Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

21 marca 2018

NR 24 (Marzec 2018)

Bajki samograjki
Audiobook i słuchowisko w rozwoju mowy dziecka

Słuchanie utworów audialnych może być nie tylko przyjemną nauką czy rozrywką, ale także elementem terapii logopedycznej. Spośród szerokiej gamy audiobooków i słuchowisk logopeda może wybrać takie, które okażą się najlepsze w konkretnym przypadku. Przy ich doborze terapeuta powinien uwzględnić wartość artystyczną utworu, jego formę językową i akustyczną, a także możliwości, zainteresowania i potrzeby dziecka.

Słuchowiska i audiobooki jako pomoc dydaktyczna

Słuchowiska i audiobooki bywają tworzone specjalnie na potrzeby dydaktyczne w celu kształtowania odpowiednich umiejętności i przekazywania określonej wiedzy. Przydatność tak przygotowanych książek mówionych została zauważona również w logopedii – (por. audiobook logopedyczny z wierszami Małgorzaty Strzałkowskiej w wyborze i opracowaniu dokonanym pod potrzeby treningu mowy (Strzałkowska [bdw]), słuchowiska logopedyczne do ćwiczeń słuchowych, [Osowicka-Kondratowicz, w druku]). Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że wartość logopedyczną mają nie tylko skrojone celowo pod potrzeby treningu słuchu i mowy audiobooki czy słuchowiska logopedyczne, ale również „zwykłe” słuchowiska i książki do słuchania. 

Walory logopedyczne utworów audialnych

Podobnie jak tradycyjna lektura, słuchanie słuchowisk i audiobooków poszerza zasób słownictwa, kształtuje język, zainteresowania, zmusza do myślenia, pobudza wyobraźnię, powoduje przeżywanie słuchanych treści i rozwija kompetencję kulturową dzięki zwiększaniu wiedzy o świecie. Wszystko to jest istotne w procesie rozwoju językowego.  

Z perspektywy logopedii szczególnie istotne jest to, że zarówno książki mówione, jak i słuchowiska, jako swoisty rodzaj sztuki w sposób szczególny, oddziałują na zmysł słuchu. Ich tworzywem jest bowiem wyłącznie głos ludzki, a w wypadku słuchowisk (oraz tzw. audiobooków 3D) – również muzyka i różne efekty akustyczne. Głosy, wyciszenie, cisza, muzyka, piosenka, przeróżne odgłosy i dźwięki, w tym imitujące tzw. prawdziwe życie, efekty akustyczne, gesty foniczne1 – to najbardziej charakterystyczne cechy słuchowiska (Pleszkun-Olejniczakowa 2012). Dzięki nim słuchowisko, pomimo swojej awizualności, odznacza się wysokim stopniem sugestywności i w niezwykły sposób pobudza wyobraźnię2.

Brak obrazu stanowi definicyjną cechę słuchowisk i audiobooków. Pozwala to odbiorcy z jednej strony skupić się wyłącznie na sferze audialnej, na brzmieniu słów, melodii mowy, na odgłosach i efektach akustycznych oraz na gestach fonicznych, charakterystycznych dla tej formy artystycznego przekazu, z drugiej strony zaś – sprawdza umiejętność słuchania i ją kształtuje. W konsekwencji słuchowiska odwołujące się do szerokiej gamy dźwięków, szmerów, odgłosów mogą być wykorzystane jako element treningu słuchowego. W konsekwencji też już sama umiejętność skupiania się dzieci na słuchaniu słuchowisk i książek mówionych ma pewien walor diagnostyczny. Jest bowiem powiązana z odbiorcą i jego możliwościami interpretacyjnymi, zdolnością słuchania (Pawlik 2010). 

Słuchanie słuchowisk i audiobooków poszerza zasób słownictwa, kształtuje język, zainteresowania, zmusza do myślenia, pobudza wyobraźnię, powoduje przeżywanie słuchanych treści i rozwija kompetencję kulturową dzięki zwiększaniu wiedzy o świecie. Wszystko to jest istotne w procesie rozwoju językowego. 

Słuchowiska odwołujące się do szerokiej gamy dźwięków, szmerów, odgłosów mogą być wykorzystane jako element treningu słuchowego3. W efekcie też już sama umiejętność skupiania się dzieci na słuchaniu słuchowisk i książek mówionych ma pewien walor diagnostyczny. Jest bowiem powiązana z odbiorcą i jego interpretacyjnymi a zdolnością zdolnością słuchania (Pawlik 2010). 

Kontakt z utworami audialnymi uczy efektywnego wykorzystania zmysłu słuchu. Kształtując umiejętność celowego koncentrowania się na warstwie werbalnej i akustycznej, jednocześnie wykształca się umiejętność słuchania. Otwiera to drogę do sprawnego porozumiewania się. Każdy, kto chce być partnerem w rozmowie, musi bowiem najpierw nauczyć się słuchać. Jest to niezbędna część składowa procesu komunikacji, interakcji językowej. Jednocześnie stanowi to podstawę dobrej współpracy z ludźmi w każdej dziedzinie życia.

Walory ekspresyjne głosu

Z logopedycznego punktu widzenia na uwagę zasługuje również wielka siła ekspresyjna głosu, który obok słowa rzeźbi postacie i świat przedstawiony w książkach mówionych i słuchowiskach. Książki mówione, w swojej klasycznej postaci, koncentrują się na słowie niesionym głosem jednego lektora. Dzięki kunsztowi aktorskiemu odnosi się wrażenie, że lektor nie czyta, lecz opowiada. Komunikat językowy ma swój własny akustyczny materiał ekspresji, na który składają się: rytm mówienia, intonacja, akcent, wysokość i barwa głosu, głośność, tempo mówienia, tworzące głosową interpretację artystyczną tekstu literackiego i budujące głosem jednego aktora różne zdarzenia i postacie. 

Zarówno w audiobookach, jak i w słuchowiskach aktor gra głosem poprzez pełne wykorzystanie jego właściwości fizycznych oraz odpowiedni sposób operowania nim (barwa, melodia, typ artykulacji, akcentowanie, nacechowanie wymowy itp., dostosowane do budowanej postaci), a także poprzez wykorzystanie gestów fonicznych (Bardijewska 2001, Pawlik 2012). Głosowa interpretacja tekstu w wykonaniu mistrzów słowa ułatwia odbiorcom zrozumienie postępowania i zachowania granych głosem postaci, a w konsekwencji zrozumienie postępowania i zachowania innych osób. Uczy również ekspresji treści emocjonalnych oraz percepcji stanów wewnętrznych na podstawie emocjonalnej barwy głosu oraz uwrażliwia na niesione głosem subtelne niuanse komunikacji. Poza tym pokazuje, że te same słowa przekazywane przez różnie nacechowane głosy mogą mieć odmienne znaczenia. Wszystko to rozwija kompetencje w zakresie prozodii emocjonalnej i lingwistycznej. Obcując z książkami mówionymi oraz ze słuchowiskami, zwłaszcza słuchowiskami narracyjno-dialogowymi i dialogowymi, dziecko wchodzi w świat swoistej gry w komunikację. Zatapia się w strukturze dialogu i sposobach pragmatycznego użycia języka. Uczy się rozumienia dłuższych wypowiedzi dialogowych i monologowych, zwłaszcza tych uwarunkowanych kontekstowo lub zależnych od emocjonalnej barwy głosu albo użycia określonych gestów fonicznych, których odpowiednia interpretacja jest niejednokrotnie warunkiem zrozumienia intencji rozmówcy w akcie komunikacji. 

Rola kształcenia mowy przez naśladownictwo 

Przysłuchiwanie się dialogom pomiędzy bohaterami utworu audialnego, z ich naprzemiennością oraz wszystkim tym, co odzwierciedla zachowywanie zasad konwersacji, przestrzeganie językowych reguł doboru słów i tonu głosu odpowiednich do osoby, celu i sytuacji, sprzyja budowaniu kompetencji komunikacyjnej dziecka (podobnie zresztą jak odbudowie tej kompetencji u osób, które ją utraciły). W tym kontekście nie można abstrahować od faktu, że część wypowiedzi dziecka ma wyraźnie naśladowczy charakter, a rozwój językowy nie jest nieczuły na prawa uczenia się. Uważa się, że niektóre składniki języka (np. zwroty grzecznościowe i inne rutynowe formy społeczne) mogą być przyswajane właśnie tą drogą. W procesie socjalizacji mogą być „uczone” albo bezpośrednio, albo poprzez stwarzanie dziecku możliwości kontaktu z dobranymi formami językowymi (Gleason, Ratner 2005). W 3. r.ż. dzieci najczęściej mówią dużo i chętnie, w tym także powtarzają wypowiedzi dorosłych oraz całe frazy z ulubionych piosenek, wierszy i bajek, których słuchają dopóty, dopóki nie nauczą się ich na pamięć, co m.in. umożliwia opanowanie dużego zasobu słownictwa oraz różnych zwrotów grzecznościowych i rytualnych. Dlatego bardzo ważny jest odpowiedni dobór materiału audialnego, tak by nie tylko umożliwiał on dziecku kontakt z dobranymi formami językowymi oraz całą warstwą akustyczną – ale również – ze względu na dopasowanie formy i treści do możliwości i upodobań dziecka – miał szansę stać się jego słuchowiskiem czy audiobookiem ulubionym, a więc wielokrotnie słuchanym. Taki odsłuch pozwala bowiem na wyabstrahowanie nowych słów, wyrażeń oraz konstrukcji składniowych, przyczyniając się do rozwoju kompetencji językowej dziecka. 

Słuchowiska i audiobooki jako wzorzec wymowy

Z punktu widzenia logopedii szczególna wartość słuchowisk i książek mówionych dla dzieci przejawia się także w tym, że dzieci skupione tylko na warstwie audialnej, gdy tylko taka jest im prezentowana, jednocześnie w sposób szczególny koncentrują się na fonetyce przekazu. W wypadku słuchowisk i audiobooków dla dzieci mamy przy tym zazwyczaj do czynienia z interpretacjami wierszy lub baśni w wykonaniu znanych aktorów najlepszych scen polskich, w dobrej reżyserii, nagrywanymi w prestiżowych studiach nagrań (np. Studio S-10 Teatru Polskiego Radia w Warszawie). Pod względem ortofonicznym można je na ogół obdarzyć zaufaniem, traktując jako najlepszy wzór wymowy polskiej (Osowicka-Kondratowicz 2016). Stanowi to wartość dodaną słuchowisk i audiobooków dla dzieci w porównaniu do zwykłej lektury, zwłaszcza gdy środowisko rodzinne lub otoczenie dziecka nie jest w stanie (ze względu np. na wadę wymowy, dialektyzmy fonetyczne) dostarczyć mu prawidłowych wzorców w zakresie wymowy i akcentuacji. Poza tym na nośnikach audio utrwalono wiele utworów, które pozwalają na pracę nad rozmaitymi problemami wymawianiowymi, o różnym stopniu trudności. Czerpiąc z bogatego źródła książek mówionych dla dzieci, samodzielnie można więc dobrać te z nich, które będą najlepsze do kształtowania i/lub korygowania wymowy u konkretnego dziecka, a przy tym będą zgodne z jego zainteresowaniami i możliwościami na danym etapie rozwoju. Nie trzeba dodawać, że w wypadku większości bajek już same tytuły oraz nazwy postaci zawierają głoski i zbitki sprawiające trudności w akwizycji systemu fonetyczno-fonologicznego. Zawierają również wyrażenia dźwiękonaśladowcze, niezwykle cenne dla rozwoju mowy.

Głosy, wyciszenie, cisza, muzyka, piosenka...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy