Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

15 września 2021

NR 45 (Wrzesień 2021)

Badania przesiewowe w praktyce logopedycznej – wskazówki metodyczne i praktyczne

0 37

Jak się przygotować do badań przesiewowych? Jak je sprawnie przeprowadzić? Jakie narzędzia diagnostyczne dobrać? Jakie są kolejne etapy działań?

Diagnoza logopedyczna jest jednym z trzech podstawowych zakresów działań logopedy – obok profilaktyki i terapii. To ona wyznacza tory terapii – to, jaką drogę specjalista obierze, w jakim zakresie będzie działał, jakimi technikami i metodami będzie się posługiwał. Z perspektywy metodyka i praktyka, który badania przesiewowe wykonuje od blisko 30 lat, postaram się przedstawić jak najwięcej użytecznych informacji, które z pewnością przydadzą się w Państwa praktyce zawodowej.

POLECAMY

Badania przesiewowe – między profilaktyką a diagnozą

Analizując działania logopedyczne od strony podziału na profilaktykę i diagnozę, należy stwierdzić, że badania przesiewowe można zakwalifikować do obu tych aktywności w naszym zawodzie. W podręcznikach czytamy:

  • „Warunkiem skuteczności zabiegów profilaktycznych jest możliwie jak najwcześniejsze stwierdzenie zagrożenia procesu rozwoju dziecka lub wczesnych objawów jego zaburzeń i skierowanie go na konsultacje i badania diagnostyczne” (Bogdanowicz 2003, s. 256).
  • „Profilaktyka logopedyczna obejmuje […] wczesne badania przesiewowe, które umożliwiają szybkie identyfikowanie opóźnień i zaburzeń komunikacji językowej oraz skuteczne podjęcie wczesnej interwencji logopedycznej (np. praca logopedów na oddziałach noworodkowych; badania przesiewowe w żłobkach i przedszkolach)” (Walencik-Topiłko, Banaszkiewicz 2016, s. 712).

Jednocześnie – spełniając warunek związany z określonym rodzajem profilaktyki (drugorzędowej) – w czasie badań przesiewowych wykonujemy przecież diagnozę. „Diagnoza logopedyczna stanowi określony sposób postępowania badawczego, którego celem jest potwierdzenie bądź wykluczenie istnienia zjawisk logope-
dycznych oraz przewidywanie ich tendencji rozwojowych na podstawie objawów, patogenezy i patomechanizmu. Objawy ustala się na podstawie danych z obserwacji i wywiadu, prób i testów językowych” (Jastrzębowska, Pelc-Pękala 2003, s. 309). Czyli dokładnie to, co w badaniu przesiewowym podlega naszej uwadze: czy podmiot badany realizuje komunikację językową w normie, czy też nie. Posługujemy się przy tym obserwacją i określonymi narzędziami diagnostycznymi.
Powyższe rozważania o tyle są istotne dla logopedy praktyka, o ile powinien on pamiętać o możliwości zakwalifikowania badań przesiewowych do wykonywania swoich obowiązków w obszarze zarówno profilaktyki, jak i diagnozy logopedycznej.

Cel i specyfika badań przesiewowych

Badania te – inaczej nazywane skriningowymi lub skriningiem – są specyficzne. Nie są charakterystyczne jedynie dla logopedii. W medycynie na przykład badanie przesiewowe jest profilaktycznym badaniem przeprowadzanym wśród osób niemających objawów danej choroby w celu jej wykrycia i wczesnego leczenia, co zapobiega poważnym następstwom tej choroby w przyszłości. Często badanie przesiewowe umożliwia tylko postawienie wstępnej diagnozy, która musi być potwierdzona dokładniejszymi testami. Wykonuje się je w całej populacji lub w grupie szczególnie narażonej na ryzyko wystąpienia danej choroby.
W logopedii podobnie – przesiew wykonujemy w różnym wycinku populacji, w zależności od subdyscypliny logopedycznej, którą praktykujemy, np. badania głosu wśród nauczycieli, badania rozwoju mowy wśród dzieci w wieku charakterystycznym dla rozwoju mowy w ontogenezie.
W niniejszym artykule omawiać będę sytuację często występującą w pracy logopedy w poradni pedagogiczno-psychologicznej, w przedszkolu, szkole podstawowej – czyli badanie stanu mowy u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym.
Mamy wówczas do zrealizowania dwa główne cele:

  • stwierdzić, czy rozwój mowy przebiega prawidłowo, adekwatnie do wieku fizjologicznego,
  • wyłapać odstępstwa od poziomu prawidłowej komunikacji językowej (mowa, czytanie, pisanie) i przekierować na dalsze postępowanie specjalistyczne – diagnozę i terapię.

Tak więc w trakcie badań przesiewowych decydujemy, czy dziecko powinno uczęszczać do gabinetu logopedycznego – i w jakim stopniu potrzebne jest nasze kolejne działanie: czy jako wsparcie, czy jako określona szczegółowymi celami terapia.
Badania przesiewowe są specyficzne, co narzuca nam określone postępowanie. Zazwyczaj w krótkim i ograniczonym czasie mamy zdiagnozować liczną grupę dzieci. Jeśli rozpatrywać będziemy rok szkolny jako okres organizacji pracy logopedy, to najczęściej wrzesień jest tym miesiącem, w którym poświęcamy czas głównie na diagnozę. W tym również na badania przesiewowe. Często wykonujemy je w placówce, z którą współpracujemy w tym zakresie – np. idziemy do przedszkola i badaniom przesiewowym poddajemy wszystkie dzieci. Oprócz dużej intensywności działań (krótki czas, dużo dzieci) odczuwamy też ciężar odpowiedzialności. By nic nie umknęło naszej uwadze – by nie popełnić ani błędu zaniechania, ani nadinterpretacji. A przecież na każde dziecko w badaniach przesiewowych możemy poświęcić zazwyczaj od kilku do kilkunastu minut.

Przygotowanie logopedy do badań

Aby sprawnie przeprowadzić badania przesiewowe, powinniśmy odpowiednio się do nich przygotować. Ważnym elementem jest organizacja pracy.
Nawiązujemy kontakt z placówką, z wyprzedzeniem czasowym zawiadamiając o zbliżających się badaniach i ustalając dogodny czas ich wykonania. Jeśli badania przesiewowe wykonujemy w placówce, w której pracujemy (przedszkole, szkoła), to wcześniej uzgodnienia te omawiamy z nauczycielami danych grup czy klas. Zawiadamiamy też o badaniach rodziców (informacja przekazana przez nauczycieli; ogłoszenie wystosowane do rodziców na portalu lub tablicy ogłoszeń). Prosimy również o uprzedzenie dzieci, że będą zapraszane na badania. Dobrą praktyką jest to, by dzieci wiedziały, czego powinny się spodziewać po spotkaniu z nami, w trakcie przeprowadzania badań.
Jeśli badania będziemy przeprowadzać w placówce, będąc w niej gościnnie, wówczas uzgodnijmy wcześniej miejsce, gdzie zorganizujemy swój tymczasowy warsztat pracy. Zadbajmy o komfort dzieci i swój. Stanowisko zaciszne, w którym możemy mieć miejsce siedzące dla dziecka lub kilkorga dzieci oraz stolik, na którym położymy pomoce – laptop lub kwestionariusz badań. Czasami przeprowadzamy badania bezpośrednio w sali lub klasie. Wówczas poprośmy nauczyciela o możliwość dysponowania osobnym stolikiem, na uboczu pomieszczenia, i takie zorganizowanie zajęć, byśmy mogli przeprowadzić badania poszczególnych dzieci w podgrupach. Wskazanym rozwiązaniem jest jednak osobne pomieszczenie, do którego możemy zaprosić dzieci, byśmy – i one, i my – mogli skoncentrować się na przebiegu badań. Zanim przystąpimy do diagnozy, pamiętajmy o stworzeniu sprzyjającej i przyjaznej atmosfery – umożliwiającej optymalne przeprowadzenie badania mowy.

Narzędzia do badań

Doświadczony diagnosta potrafi przeprowadzić badania przesiewowe na podstawie obserwacji i krótkiej, odpowiednio tematycznie poprowadzonej, rozmowy z dzieckiem. Jednak dobrym rozwiązaniem, które przestrzeże nas przed niebezpieczeństwem pominięcia ważnych zjawisk, jest skorzystanie z określonych narzędzi diagnostycznych. Bardzo istotny jest wówczas odpowiedni dobór tych narzędzi. Co jest ważne? Aby były właściwie dopasowane i skonstruowane dla grupy wiekowej, którą poddajemy badaniom, oraz pod kątem możliwości sprawnego i szybkiego sprawdzenia stanu komunikacji językowej.
U dzieci, diagnozując stan mowy, musimy bowiem brać pod uwagę zjawiska rozwojowe, odpowiedni lub dopuszczalny czas ich występowania, zwrócić uwagę na wystąpienie opóźnień lub zaburzeń rozwoju mowy. Musimy również wstępnie zdiagnozować, w jakim zakresie występuje wada mowy, jeśli zauważamy jej istnienie.
Na co należy zwrócić szczególną uwagę?

Rozumienie mowy

Aby przekonać się, czy dziecko rozumie mowę, prosimy je o wykonywanie prostych poleceń lub podanie odpowiedzi (ustne lub wskazywanie) na pytania. Posługujemy się tu często obrazkami sytuacyjnymi.

Nadawanie mowy

Zwracamy uwagę na zasób słownictwa dziecka, umiejętność posługiwania się formami gramatycznymi oraz składnią – czy dziecko potrafi budować zdania proste, rozwinięte i złożone. Może temu posłużyć swobodna rozmowa na temat bliski dziecku lub opis obrazka sytuacyjnego.

Realizacja głosek

W czasie badania nadawania mowy szczególną uwagę zwracamy na artykulację dziecka – czy realizuje wszystkie głoski dla swojego wieku zgodnie z normą rozwojową, czy wymawia je poprawnie i prawidłowo realizuje w połączeniach fonetycznych. W czasie badań przesiewowych nie mamy zarezerwowanego czasu na sprawdzenie każdej głoski w każdej fonetycznej pozycji, w której występuje ona w języku polskim. Taki tok postępowania towarzyszy nam przy pełnej diagnozie. Powinniśmy jednak zadbać o to, by usłyszeć reprezentatywne zjawiska dla wymowy dla danego wieku dziecka. Najlepiej posłużyć się więc kwestionariuszem obrazkowo-wyrazowym skonstruowanym metodycznie tak, by posiadał odpowiedni dobór materiału lingwistycznego. W kwestionariuszu znajdziemy dla danej grupy wiekowej tak dobrane obrazki, by przy ich nazywaniu dziecko wypowiedziało określony zestaw głosek. Obrazki muszą być czytelne i jednoznaczne, tak by dziecko mogło je sprawnie nazywać. Dobór wyrazów musi być trafny i lapidarny – by w krótkim czasie przeznaczonym na badanie można było zauważyć charakterystyczne sposoby wymowy (określone substytucje czy deformacje). I tak np. stan wymowy dla dzieci 3-letnich sprawdzamy na podstawie nazywania czternastu obrazków, ale już u 6-latków – dwudziestu sześciu (Walencik-Topiłko 2021)1. Liczą się bowiem odpowiedni zasób głosek oraz ich sąsiedztwo fonetyczne. Budowa fonetyczna wyrazów również jest znacząca, jeśli chodzi o stopień trudności związany z ich wypowiadaniem, np. brak bądź występowanie określonych grup spółgłoskowych.
Narzędzie diagnostyczne powinno być też wyposażone w zestaw odpowiednich formularzy, byśmy mogli sprawnie odnotować wyniki naszych badań.
Warto też zwrócić uwagę na formę narzędzi, są bowiem na rynku pomocy dydaktycznych rozwiązania zarówno cyfrowe, jak i papierowe. Wybór zależy od sposobu, możliwości i warunków pracy logopedy. Niezależnie od formy, narzędzie powinno być odpowiednio, w przemyślany sposób, skonstruowane. Proste i przyjazne w obsłudze, by logopeda sprawnie mógł się nim posłużyć. Jeśli jest to forma papierowa, to poręcznym rozwiązaniem jest spięcie na sprężynie i takie rozmieszczenie, by dziecko widziało obrazek, a logopeda jego nazwę i instrukcję. Obrazków nie może być zbyt wiele na jednej stronie –
by dziecko mogło się skoncentrować na nazwaniu tego konkretnego. Jeśli jest to narzędzie cyfrowe, to dobrym rozwiązaniem jest generowanie wyniku badań oraz duża mobilność w wyborze określonego pliku dostosowanego do aktualnej potrzeby diagnostycznej.
Logopeda samodzielnie decyduje, z jakiego narzędzia będzie korzystał. 
Ma do wyboru testy wystandaryzowane, niestandaryzowane oraz kwestionariusze lub rozwiązania autorskie. Niektórzy specjaliści preferują stosowanie odpowiednio dobranych desygnatów do nazywania, szczególnie w kontakcie z dziećmi w młodszym wieku przedszkolnym. Warto pamiętać wskazówkę metodyczną: dobrze jest przez dłuższy czas posługiwać się tym samym wybranym narzędziem. Diagnosta zyskuje dzięki temu wprawę w szybkiej orientacji badanej mowy dzieci stałym zestawem słów oraz sprawne (niezajmujące zbędnie czasu) operowanie narzędziem.

Budowa i funkcjonowanie narządów mowy

Do badań przesiewowych można włączyć też ten moduł w obserwację. Zwracamy uwagę na budowę narządów artykulacyjnych, zgryz, sposób oddychania dzieci. Możemy poprosić o wykonanie kilku prostych ćwiczeń języka i warg, by ocenić ich budowę oraz s...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy