Dołącz do czytelników
Brak wyników

Metody terapii

13 października 2017

NR 19 (Maj 2017)

Wprowadzanie komunikacji alternatywnej i wspomagającej u dzieci z zaburzeniami mowy i języka

638

Co dzieje się z nabywaniem mowy i umiejętności posługiwania się językiem u dzieci, których rozwój wykazuje deficyty? Jakie metody pracy ułatwiają im bądź zastępują mowę? Autorka przekonuje, że terapia metodami komunikacji alternatywnej i wspomagającej w połączeniu z klasyczną terapią logopedyczną wspiera rozwój mowy dzieci z dysfunkcjami.

Wprowadzenie

Zaburzenia mowy i języka mają wpływ na przyszłą perspektywę życiową dzieci. Komunikacja językowa dziecka odbywa się na wielu poziomach: od rozpoznawania przedmiotu na obrazkach, poprzez ich nazywanie, definiowanie, budowanie zdań, zadawanie pytań, aż po opisywanie i rozmawianie. Proces ten przebiega zgodnie z respektowaniem praw naturalnego nabywania języka. Są to m.in.:

POLECAMY

  • przyswajanie nazw na tle sytuacyjnym,
  • wyróżnianie (poprzez gest, intonację) nazw i wypowiedzi,
  • pobudzanie do powtarzania,
  • rozmawianie.

Praca z tekstem narracyjnym, historyjki, bajki stwarzają warunki do rozwoju sprawności receptywnych, a zwłaszcza rozumienia globalnego, oraz umożliwiają mimowolne przyswajanie m.in. (Panasiuk 2005):

  • niewerbalnych środków wyrażania,
  • poprawnej wymowy, intonacji rytmu,
  • słów, wyrażeń, zwrotów językowych, konstrukcji gramatycznych.

Objawy zaburzeń mowy i języka

U dzieci z zaburzeniami nadawania i dekodowania komunikatów stwierdza się niski poziom funkcjonowania w obszarach związanych z werbalizacją, chociaż niektóre wykazują się nadzwyczaj dobrą pamięcią, zdolnościami rachunkowymi lub muzycznymi. Wyniki badań (Panasiuk 1998) wskazują, że takie uzdolnienia mogą mieć charakter automatyzmu (mogą przebiegać poza udziałem świadomości). Procesy odpowiedzialne za tworzenie norm językowych polegają na aktywnym przetwarzaniu słuchowym, stąd osoby z dysfunkcją przetwarzania i przyswajania mowy mogą popełniać błędy językowe (Tarkowski 1997).

U dzieci z zaburzeniami nadawania i dekodowania komunikatów stwierdza się niski poziom funkcjonowania w obszarach związanych z werbalizacją.

W takim chaosie językowym i komunikacyjnym funkcjonują dzieci m.in. z diagnozą SLI (ang. Specyfic Language Impairment). SLI to specyficzne (wycinkowe i pierwotne) zaburzenia językowe bez konotacji neurologicznych, które specjaliści brytyjscy i amerykańscy określają terminem „dysfazja rozwojowa”. Podobne zjawiska obserwuje się u dzieci z DLD (ang. Developmental Language Disorder) – z zaburzeniami mowy, które są uogólnione i wtórne wobec innych ograniczeń zdolności poznawczych, głuchoty, autyzmu, zaburzeń z kręgu autyzmu, rozszczepu podniebienia itd. (Stasiak 2008). Przedstawione diagnozy behawioralne nie wykluczają się.

Kategorie dysfazji

Zespół semantyczno-pragmatyczny (Herzyk 1998). Dzieci mają trudności w rozumieniu rozmowy, zdań warunkowych i pytających. Deficyt językowy wyraża się np. w tym, że dziecko ponownie zapytane o to samo nie jest w stanie odpowiedzieć „tak” lub „nie”. Może powtarzać całe zdania dosłownie, recytować reklamy TV, nie ma trudności w odnalezieniu etykiety słownej dla przedmiotów i obrazków, ale ma anomię w mowie spontanicznej. W rezultacie takich okoliczności niektóre słowa są używane niewłaściwie. Mowa jest spowolniona, często nielogiczna. Dzieci te często nawiązują konwersację po to, aby uzyskać kontakt społeczny, a nie informacje. Mowa jest porównywana z „coctail party syndrom” i przypomina mowę osób dorosłych z afazją Wernickego (ci chorzy również mówią dużo, nawet gdy mają mało do powiedzenia, używają raczej kalek językowych, a nie słów bogatych w informacje i wykazują zaburzenia rozumienia na poziomie semantycznym). Najbardziej poznaną etiologią tego zespołu są wodogłowie oraz zespół Williama. Deficyt semantyczno-pragmatyczny identyfikuje się u dzieci z autyzmem wczesnodziecięcym.

Zdaniem specjalistów ze szkoły krakowskiej (Cieszyńska 2008), podłożem obserwowanych w autyzmie jakościowych zaburzeń w kontaktach społecznych komunikacji, wyobraźni jest deficyt języka.

Zespół autystyczny (Błeszyński 1997). Dzieci z tym zespołem wyraźnie źle używają mowy dla porozumiewania się. Nie posługują się gestykulacją, wyrazem twarzy ani napięciem głosu, co wskazuje na to, że obie półkule są uszkodzone w różnym stopniu. U niektórych dzieci stwierdza się zanik lewego płata skroniowego, obejmujący struktury brzeżne układu limbicznego, u innych – nietypową asymetrię półkulową. Dzieci wykazują ciężkie zaburzenia mowy. Gdy dziecko autystyczne uczy się mówić, często ma zaburzoną artykulację i melodię głosu. Mowa jest monotonna, podobna do mowy robota. Inne dzieci autystyczne, które nabyły mowę, wykazują płynność mowy i echolalię. Mają dobrą pamięć słowną i dość dobre wzorce fonologiczne, lecz zaburzenia występują na poziomie poznania pola semantycznego i syntaktycznego wyrazów. Zamieniają zaimki i mówią o sobie w trzeciej osobie, nie wyrażają potrzeby komunikowania się, unikają patrzenia w oczy, nie potrafią interpretować aspektów pozawerbalnych, wykazują obniżenie odczuwania przyjemności i doznań nieprzyjemnych.

Zespół zaburzeń programowania fonologicznego (Herzyk 1998). Charakteryzuje się krańcowo zaburzoną ekspresją słowną (nawet mutyzmem) przy prawidłowym lub prawie normalnym rozumieniu mowy. Istnieją dwie odmiany tego zespołu:

dzieci mówią bardzo mało lub sprawiają wrażenie niemych, posługują się pojedynczymi, wadliwie artykułowanymi słowami lub krótkimi zdaniami;

  • mowa dzieci jest dość płynna; usiłują one mówić zdaniami, lecz ze względu na złe wymawianie, zamianę głosek i błędy w sekwencji ich mowa staje się niezrozumiała dla otoczenia z wyjątkiem rodziny; mogą wypowiadać dobrze głoski pojedynczo, a umieszczone w słowie – błędnie; wiele dzieci ma dobrze wypracowany język gestów; w stosunku do dzieci z niepłynną mową często mówi się o apraksji słownej, która polega na niemożności przekształcenia wyobrażenia słowa we wzorzec ruchowy, wymagany przy mówieniu.

Agnozja słowno-słuchowa (Herzyk 1998). Dzieci nie rozumieją mowy, są nieme lub wykazują bardzo duże zaburzenia fonologiczne i niepoprawną artykulację. Mówią tylko pojedynczymi słowami lub porozumiewają się za pomocą gestów, wyrazu twarzy lub rysunku. Bawią się zabawkami, rozumieją ich symbole, wiele z nich wykazuje zaburzenia zachowania i cechy autystyczne. W mowie pojawiają się neologizmy i mowa żargonowa. Zespół ten często współwystępuje z napadami padaczkowymi. Chłopcy mają zespół Landaua-Klefnera.

Mieszany zespół fonologiczno-syntaktyczny (Herzyk 1998). To najczęściej spotykany zespół w rozwojowej dysfazji. Cechuje się zwykle lepszym (często prawidłowym) rozumieniem mowy od ekspresji słownej. Słownik dziecka jest ubogi, składnia nieprawidłowa (brak spójników) lub szczątkowa. Występuje opuszczanie, zniekształcanie, grupowanie i zamiana głosek. Z tego powodu mowa jest zupełnie niezrozumiała przez otoczenie. Słowa nie mają końcówek, mowie towarzyszy często gestykulacja, wskazywanie i ruchy potakujące lub przeczące głową. Większość dzieci ma objawy rzekomo-opuszkowe lub apraksje mięśni twarzy biorących udział w mowie. Objawy rzekomo-opuszkowe i apraksja nie tłumaczą zaburzeń mowy, ale wskazują na dysfunkcje obszarów kory mózgowej przyległych do obszarów odpowiedzialnych za mowę. Zespół ten spotyka się u dzieci z uszkodzeniem wrodzonym lewej półkuli mózgu, a także w okresie cofania się afazji nabytej przy uszkodzeniu lewej półkuli mózgu. Prognoza jest różna i zależy od ciężkości zespołu. Niektóre dzieci mogą się nauczyć mówić płynnie w wieku szkolnym lub wcześniej, jednak pozostają pewne zaburzenia artykulacji, zubożenie składni i trudności w odnalezieniu słowa.

Uważne wprowadzanie AAC przy sprawnie działającym systemie motywacyjnym prowadzi dziecko do samodzielnej komunikacji, a to zmniejsza bariery w jego kontaktach społecznych, daje możliwość dobrego i radosnego kontaktu z jego najbliższymi i dostarcza satysfakcji nauczycielom i terapeutom.

Metody komunikacji alternatywnej i wspomagającej

Specyfika złożonych zaburzeń mowy i języka u dzieci (maskowane objawy), zwłaszcza gdy są one wtórne wobec innych ograniczeń funkcji rozwojowych, jest trudna do oceny. Szczególną przydatność w rehabilitacji i torowaniu mowy u opisanych wyżej kategorii dzieci z dysfazją wykazują metody komunikacji alternatywnej i wspomagającej (ang. Augmentative and Alternative Communikation, AAC), która w Polsce rozwija się od ok. 30 lat. Badania prowadzone w wielu krajach wskazują, że prawidłowo prowadzona terapia AAC w połączeniu z klasyczną terapią logopedyczną wspiera i przyśpiesza rozwój mowy dzieci (Pilch 2005).

„Metody te przeznaczone są nie tylko dla osób, które nie posiadają umiejętności mowy, ale też dla tych, które posiadają tę umiejętność w stopniu uniemożliwiającym satysfakcjonującą komunikację. U tych osób AAC ulepsza ekspresję językową” (Grycman 2005).

Komunikacja alternatywna i wspomagająca zawiera różnorodne systemy symboli i gestów. W swojej praktyce terapeutycznej stosuję: gesty i symbole Makaton (Kaczmarek 2014), piktogramy, symbole Mówik Print i program Mówik Pro (Grycman 2015), Boardmaker. Poza tym nieodłączny element stanowią książeczki komunikacyjne, plany aktywności, tablice literowe, etykiety i urządzenia wspomagające komunikację, m.in. komunikatory Big Mac, Go Talk. Za niezawodną metodę AAC uważam „metodę czytania uczestniczącego”, opisaną przez Alinę Smyczek (2005).

Punktem wyjścia do wprowadzenia metod AAC jest określenie kompetencji mowy i myślenia, a dalej – ustalenie systemu komunikacji, kierunków pracy, sposobu realizacji i dobór narzędzi. Te ustalenia odbywają się zwykle w wyniku pracy zespołowej.

Dzieci w okresie myślenia sensomotorycznego poznają otaczającą je rzeczywistość przede wszystkim poprzez zmysły. Z biegiem czasu poszerza się zakres możliwości poznawczych dziecka, w związku z tym pod koniec tego okresu rozwojowego jego działania stają się mniej odruchowe i stopniowo nabierają celowości (Jęczmień 2003). One też zaczynają przygodę z AAC od komunikacji trójwymiarowej (na konkretnych przedmiotach). Kierunkiem pracy nad komunikacją jest wzmocnienie nieświadomych komunikatów dziecka, modyfikowanie ich na świadome upominanie się o przedmiot lub akcję, dostarczanie wzorców mowy dźwiękowej, rozwijanie umiejętno...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy