Dołącz do czytelników
Brak wyników

METODY TERAPII LOGOPEDYCZNEJ

16 września 2021

NR 45 (Wrzesień 2021)

Diagnoza i terapia jąkania. Zastosowanie podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach

0 34

Jąkanie może negatywnie wpływać na życie osób, które doświadczają tego zaburzenia. Bywa ono przyczyną wycofywania się z wielu aktywności. Jak pomóc osobom jąkającym się, aby wiodły komfortowe i satysfakcjonujące dla nich życie?

Jąkanie traktowane jest jako zespół wzajemnie warunkujących się symptomów, opisywanych na trzech poziomach: komunikacyjnym (niepłynność mówienia), psychicznym (logofobia) i neurofizjologicznym (spastyczność) (Woźniak 2015). Często osoby jąkające się ograniczają swoje ambicje życiowe, dokonując wyborów pozwalających im na z pozoru bezpieczniejsze funkcjonowanie „na dalszym planie”. Wykazały to badania prowadzone przez Katarzynę Węsierską i Monikę Pikurę, opisane w artykule „Sytuacja dorosłych zmagających się z jąkaniem w Polsce w opiniach logopedów i osób jąkających się” (2018).

POLECAMY

Diagnozowanie dzieci i dorosłych jąkających się

Aby zdiagnozować jąkanie, zaleca się wykonanie: oceny płynności mówienia, oceny symptomów towarzyszących, przeprowadzenie wywiadu oraz innych badań specjalistycznych, jeśli są wskazane (Woźniak 2015). Diagnoza jąkania to znacznie szerszy proces niż tylko określenie rodzaju i częstości behawioralnych przejawów niepłynności w mowie. Niejednokrotnie źródło problemu osób jąkających się pozostaje niezauważone podczas diagnozy, dlatego wielowymiarowa diagnoza pozwoli logopedzie określić powiązania między negatywnymi emocjami, zakłóceniami mowy, negatywnymi postawami związanymi z komunikacją i reakcjami unikania (Vanryckeghem 2018).
Negatywne myślenie na temat własnych zdolności do mówienia i komunikowania się jest ważną postawą osoby jąkającej się. Intuicyjne sposoby radzenia sobie z jąkaniem poprzez stosowanie mechanizmów unikania i ucieczki, lęk – wynikający z negatywnych doświadczeń związanych z mówieniem –
oraz negatywne sądy na temat własnych zdolności do komunikowania się, są ze sobą ściśle powiązane. To negatywne myślenie związane z mową zaczyna się rozwijać bardzo szybko – wkrótce po wystąpieniu pierwszych zająknięć, a z czasem tylko się pogłębia (Vanryckeghem 2018). Jąkanie wiąże się również z uczuciem osamotnienia. Negatywne przekonania utrudniają postępy terapeutyczne i wymagają zmian w sferze poznawczej.
W przeszłości logopedzi, oceniając skuteczność terapii logopedycznej, zwykle koncentrowali się na opisie i analizie zmian w zakresie ciężkości i stopnia nasilenia objawów behawioralnych (symptomów jąkania obserwowanych w wypowiedziach osób jąkających się, takich jak: powtórzenia sylab lub dźwięków, bloki czy też widoczne objawy fizycznego napięcia) (Węsierska 2018). Wraz z upowszechnianiem w logopedii zaleceń EBP (ang. evidence-based practice), czyli praktyki logopedycznej opartej na wynikach badań naukowych i dowodach, proponuje się holistyczne ujmowanie tego zjawiska (Woźniak 2015, Węsierska 2018). Nie ma jednej metody postępowania terapeutycznego i jednego rozwiązania, które gwarantowałyby sukces. Dysponowanie w procesie terapeutycznym różnorodnymi sposobami terapii daje możliwość zwiększenia prawdopodobieństwa usunięcia zaburzenia. Terapia powinna być dostosowana indywidualnie do rodzaju i stopnia jąkania, powinna także uwzględniać przyczyny zaburzenia oraz specyfikę objawów w danym przypadku (Woźniak 2015).

Indywidualne podejście do klienta/pacjenta

Problemy, z którymi stykają się logopedzi, najczęściej nie mają jednego, najlepszego rozwiązania (Węsierska 2015). Właściwe rozwiązanie będzie zależało od indywidualnych potrzeb pacjenta/klienta: dorosłego, ucznia, dziecka czy rodziców dziecka z jąkaniem. Ponieważ poszczególne osoby i ich doświadczenia życiowe są bardzo różnorodne, stąd nie ma jednego rozwiązania problemu (Bogdanowska 2007; Dell 2008).
W praktyce logopedycznej coraz częściej rekomenduje się podejmowanie takich działań terapeutycznych, które są ukierunkowane nie tyle na poprawę jakości komunikowania się, ile na przepracowanie reakcji afektywnych (negatywnych uczuć i emocji) oraz zmianę postaw i przekonań klienta/pacjenta w związku z jąkaniem. Do tego typu działań zalicza się włączanie do terapii logopedycznej elementów podejść wywodzących się z psychologii i psychoterapii, takich jak terapia krótkoterminowa skoncentrowana na rozwiązaniach (Węsierska 2018).
Budowanie strategii terapeutycznych na podstawie podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach (ang. Solution-Focused Approach – SFA) może stać się drogą do osiągania sukcesów terapeuty – logopedy i pacjenta z jąkaniem. Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach (PSR) to nie tylko nurt terapii, lecz także działania o znacznie szerszym zakresie pojęciowym, które można odnaleźć między innymi w obszarze ochrony zdrowia psychicznego, wychowania, edukacji, zarządzania zasobami ludzkimi, w praktyce pracy socjalnej czy rozwoju osobistym (Krasiejko 2010; Szczepkowski 2007). Ponadto model ten znajduje zastosowanie w pracy zarówno z pojedynczymi osobami, jak i grupami (De Shazer i in. 1986).
Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach jest metodą pracy z klientem/pacjentem polegającą na poszukiwaniu rozwiązań dla sytuacji problemowych, bez odwoływania się do analizy przyczyn danego problemu, jego natury i podłoża. Istotą podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach jest rozwijanie u klienta/pacjenta motywacji i procesu zmiany poprzez wzmacnianie jego skutecznych działań, prowadzących w kierunku oczekiwanych celów (Krasiejko 2009). Obecnie w Polsce PSR znajduje również szerokie zastosowanie w edukacji, w różnorodnych formach pomocy psychologiczno-pedagogicznej.
Istotą PSR w procesie diagnostyczno-terapeutycznym jest skoncentrowanie na możliwościach, a nie na problemach klientów/pacjentów. Ważne są cel, do którego klient (uczeń, rodzic, nauczyciel itp.) zmierza, i jego zasoby, mogące mu pomóc w osiągnięciu tego celu (Krasiejko 2009).

Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach

Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach zakłada pewien minimalizm w działaniach pomocowych i terapeutycznych, sprowadzający się do pracy nad celami, które określa przy pomocy terapeuty sam klient. To on ostatecznie rozstrzyga, czego potrzebuje i co jest mu pomocne. PSR koncentruje się na zasobach klienta i jego mocnych stronach, a nie na deficytach i zaburzeniach. Skupia się na celach i zmianie, którą chce on osiągnąć, a nie na problemach. Zwraca uwagę na dotychczasowe osiągnięcia klienta, a nie na porażki. Poszukuje wyjątków od sytuacji problemowych, a nie częstotliwości występowania problemów i ich rozmiarów (Bogdanowska 2018).
Prawdziwymi autorami podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach, niezależnie od jego źródeł i korzeni, są sami klienci. To od nich można nauczyć się zarówno tego, co jest pomocne w poszukiwaniu właściwych rozwiązań, jak i tego, co się nie sprawdza. Najważniejsze założenia podejścia skoncentrowanego na rozwiązaniach można zatem sprowadzić do tak zwanej filozofii centralnej, której tezy odnoszą się nie tylko do terapeutów, lecz także do samych klientów. Brzmią one następująco:
 

  1. Jeśli coś działa – rób tego więcej. Zasada ta wskazuje, że warto powtarzać te działania (czynności i zachowania), które są postrzegane jako pomocne i prowadzące do konstruktywnych rozwiązań.
     
  2. Jeśli coś nie działa, rób coś innego. Zasada ta bazuje na świadomości i umiejętności określenia tego, co nie działa. Pozwala to na zaprzestanie działań nieskutecznych i poszukiwanie rozwiązań, które coś zmienią.
     
  3. Jeśli coś się nie zepsuło – nie naprawiaj tego. Zasada ta podkreśla, że nie należy zmieniać tego, co dotychczas sprawdziło się w praktyce i daje oczekiwane rezultaty (De Jong i Berg 2007b; Szczepkowski 2007, 2010).


Wykorzystanie pozytywnych przekonań związanych z mową stanowi budulec dla rozwoju postawy, która pomaga osiągnąć i utrzymać efekty terapii. Choćby fakt, że osoby jąkające się częściej mówią płynnie niż niepłynnie, co można uzasadnić podczas przedstawienia wyników diagnozy niepłynności mówienia w różnych kontekstach sytuacyjnych (Bogdanowska 2007). Zauważanie i docenianie pozytywnych aspektów odnoszących się do własnych umiejętności komunikacyjnych zwiększa szansę klienta/pacjenta na uzyskanie poprawy (Vanryckeghem 2018). Według Ricka Hansona (2019), powtarzająca się aktywność umysłowa (neuronalna) pozostawia trwały ślad w strukturze neuronalnej. Zjawisko to nazywamy neuroplastycznością zależną od doświadczenia. Oznacza ono, że za pomocą umysłu można zmienić mózg, aby zmienić na lepsze swój umysł, ponieważ mózg działa jak rzep w przypadku doświadczeń negatywnych i jak teflon w przypadku doświadczeń pozytywnych. Negatywne nastawienie nie wpływa korzystnie na jakość życia, satysfakcję z relacji. Dlatego najlepszym sposobem kompensacji nastawienia negatywnego jest regularne chłonięcie dobra, docenianie drobnostek, zaprzyjaźnienie się z samym sobą, zbieranie pozytywnych doświadczeń (Hanson 2019).
Dennis Saleebey (1997) swoją wersję wzmacniania nazywa perspektywą mocnych stron. Pomimo życiowych zmagań ludzie mają mocne strony, które można wykorzystać, aby poprawić jakość swojego życia. Motywację klienta/pacjenta zwiększa się poprzez stały nacisk na jego mocne strony, zgodnie z tym, jak on je postrzega. Odkrywanie mocnych stron wymaga od klientów/pacjentów i terapeuty procesu wspólnego poszukiwania. Ostatnie słowo dotyczące tego, co jest potrzebne klientom/pacjentom, aby polepszyli swoje życie, nie należy do terapeuty – logopedy. Koncentracja na mocnych stronach odsuwa od terapeuty pokusę osądzania lub obwiniania klientów/pacjentów za ich trudności, a kieruje uwagę na odtwarzanie tych sytuacji, w których udawało im się skutecznie przetrwać najtrudniejsze chwile.

Otwartość i ciekawość terapeuty w słuchaniu klienta/pacjenta

Istotne jest podejście prowadzącego terapię do sprawy z całkowicie „pustym umysłem”, bez tworzenia teorii – ważne są obserwacja i wnioski z obserwacji, zauważanie tego, co mogliby przeoczyć inni. Rezultat zostanie osiągnięty, kiedy terapeuta postawi się w sytuacji klienta/pacjenta i pomyśli, co by zrobił na jego miejscu. Wskazówki znajdzie poprzez rozpoznanie jego mocnych stron i pozytywnego potencjału, akceptację, uważność, wyrozumiałość, odkrywanie jego chęci – celów i pożądanej przyszłości. Terapeuta wspólnie z klientem/pacjentem poznaje jego umiejętności i talenty, pokazuje, jak z przeszłych doświadczeń wydobywać rzeczy użyteczne dla teraźniejszości i przyszłości, pomaga rozpoznać optymalne rozwiązanie dla sytuacji, w której znalazł się klient/pacjent. Rozmowy dotyczące trudnych doświadczeń z przeszłości są okazją do dalszego wydobywania mocnych stron osoby korzystającej z terapii (Dolan 2004; Kalinowska 2010; Świtek 2009). Ten etap pracy wspiera jedno z podstawowych założeń PSR, dotyczące nieuchronności zmiany w życiu. Realizacja celu odbywa się poprzez małe zmiany, łatwe do wprowadzenia.
W budowaniu rozwiązań klienci/pacjenci są ekspertami od swojego własnego życia (De Jong i Berg 2007b). Terapeuci, prowadząc proces budowania rozwiązań, pytają ich o zmiany, jakie chcieliby zobaczyć w swoim życiu. Kontynuują wywiad dotyczący tego, co ulegnie zmianie, kiedy problemy się rozwiążą, szanując kierunki, w których klienci/pacjenci chcą kształtować swoje życie i słowa, których używają do opisywania tych kierunków. Pytają o spostrzeżenia dotyczące wyjątków od problemów, które dają wzmocnienie. Sytuacje wyjątkowe to ważne źródło informacji o tym, co działa i co warto robić. Szuka się zasobów klienta/pacjenta tam, gdzie dobrze sobie radzi w tym, co już się sprawdziło i co było pomocne.
Peter De Jong i Insoo Kim Berg (2007a; 2007b) zaproponowali kilka etapów budowania rozwiązań, z różnymi klientami i różnorodnymi problemami. Można je wykorzystać w pracy z osobami jąkającymi się, rozpoczynając od opisywania problemu. Następnie terapeuta – logopeda pracuje z klientem/pacjentem nad opracowaniem dobrze sformułowanych celów. W tej fazie praca skierowana jest na uzyskanie opisu tego, co zmieni się...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy