciała zmniejsza umieralność i ogólnie zachorowalność wcześniaków znajdujących się na oddziale (Anderson 1999). Jedne z pierwszych poważnych badań dotyczących kangurowania przeprowadzili brytyjscy naukowcy: Andrew Whitelaw i Katharine Sleath. Zainspirowani wynikami pochodzącymi z Bogoty, przeprowadzili systematyczne, opisowe, zrandomizowane badania kliniczne (Whitelaw i in. 1988 [za: Anderson 1999]). Okazało się, że kontakt „skóra do skóry” jest niezwykle ważny dla małego wcześniaka, któremu ciepło rodzica daje poczucie bezpieczeństwa. Podkreśla się także, że podczas kangurowania występuje odpowiednie natlenienie, jest mniej bezdechów i bradykardii. Ponadto dzieci mniej płaczą, śpią spokojniej i dłużej, a ich stan pozwala na szybsze wypisanie do domu (Anderson 1991).  Charakterystyczny dla kangurowania, odpowiednio dostosowany do potrzeb noworodka kontakt fizyczny z opiekunem jest podstawą wczesnego komunikowania się, a także sprzyja rozwojowi więzi emocjonalnej. Kontakt „skóra do skóry” pozwala na wczesne tworzenie relacji pomiędzy noworodkiem a rodzicami, nawet w trudnych warunkach szpitalnych. Ponadto, kangurowanie stwarza naturalną sytuację sprzyjającą komunikowaniu się poprzez zapewnienie dziecku bliskości fizycznej, mówienie do dziecka, śpiewanie. Należy zaznaczyć, że to właśnie umożliwienie jak najwcześniejszych kontaktów (w różnych formach) rodziców z dzieckiem pozwala na rozwijanie wczesnych form komunikacji, co z kolei w dalszej perspektywie sprzyja prawidłowemu rozwojowi.

Kangurowanie stwarza naturalną sytuację sprzyjającą komunikowaniu się poprzez zapewnienie dziecku bliskości fizycznej, mówienie do dziecka, śpiewanie.

B. Mówienie do dziecka

Mowa dorosłych kierowana do dziecka, szczególnie w okresie niemowlęcym, ma szczególne znaczenie w rozwoju człowieka. Ten typ wypowiedzi, stosowany w szczególności przez matki, jest określany jako motherese, czyli mowa matczyna. Polskie tłumaczenie nie oddaje jednak istoty zagadnienia. Co więcej: niekiedy jest używane zamiennie z określeniem „język nianiek”, które coraz częściej ma pejoratywny wydźwięk i może sugerować wypowiedzi charakteryzujące się dużą liczbą zdrobnień, nieprawidłowych form wyrazów oraz nadużywania głosek miękkich, co jest uważane za przeszkodę w prawidłowym rozwoju mowy (Kaczmarek 1977). Obecnie najbardziej przejrzystym i precyzyjnym, a przez to najczęściej stosowanym terminem jest termin child-directed speech (CDS), czyli „mowa kierowana do dziecka”. Ze względu na tematykę artykułu obejmującą komunikację z noworodkami i niemowlętami będę posługiwała się nieco węższym terminem infant-directed speech – IDS (Saxton 2008), czyli „mowa kierowana do niemowlęcia”. Taka terminologia najlepiej oddaje istotę zjawiska. IDS jest szczególnym wariantem językowym, którym posługują się dorośli podczas porozumiewania się z niemowlętami i małymi dziećmi. Nie  odnosi się on wyłącznie do wypowiedzi matek. Jest niezależny od płci partnera komunikacji. Może być stosowany zarówno przez matki, jak i przez ojców, dziadków i inne osoby dorosłe zwracające się do małego dziecka. Na podstawie badań można także sądzić, że jest zjawiskiem uniwersalnym, występującym w różnych językach i kręgach kulturowych (Gratier, Devouche 2017). Ponadto, jak podkreśla Milewski (2016), sposób komunikowania się dorosłych z niemowlętami jest obserwowany we wszystkich podsystemach języka: fonologicznym, morfologicznym, leksykalnym i składniowym. Przykładowe cechy charakterystyczne mowy dorosłych skierowanej do niemowląt:

  • „przerysowana” intonacja, wolniejsze tempo mówienia, większe akcentowanie niektórych sylab, modulowanie głosu (Milewski 2016),
  • wydłużanie samogłosek,
  • żywy charakter wypowiedzi, wzbudzający zainteresowanie dziecka,
  • używanie wyrazów bliskich dziecku i jego doświadczeniom, nacechowanych emocjonalnie, ekspresywnych, wyrażających uczucia, umożliwiających zaobserwowanie stosunku dorosłych do niemowląt (uwydatnienie ciepłych i bardzo bliskich relacji łączących partnerów komunikacji),
  • proste struktury zdaniowe, np. „Co to?”, „Kto się uśmiecha do mamy?”, „To jest bębenek”,
  • celowe powtórzenia wyrazów, np. „Antoś. Antoś tak gra” (wypowiedź mamy dziesięciomiesięcznego Antosia),
  • liczne pytania angażujące dziecko w dialog, zapraszające do komunikacji i pozwalające na aktywne uczestniczenie w niej,
  • werbalna reakcja dorosłego w odpowiedzi na pytania, m...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy