Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

21 lutego 2018

NR 23 (Styczeń 2018)

Zaburzenia modulacji sensorycznej u dzieci autystycznych
Na przykładzie problemów z poborem pokarmów i płynów

0 395

Problemy dzieci autystycznych związane z przyjmowaniem pokarmów niekiedy wynikają z zaburzeń integracji sensorycznej. Dysfunkcje tego typu mogą przyczynić się do wybiórczości pokarmowej. Skutkuje ona brakiem doświadczeń niezbędnych w procesie rozwoju mowy i innych funkcji poznawczych.

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego a wybiórczość pokarmowa

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego (SPD), typowe dla dzieci z autyzmem, mogą przybierać wiele form. Są to zaburzenia modulacji sensorycznej (SMD), zaburzenia dyskryminacji sensorycznej (SDD) i zaburzenia motoryczne na bazie sensomotorycznej (SBMD). Wśród zróżnicowanych pod względem jakościowym i ilościowym problemów z integracją sensoryczną wymienia się także problemy z przyjmowaniem płynów i pokarmów. 

Zaburzenia w zakresie przyjmowania płynów i pokarmów występują pod postacią wybiórczości pokarmowej, definiowanej jako specyficzny i trwały wzorzec zachowania, polegający na odmawianiu spożywania pokarmów, które nie należą do grupy preferowanej przez dziecko. W praktyce dziecko znacznie ogranicza repertuar spożywanych produktów. Czynnikami decydującymi o tym, który produkt jest właściwy dla dziecka, są zazwyczaj: smak, zapach, faktura i temperatura. Czasami o wyeliminowaniu konkretnego pokarmu z diety decyduje jego kolor, wygląd, a nawet marka produktu. Może więc się zdarzyć, że dziecko z wybiórczością pokarmową będzie jadło jabłka, ale tylko konkretnego koloru, rodzaju, o wybranym stopniu twardości, a nawet wielkości. Będzie piło sok jabłkowy, ale tylko określonej marki, w określony sposób (np. przez słomkę). Podobnie rzecz się ma z każdym innym produktem. 

Rodzice dzieci z wybiórczością pokarmową często już w okresie niemowlęctwa mają kłopoty z karmieniem (może to być nieprawidłowy wzorzec ssania, problemy z przystawieniem dziecka do piersi, niechęć do przyjęcia konkretnej pozycji w czasie karmienia piersią lub butelką, niechęć do kontaktu fizycznego z rodzicem w czasie karmienia itd.). Problem nasila się wraz z rozszerzaniem diety u dziecka. Każdorazowe wprowadzenie nowego produktu kończy się zamykaniem jamy ustnej, krztuszeniem się, pluciem. Czasami u dziecka aktywizuje się również odruch wymiotny przy podawaniu jedzenia o innej niż preferowanej konsystencji (zazwyczaj są to grudki). 

 

Dziecko z objawami wybiórczości pokarmowej może preferować pokarmy rozdrobnione, niewymagające gryzienia czy żucia. W ten sposób nie zachodzi naturalny proces przygotowywania artykulatorów do ich wtórnej funkcji – komunikacyjnej.

 

Niechęć do rozszerzania diety zazwyczaj skutkuje znacznym wydłużeniem okresu karmienia produktami płynnymi lub stałymi o prawie płynnej konsystencji (pokarm bardzo mocno rozdrobniony, zblendowany). Z punktu widzenia logopedy jest to sytuacja mocno niekorzystna, zwłaszcza dla dziecka, u którego utrwala się odruch kąsania i zaciskania zębów. Odruch kąsania, który powinien zostać zintegrowany ok. 7. m.ż., często nie przekształca się w funkcję żucia, a potem – gryzienia. Patologiczne oddziaływanie tych odruchów może dodatkowo wpływać na problemy z jedzeniem, niechęć do samej czynności poboru pokarmu, a w rezultacie – do problemów z łaknieniem. Dziecko będzie preferowało pokarmy rozdrobnione, niewymagające gryzienia czy żucia, a tym samym nie będzie przygotowywało artykulatorów do ich wtórnej funkcji – komunikacyjnej. Ponadto zmniejszone zdolności motoryczne, często towarzyszące wybiórczości pokarmowej, niezbędne do gryzienia, żucia czy połykania, mogą spowodować zakrztuszenia, a nawet odmowę przyjęcia danego pokarmu. Przetrwałe odruchy mogą dodatkowo być przyczyną: ciągłej stymulacji językiem, wkładaniem do jamy ustnej produktów niejadalnych, przy jednoczesnym unikaniu pokarmów, podwyższonego niepokoju czy zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych. Karmienie, a potem samodzielne jedzenie staje się sytuacją trudną, a z czasem nawet traumatyczną, zarówno dla rodzica, jak i dla dziecka.

Nadwrażliwość sensoryczna

U znacznej części dzieci autystycznych, u których zdiagnozowano nieprawidłowości w przyjmowaniu pokarmów i płynów, można zaobserwować zaburzenia modulacji sensorycznej pod postacią nadwrażliwości sensorycznej, charakteryzującej się większą siłą reakcji i dłuższym czasem jej trwania. Dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu mogą wykazywać: 

  • nadwrażliwość na bodźce słuchowe, która będzie powodem niechęci do spożywania tych rodzajów pokarmów, które w trakcie gryzienia czy żucia wydają dźwięki (paluszki, chrupki, kruche ciastka). W sytuacjach skrajnych dziecko może unikać nawet tych pomieszczeń, w których zwyczajowo się je (restauracje, stołówki szkolne) lub uroczystości związanych z sytuacją jedzenia (przyjęcia, święta),
  • nadwrażliwość dotykową w obrębie rąk i dłoni, przejawiającą się unikaniem bezpośredniego kontaktu z jedzeniem (dziecko nie chce wziąć do rąk jedzenia pod żadną postacią), unikaniem naturalnej okazji do brudzenia się (dziecko reaguje krzykiem, płaczem, złością),
  • nadwrażliwość dotykową w obszarze sfery orofacjalnej. W wyniku zaburzonych reakcji na dotyk w obrębie twarzy i jamy ustnej dziecko może tolerować tylko pewne konsystencje, faktury i temperatury. W przypadku podania pokarmu o konsystencji lub fakturze innej od preferowanej dziecko może reagować wygórowanym odruchem wymiotnym, a także tendencją do krztuszenia się i dławienia (mimo prawidłowego w ocenie logopedycznej odruchu wymiotnego). Dziecko z nadreaktywnością będzie odmawiało też jedzenia gorących bądź zimnych pokarmów,
  • nadwrażliwość na zapachy, ze szczególnym uwzględnieniem tych pokarmów, które w powszechnej ocenie są przyjemne lub neutralne. W przypadku nadreaktywności zapachowej dziecko może reagować odruchem wymiotnym, a nawet wymiotować, czując nietolerowany przez siebie zapach,
  • nadwrażliwość na smaki. Dziecko z nadreaktywnością będzie wybierało smaki mdłe, typowe dla produktów wysoko przetworzonych. Nadwrażliwość w tej sferze dotyczyć także będzie wyboru naczyń czy sztućców potrzebnych do podawania pokarmu (preferowanie plastikowych naczyń). 

„Nie będę tego jadł, bo to mnie nie interesuje” – podwrażliwość sensoryczna

W przypadku podwrażliwości sensorycznej   (czyli obniżonej reaktywności lub braku reakcji na zewnętrzne bodźce sensoryczne) dzieci mogą:

  • nie przejawiać zainteresowan...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy