Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

20 marca 2018

NR 24 (Marzec 2018)

Zaburzenie artykulacji jako przyczyna opóźnionego rozwoju mowy

0 179

Dzieci, u których obserwuje się poważne zaburzenia artykulacji, mogą wolniej rozwijać pozostałe podsystemy językowe, choć brak jest czynników jednoznacznie wpływających na takie zaburzenie, np. problemów ze słuchem, neurologicznych czy intelektualnych. Konsekwencją takich opóźnień mogą być problemy z nauką i zaburzenia zachowania, czasem bardzo poważne. One z kolei – wtórnie – mogą przyczyniać się do pogłębiania problemów z mową. 

Przyglądając się dzieciom w okresie rozwoju mowy, które bardzo wolno lub w sposób niewłaściwy nabywają sprawności fonologiczne, nie sposób nie zauważyć, że im poważniejszy jest stopień zaburzenia artykulacji, tym częściej wolniej przebiega także nabywanie kompetencji leksykalnych, gramatycznych czy pragmatycznych. 
Oba przywołane w tytule terminy mają w literaturze i praktyce logopedycznej różną konotację, więc we wstępie warto uściślić, do jakich definicji będziemy się odwoływać.

Definicje zaburzeń artykulacyjnych 

Zaburzenie artykulacji jest najczęściej występującym zaburzeniem mowy, definiowanym jako „trudności w zakresie wybrzmiewania głosek wynikające z nieprawidłowości anatomicznych lub fizjologicznych artykulatorów bądź obwodowego układu nerwowego” (Czaplewska 2012, s.81.). Może występować jako zjawisko izolowane (dyslalia, dysglosja) bądź jako zjawisko współtowarzyszące innym zaburzeniom mowy – mowie rozszczepowej, dysartrii, oligofazji, SLI itp.

Słowo „opóźniony” oznacza opóźnione rozpoczęcie i jest to pewien objaw, symptom. Opóźnienie rozwoju mowy oznacza zjawisko „wolniejszego wykształcania się zdolności percepcyjnych lub (i) ekspresyjnych danego dziecka w porównaniu z jego rówieśnikami, które powoduje, że dynamika rozwoju tych zdolności jest odmienna od normalnej” (Jastrzębowska, 2003, s.37). Przyczyny tego stanu mogą być różne, czasem nieustalone. Tempo opanowywania poszczególnych etapów rozwoju mowy (gdy już się rozpoczną) może być zgodne z normami, szybsze lub wolniejsze.
Należy podkreślić, że opóźniony rozwój mowy może dotyczyć różnych podsystemów języka (Pruszewicz 1992, s. 234):

  • fonetyczno-fonologicznego (wolniejsze przyswajanie fonemów),
  • syntaktyczno-morfologicznego (wolniejsze przyswajanie zasad gramatycznych),
  • semantyczno-leksykalnego (uboższy słownik),
  • zdaniowo-semantycznego (budowanie łatwiejszych i krótszych wypowiedzi).

Wolniejsze przyswajanie głosek to opóźnienie rozwoju mowy w aspekcie fonetyczno-fonologicznym. Obserwuje się w nim liczne elizje i substytucje, rzadziej deformacje, które są charakterystyczne dla dyslalii lub dysglosji. Pojawiające się z opóźnieniem głoski odzwierciedlają kolejność przyswajania dźwięków mowy w ontogenezie.

Zaburzenie artykulacji również dotyczy aspektu fonetyczno-fonologicznego, ale częstsze są deformacje. Tempo przyswajania fonemów jest zgodne z normą. 

W przypadku dziecka niezrozumiała mowa może skutkować zaburzeniami zachowania w wieku rozwojowym, np. nieśmiałością i wycofaniem, ale też agresją.

Wnioski z obserwacji mowy dzieci z zaburzeniami artykulacji

Obserwując dzieci i młodzież, u których występuje mocno nasilone zaburzenie artykulacji, odnosiłam niejednokrotnie wrażenie, że mowa tych dzieci jest specyficzna nie tylko z powodu wymowy. Zadałam zatem pytania: Czy zaburzenie artykulacji może się przyczynić do opóźnienia rozwoju mowy w zakresie obejmującym inne sprawności niż fonetyczno-fonologiczne? Czy małe dziecko, u którego występują nasilone objawy zaburzeń artykulacji, rozwija w odpowiednim tempie leksykę, gramatykę, pragmatykę?

Większość dzieci z nasilonymi zaburzeniami artykulacji, które miałam okazję obserwować, to były dzieci z dysglosją – wadami spowodowanymi czynnikami organicznymi zlokalizowanymi w obwodowym narządzie mowy – rozszczepami podniebienia, poważnymi zaburzeniami zgryzowymi, przyrośniętym wędzidełkiem podjęzykowym. Zaburzenia artykulacji u tych dzieci były tak nasilone, że wpływały negatywnie na rozumienie ich mowy, co oznacza, że ich wypowiedzi słownych nie mogły zrozumieć osoby obce, a nawet spokrewnione. Nie oznacza to jednak, że te dzieci (młodzież) nie chcą się komunikować.

Zaburzenia artykulacji a rozwój komunikacji

W 1. r.ż. dziecko porozumiewa się za pomocą gestów, krzyku, płaczu. W 2. r.ż. powoli ten sposób komunikacji zaczyna być wypierany przez umiejętność mówienia – najpierw są to proste komunikaty, potem stopniowo coraz bardziej skomplikowane. Dziecko, które nie może się komunikować za pomocą zrozumiałej mowy, w dalszym ciągu używa pierwotnych sposobów komunikacji. Rodzice i opiekunowie mówią wtedy o przedłużającym się „buncie dwulatka”. Dziecko szybko uczy się radzić w tej, wydawałoby się, trudnej sytuacji. Opanowuje kilka słów oznaczających przede wszystkim potwierdzenie i zaprzeczenie oraz kilka podstawowych żądań. Resztę przekazuje za pomocą gestów, nie zawsze akceptowalnych społecznie. Otoczenie nieświadomie buduje komunikaty zaczynające się od „czy”, by ułatwić takiemu rozmówcy wypowiedź, ale również ułatwić sobie zrozumienie jej komunikatu – szybciej można się bowiem porozumieć w ten sposób niż w sytuacji, gdy wielokrotnie prosi się o powtórzenie niezrozumiałego zdania. Dziecko także się uczy, że za pomocą krótkiej wypowiedzi szybciej osiąga pożądany cel, więc traci motywację do rozwijania mowy. Z punktu widzenia pragmatyki wypowiedź taka jest skuteczna, a więc wystarczająca. Czy jednak dziecko rozwija w sposób czynny leksykę i składnię? Czy będzie potrafiło zbudować dłuższą wypowiedź o nienajprostszej konstrukcji?

Sytuacja taka jest trudna z punktu widzenia społecznego – niezrozumiała mowa uniemożliwia pełnienie wielu funkcji społecznych. W przypadku dziecka może się to wiązać z zaburzeniami zachowania w wieku rozwojowym, np. nieśmiałością i wycofaniem, ale też agresją. B...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy