Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

22 września 2017

NR 7 (Maj 2015)

Zastosowanie Makatonu w terapii dziecka niewerbalnego z mózgowym porażeniem dziecięcym

0 351

Historia 8-letniej Agatki, która uczestniczy w terapii z zastosowaniem Makatonu jako systemu komunikacji alternatywnej i wspomagającej.

Informacje pozyskane na podstawie: wywiadu z matką i orzeczenia o niepełnosprawności z roku 2013, znajdującego się w dokumentacji szkolnej.

AGATA:

  • lat 8,
  • mózgowe porażenie dziecięce,
  • upośledzenie w stopniu umiarkowanym,
  • znaczne opóźnienie rozwoju mowy czynnej i biernej o charakterze afazji; kontakt werbalny utrudniony o charakterze alalii; nie komunikuje się werbalnie; wydaje dźwięki w momentach ekspresji emocjonalnej, wokalizuje,
  • przebieg ciąży – zakażenie wirusowe; uszkodzenie CUN – wewnątrzmaciczne,
  • poród – siłami natury,
  • środowisko rodzinne – matka samotnie wychowująca dziecko; niski status społeczny rodziny,
  • dziecko objęte terapią psychologiczno-pedagogiczną od roku 2011,
  • dziewczynka uczęszcza do szkoły, uczy się w klasie specjalnej o charakterze terapeutycznym.

OCENA POZIOMU FUNKCJONOWANIA POZNAWCZEGO DZIECKA

Czynności operacyjno-poznawcze:     
Uwaga – dominuje uwaga mimowolna; dziecko wymaga ciągłej kontroli i zainteresowania; stosuje autostymulację przy pomocy pisków, wokalizacji; koncentruje się przede wszystkim na przedmiotach służących zaspokajaniu potrzeb.
Funkcje percepcyjne:
Słuch – duża nadwrażliwość słuchowa i wzmożony odruch orientacyjny na bodźce słuchowe.
Wzrok – nawiązuje kontakt wzrokowy, zasadniczo na krótko, choć bywają momenty dłuższego skupiania wzroku na bodźcu.
Sprawność receptorów – wzroku i słuchu sprzyja dobrej percepcji bodźców wizualnych i audialnych wykorzystywanych w terapii.
Dotyk – dziewczynka bardzo lubi zabawy rozbudzające różne kanały sensoryczne, zwłaszcza dotyk.

Motoryka:
Motoryka duża – dziecko sprawne w zakresie motoryki dużej. Z czynności ruchowych lubi taniec i bieganie.
Motoryka mała – sprawność manualna obu rąk lekko obniżona; dziewczynka potrafi wskazywać palcem, chwytać przedmioty, jednak czyni to niezgrabnie; podejmuje próby manipulacyjne; wykonuje zabawy paluszkowe; dzięki terapii ręki podnosi poziom sprawności obu rąk.
Propriocepcja – hipotonia mięśniowa, zakłócenia czucia położenia ciała i prawidłowej rejestracji ruchu, zaburzenia kontroli postawy i orientacji przestrzennej.

Procesy emocjonalno-motywacyjne:
Przywiązanie do osób bliskich; dziewczynka rozpoznaje najbliższych; lubi towarzystwo dzieci, uśmiecha się w kontakcie z nimi, zachęcona, włącza się do wspólnych zabaw; próbuje inicjować kontakty społeczne, jednak wymaga zachęty i wspomagania do działania; wykazuje przywiązanie do osób i rzeczy. Emocje komunikuje za pomocą wokalizacji – krzyku, płaczu.

Rozwój społeczny:
Samoobsługa – dziecko wymaga pomocy ze strony innych osób; nie sygnalizuje potrzeb fizjologicznych; z pomocą nabiera pokarm na łyżkę, widelec.

Dziewczynka porusza się w tylko towarzystwie osoby dorosłej.

Dziecko rozumie proste sytuacje; poprzez swoje zachowanie komunikuje, że rozumie kontekst sytuacyjny, potrafi wpisać się swoim zachowaniem adekwatnie do sytuacji, np. pokiwa, uśmiechnie się, potakuje.

System motywacji:
Zaburzony aspekt motywacyjny: motyw społeczny – dziewczynka ma tendencję do postępowania wyłącznie zgodnie z własnym motywem; występują wahania motywacji; poziom wykonania zadania jest niezależny od dostarczanych wzmocnień; zapewne czynniki organiczne (uszkodzony OUN), i czynniki psychologiczne warunkują poziom wykonawczy zadania w różnych sytuacjach.

Wybór metody, systemu komunikacji został dostosowany do możliwości percepcyjnych i ruchowych dziewczynki oraz zdolności posługiwania się symbolami.

Rozumienie mowy:
Dziewczynka rozumie proste komunikaty werbalne, powtarzane wielokrotnie, związane z określonymi czynnościami rytualnymi. Dziecko rozumie polecenia typu: podaj, weź, chodź, jedz, pij, pokaż; rozumie, o kim mowa – zwłaszcza gdy mowa o „osobach znaczących” – o mamie, rodzinie, nauczycielu, koleżankach; akt komunikacyjny wymaga od osoby dorosłej aktywnego dopytywania się i wyjaśniania, wspierania i wspomagania dziecka, by osiągnęło poczucie rozumienia jego komunikatów.

Agatka wykazuje intencję komunikacyjną oraz motywację do kontaktów z innymi. W zależności od poziomu motywacji społecznej dziewczynka podejmuje lub nie akt porozumiewania się; zachęcona do uczestnictwa w sytuacji komunikacyjnej, podejmuje próbę nawiązania kontaktu, wówczas wyzwalają się różne reakcje/zachowania komunikacyjne na bodźce werbalne – sygnały mimiczne, głosowe – dziecko spogląda na obraz, fotografię, wskazuje, uśmiecha się, odtrąca, wokalizuje. Dziewczynka prezentuje pewne zachowania komunikacyjne, takie jak – daj, idźmy, tam, to, jeszcze – poprzez wskazywanie palcem, pisk, wokalizacje – w stanie pobudzenia emocjonalnego, euforii, złości, frustracji domaga się zwrócenia na siebie uwagi i kontaktu – reakcji od osoby dorosłej.

PROFIL KOMUNIKACYJNY DZIECKA (wg Aliny Smyczek)

AKTUALNE SPOSOBY KOMUNIKACJI NIEWERBALNEJ STOSOWANEJ PRZEZ DZIEWCZYNKĘ:

  • Podejmuje próby porozumiewania się niewerbalnego za pomocą komunikatów niewerbalnych, takich jak swoiste naturalne gesty, kontakt wzrokowy, pojedyncze gesty i symbole Makatonu (z systemu opracowanego przez B.B. Kaczmarek).
  • Posiada narzędzia (pomoce komunikacyjne) – zeszyt z wybranymi gestami i symbolami Makatonu; portfelik komunikacyjny, osobisty słownik gestów i symboli, pomocnik przejść.
  • Rozumie: sytuację, mimikę, gesty.
  • Reaguje na swoje imię.
  • Rozumie polecenie, reaguje na polecenie, wykonuje polecenie.
  • Rozumie zakaz, reaguje odpowiednio na zakaz, podporządkowuje się.
  • Komunikuje swój stan zadowolenia lub dyskomfort przez: płacz, krzyk, mimikę, gesty, dźwięki.
  • Dziewczynka wykazuje zainteresowanie obrazem demonstrowanym z użyciem komentarza werbalnego; kieruje wzrok na obraz, fotografię, symbol. Znane obrazy z określonych kręgów tematycznych kojarzy i potrafi połączyć ze sobą.
  • Wchodzi w interakcję.
  • Zna swoją moc sprawczą.
  • Dostatecznie rozumie język.
  • Sporadycznie potrafi wybrać jeden spośród dwóch elementów.
  • Potrafi wskazać palcem symbol.
  • Potrafi adekwatnie i konsekwentnie sygnalizować komunikat „tak”.
  • Potrafi adekwatnie i konsekwentnie sygnalizować komunikat „nie”.
  • Rozumie poznane symbole; rozumie pojęcie stałości przedmiotu.
  • Ma percepcyjne możliwości wystarczające do korzystania z gestów lub symboli graficznych. W komunikacji preferuje symbole. Gesty sprawiają problem, co wynika z porażenia kończyn, obniżonego poziomu możliwości motorycznych. Dziecko naśladuje ruch dłoni, jednak nie potrafi naśladować precyzyjnego ruchu i układu gestu.

Na podstawie analizy aktualnych zachowań komunikacyjnych dziewczynka uzyskała wynik 58p. U Agatki mogłam więc stwierdzić prawidłowy rozwój komunikacji niewerbalnej.

GOTOWOŚĆ DZIECKA NIEWERBALNEGO DO NAUKI KORZYSTANIA Z ALTERNATYWNYCH I WSPOMAGAJĄCYCH SPOSOBÓW KOMUNIKOWANIA SIĘ
Analiza zachowań komunikacyjnych dziewczynki pozwoliła mi stwierdzić, że wykazuje ona:

  • zdolność do zachowań intencjonalnych,
  • zdolność do dokonywania wyborów zgodnie z własną wolą,
  • rozumienie na podstawowym poziomie kierowanych do niej sytuacji i komunikatów.

Diagnoza komunikacyjna i profil komunikacyjny umożliwiały wprowadzenie Agatki w system AAC.

WYBÓR METODY KOMUNIKACJI ALTERNATYWNEJ I WSPOMAGAJĄCEJ

Wybór metody, systemu komunikacji został dostosowany do możliwości percepcyjnych i ruchowych dziewczynki oraz zdolności posługiwania się symbolami.

Dziecko prezentowało przedsymboliczne zachowania celowe – gesty naturalne, wskazywała elementy otoczenia, stosowała wokalizacje. Dziewczynka w sposób intencjonalny komunikowała chęć pozyskania uwagi czy jakiegoś przedmiotu.

Ponadto nauczyciel w klasie pierwszej wprowadził Makaton do indywidualnego planu edukacyjno-terapeutycznego dziecka. Wówczas Agatka poznała system komunikacji alternatywnej i wspomagającej oraz stosowała poznane gesty i symbole w sytuacjach zadaniowych w szkole.

HISTORIA ZASTOSOWANIA MAKATONU W ŻYCIU AGATKI
Do 6. roku życia dziewczynka porozumiewała się za pomocą gestów naturalnych, wokalizacji. Od momentu podjęcia obowiązku szkolnego w roku 2012 nauczyciel podjął pracę w kierunku wdrażania dziecka i matki w system komunikacji alternatywnej i wspierającej, wprowadzając niektóre elementy Makatonu z poziomu podstawowego. Dziewczynka wykazywała zainteresowanie symbolami, zwłaszcza kojarzonymi bliską jej tematyką muzyczną. Ponadto korzystała z symboli związanych tematycznie z czynnościami codziennymi. Jednak system symboli Makatonu znalazł swoje zastosowanie wyłącznie w szkole. W domu dziewczynka nie chciała korzystać z symboli, co, niestety, było związane też z akceptacją mamy dziecka. W konsekwencji dziewczynka podczas pierwszego roku nauki poznawała system Makaton i korzystała z niego tylko w warunkach szkolnych.

Pod koniec roku szkolnego 2012/2013 matka zaczęła podejmować próby stosowania symboli Makatonu w warunkach komunikacji domowej. Zmiana modelu porozumiewania się dziecka w rodzinie zaczęła przynosić dostrzegalne efekty. Matka, widząc postępy córki, nabrała przekonania do tej właśnie metody komunikacji.

W nowym roku szkolnym 2013/2014 dziewczynka trafiła do mnie na zajęcia logopedyczne. Postanowiłam opracować indywidualny plan terapii logopedycznej dla dziecka w oparciu o Program Rozwoju Komunikacji – Makaton (Bogumiły Beaty Kaczmarek). Razem z mamą dziewczynki przeprowadziłam diagnozę umiejętności porozumiewania się – analizę poziomów porozumiewania się dziecka oraz funkcji komunikacji. Wspólnie opracowałyśmy plan edukacyjno-terapeutyczny dla Agatki. Mama stała się współtwórcą procesu terapeutycznego. Podjęła drugą próbę zastosowania Makatonu w budowaniu komunikacji ze swoją córką.

Obecnie przypominam dziecku poznane już wcześniej gesty i symbole – cały czas z poziomów podstawowego 1–4; zasadniczo 1 i 2; sięgam po symbole z poziomów 3 i 4; utrwalam umiejętność ich zastosowania w różnych kontekstach sytuacyjnych.

Dziewczynka bardzo chętnie komunikuje się, wykorzystując symbole Makatonu. Ma poczucie bycia równorzędnym partnerem dialogu komunikacyjnego

Wprowadzenie w komunikację systemu Makaton wiązało się z koniecznością wyboru słownictwa podstawowego z poziomów 1–4, dostosowanego do doświadczeń językowych dziecka. Dobór słownictwa był podyktowany potrzebami komunikacyjnymi dziecka, któremu od samego początku zaczęłam wprowadzać gesty i symbole najbardziej przydatne w komunikowaniu potrzeb i nawiązywaniu kontaktu z innymi osobami.

WYBÓR POJĘĆ
Podczas obserwacji dziewczynki mogłam poznać jej upodobania, zainteresowania, które pomogły mi dokonać wyboru odpowiednich symboli; poznałam też zachowania komunikacyjne dziecka, sytuacje, w których je demonstrowało. Po rozmowach z matką poznałam ulubione aktywności dziecka w domu, domowe sytuacje komunikacyjne ulubione zabawy dziewczynki.

Wybór pojęć był więc podyktowany zainteresowaniami dziecka, jego preferencjami i stylem życia rodziny. Zasadniczo dobieram pojęcia związane ściśle z najbliższym otoczeniem dziecka, które są zawarte w słownictwie z poziomów 1–4.

WYBÓR ZNAKÓW DO POJĘĆ – GEST CZY SYMBOL
Ze względu na obniżony poziom rozwoju motoryki małej dziecka wprowadzenie i naśladowanie gestów Makatonu było mało efektywne. Mimo tego pewne poznane wcześniej gesty wprowadzam ponownie – stosując wspomaganie fizyczne. Dziewczynka opanowała zaledwie parę gestów istotnych w komunikacji – gesty komunikujące powitanie, pożegnanie, proszę, dziękuję, tak, nie, czynność jedzenia. Z czasem gesty te wykonuje coraz precyzyjniej, co zdecydowanie ułatwia komunikację. Ostatecznie możliwości motoryczne dziecka podyktowały wybór symboli jako podstawowego narzędzia komunikacji alternatywnej i wspomagającej.

ORGANIZACJA TEMATYCZNA POJĘĆ – PRZYKŁADY
Kręgi tematyczne pojęć dostosowuję do potrzeb dziecka oraz wyznaczników programowych nauczania specjalnego; np.:

Ja:

To jestem ja!
Moje rzeczy – mój kącik.
Co lubię robić? – zainteresowania.
Przy stole.
W toalecie.

Ja i otoczenie – najbliżsi:

Mój dom.
Ja i moja rodzina.
Mój pokój.
Mój ogród.

Ja wśród innych:

W szkole.
Moja sala.
Moja klasa.
Sport w szkole.
W kościele.

Moje hobby:

Moja muzyka.
Jazda konna.

DOBÓR WPROWADZANYCH SYMBOLI MAKATONU
Wprowadzenie w komunikację systemu Makaton wiązało się z koniecznością wyboru słownictwa podstawowego z poziomów 1–4, dostosowanego do doświadczeń językowych dziecka. Dobór słownictwa był podyktowany potrzebami komunikacyjnymi dziecka, któremu od samego początku zaczęłam wprowadzać gesty i symbole najbardziej przydatne w komunikowaniu potrzeb i nawiązywaniu kontaktu z innymi osobami. W tym celu wprowadziłam słownictwo podstawowe z poziomów 1–4 oraz gesty i symbole kluczowe – Najpilniejsze potrzeby. Nawiązywanie interakcji.

W tym kręgu słownictwa znalazły się takie pojęcia jak: stół, krzesło, łóżko, toaleta, umywalka, wanna, prysznic; (rzeczowniki) oraz, np.: patrzeć, iść/chodzić, spać, jeść, pić, wstawać, siadać, myć się, kąpać się, dawać (czasowniki).

METODYKA PRACY Z DZIECKIEM

STRATEGIE NAUCZANIA ZNAKÓW GRAFICZNYCH AAC
Dziewczynka uczy się znaków Makatonu przez:

  • naśladowanie, dobieranie/dopasowywanie obrazków na zasadzie: przedmiot do fotografii, fotografia do kolorowego obrazka, kolorowy obrazek do czarno-białego symbolu graficznego
  • oraz przez nazywanie, czyli etykietowanie nimi (…) przedmiotów i czynności.

Gdy dziewczynka opanowała te czynności – naśladowanie, dopasowywanie obrazków do symboli mogła „odpowiadać” symbolem na proste pytania: Co jesz? Co robisz? Co to? Kto to? Co robi mama? Co robi miś?

ZASTOSOWANIE SYSTEMU PECS
W celu nauczenia Agatki wchodzenia w interakcje komunikacyjne z drugą osobą w ramach kontekstu społecznego realizuję sposoby komunikacji oparte na systemie PECS.

Celem w fazie I było nauczenie dziecka proszenia o przedmiot. Agatka cały czas realizuje to zadanie i uczy się proszenia o przedmioty, utrwala tę umiejętność według wzorca:

FAZA I – inicjowanie komunikacji – wymiana fizyczna obrazka/symbolu za przedmiot; podniesienie obrazka, podejście do partnera komunikacyjnego (sięgnięcie w jego kierunku), bezpośredniego działania podania symbolu) i otrzymania upragnionego przedmiotu.

Agatka – samodzielnie podnosi obrazek, sięga po obrazek, wypuszcza obrazek/podaje partnerowi.

Dziewczynk...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy