Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

2 października 2017

NR 14 (Lipiec 2016)

Dyslalia w teorii i praktyce

0 381

Dyslalia (dys – zaburzenie; lalia – mowa) to pojęcie stosowane w literaturze i praktyce logopedycznej na określanie różnych postaci zaburzeń artykulacji. Termin wywodzi się z foniatrii. Mimo że po raz pierwszy   został użyty już w 1827 r., to do dziś jest różnorodnie interpretowany, określa się nim bowiem wszystkie nieprawidłowości wymowy wywołane najrozmaitszymi czynnikami lub tylko zaburzenia wymowy pochodzenia obwodowego, a także jedynie zaburzenia artykulacji pochodzenia korowego.

Dyslalia przyjmuje różne określenia i opisywana jest jako: wady artykulacyjne, zaburzenia segmentalne, wadliwa wymowa głosek, zaburzenia wymowy charakteryzujące się wadliwą realizacją fonemów, zaburzona artykulacja, a także nieprawidłowa wymowa. Pomimo podejmowania prób ujednolicenia terminologii, niestety, nie ma jednego spójnego, jednolitego i precyzyjnego opisu, chociaż próby podejmowali m.in. Ołtuszewski W. (1905), Mitrinowicz-Modrzejewska A. (1982), Kaczmarek L. (1966, 1975, 1977, 1988), Styczek I. (1979, 1982), Sawa B. (1990), Pruszewicz A. (1992), Mierzejewska H., Emiluta-Rozya D. (1994), Grabias (1994, 1996, 2002), A. Sołyts-Chmielowicz (1994, 1996, 1998).

Dyslalia i wszystkie zamiennie stosowane terminy określają kategorię zaburzeń, których istotą jest nieprawidłowa artykulacja dźwięków mowy.

Wśród badaczy istnieje względna zgodność co do kwestii,     że dyslalia to zaburzenie objawiające się nieprawidłowościami w zakresie artykulacji.

Niejednolity jest jednak stosunek do tego, czy wszystkie zaburzenia ujawniające się w płaszczyźnie segmentalnej powinno się określać mianem dyslalii. Wynika to zapewne z faktu, że nieprawidłowości wymowy mogą mieć różną etiopatogenezę. Uzgodnienie tego, które z obserwowanych zjawisk o tym samym obrazie klinicznym, lecz różnym pod względem etiologii, powinno nazywać się dyslalią, ma zasadnicze znaczenie. Od rodzaju czynnika patogennego i piętra uszkodzenia mechanizmu mowy zależy, czy powstające zaburzenia będą miały formę jednoobjawową (występowanie tylko zaburzenia artykulacji), czy też będą tylko jednym z wielu objawów i to niekoniecznie najważniejszym. Wszystko bowiem zależy od przyczyny zaburzenia i tego, czy nieprawidłowa artykulacja jest problemem pierwszoplanowym, czy drugorzędnym. W tej sytuacji przyczyna, a w konsekwencji charakter objawów decyduje o diagnozie logopedycznej i przebiegu postępowania logopedycznego.

Zakres znaczeniowy pojęcia

Trudności w uzgodnieniu zakresu znaczeniowego terminu dyslalia powodują, iż wiele definicji tego pojęcia wskazywało na objawy zaburzenia, pomijając przyczyny ich powstawania. Odzwierciedlają to następujące definicje, w których dyslalia określana jest jako:

  • nieprawidłowość w realizacji jednej głoski, wielu głosek, a nawet wszystkich lub niemal wszystkich głosek od razu (bełkot) (Demelowa 1978),
  • zaburzenie mowy polegające na niemożności prawidłowego wymawiania określonych dźwięków (Spionek 1969),
  • wadliwa realizacja fonemów, odbiegająca od ustalonej przez tradycję normy (Kaczmarek 1966; termin ten podobnie wyjaśniają M. Fuhring, O. Lettmayer, H. Weinert, J.T. Kania),
  • symptom zaburzenia rozwoju mowy, dotyczący tylko jednego aspektu języka – aspektu artykulacyjnego (Rodak 1992).

Istnieją też takie definicje, które podkreślają znaczenie przyczyny zaburzeń, czego przykładem jest sformułowanie H. Mierzejewskiej i D. Emiluty-Rozya (1997). Dyslalia to zaburzenie charakteryzujące się zakłóceniami dźwięków mowy na różnym poziomie (dyslalia obwodowa, podkorowa, korowa, środowiskowa) (Mierzejewska, Emiluta-Rozya 1997).

Grażyna Jastrzębowska (1999, 2003) określa dyslalię jako zaburzenia realizacji fonemów o ściśle określonej etiologii (tj. pochodzenia obwodowego). Zaburzenia te mogą się przejawiać zniekształcaniem (deformacją) dźwięków mowy, ich zastępowaniem (substytucją) bądź opuszczaniem (elizją), co powoduje, że w efekcie brzmienie odbiega od ogólnie przyjętej normy wymawianiowej.

Natomiast Irena Styczek (1980), posługując się terminologią stosowaną wcześniej przez Władysława Ołtuszewskiego, nazwała dyslalią zaburzenie mowy pochodzenia korowego: wolniejsze przyswajanie sobie języka wskutek opóźnionego wykształcania się pewnych struktur mózgowych. Wady wymowy spowodowane patologicznymi zmianami w obrębie aparatu artykulacyjnego określiła – podobnie jak Ołtuszewski – mianem dysglosji. Jednak najczęściej nieprawidłowe realizacje fonemów, bez względu na wywołujące je przyczyny, nazywa się dyslalią. Natomiast terminu dysglosja używa się raczej na określenie zaburzeń artykulacji spowodowanych wadami w budowie aparatu mowy. Termin ten został użyty ponownie w nowszych klasyfikacjach zaburzeń mowy zarówno u Stanisława Grabiasa – autora klasyfikacji utworzonej na gruncie socjolingwistyki, jak i w „Projekcie zestawienia form zaburzeń mowy” H. Mierzejewskiej i D. Emiluty-Rozya (1997).

Stanisław Grabias w „Klasyfikacji porządkującej postępowanie logopedyczne” dyslalię ujmuje podobnie jak Irena Styczek – jako „wycofujące się stadium alalii” – i umieszcza ten termin w grupie zaburzeń mowy związanych z niewykształconymi sprawnościami percepcyjnymi, w którym kompetencje: językowa, komunikacyjna, kulturowa nie wykształciły się w stopniu wystarczającym do prawidłowej realizacji wypowiedzi. Procedurą logopedyczną w tej grupie zaburzeń będzie budowanie kompetencji, natomiast usprawnianie realizacyjne stanie się procedurą wtórną. Dyslalię umieszcza obok głuchoty, oligofrenii, alalli, choć dodaje, że „w wypadkach dyslalii brak kompetencji ogranicza się tylko, w większym lub mniejszym stopniu, do systemu fonologicznego, a niewłaściwa realizacja dotyczy albo grupy fonemów, albo jednego fonemu, albo wreszcie jednej kategorii fonologicznej” (Grabias 1997). Jako przyczynę tego stanu wskazuje niewłaściwie funkcjonujący słuch fonematyczny, czyli patomechanizm korowy tego zaburzenia.

Rodzaje dyslalii

Halina Mierzejewska i Danuta Emiluta-Rozya przyjmują, że zakłócenia dźwięków mowy obserwuje się w różnych formach zaburzeń mowy. Proponują, aby używać terminu dyslalia (pisanego małą literą z dodanym przymiotnikiem informującym o patomechanizmie: obwodowa, podkorowa, korowa) jako objawu różnych zaburzeń mowy. Natomiast w odniesieniu do tych zakłóceń, w których przyczyny są zlokalizowane na obwodzie, a objawy dotyczą tylko zaburzeń dźwięków mowy, powinno się używać trzech (1997) lub czterech (2007) nazw form zaburzeń mowy (pisanych wielką literą):

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy