Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

25 stycznia 2019

NR 29 (Styczeń 2019)

Zaburzenia językowe uwarunkowane korowo

0 72

Wśród zaburzeń mowy i języka uwarunkowanych korowo możemy wyróżnić dwie formy: rozwojową i nabytą. Oznacza to, że zaburzenia te niekiedy występują od samego początku językowego rozwoju dziecka, a w innych przypadkach pojawiają się na pewnym etapie tego rozwoju bądź po okresie opanowania języka przez dziecko.

Zaburzenia rozwojowe i nabyte

Jako przyczynę tych zaburzeń wskazuje się przede wszystkim uszkodzenia anatomiczne oraz dysfunkcje OUN (Panasiuk 2008; Emiluta-Rozya 2008). Organiczne i (lub) funkcjonalne zmiany w mózgu są zlokalizowane w strukturach, które w prawidłowych warunkach rozwoju odpowiadają za kształtowanie mowy i języka w dzieciństwie, a następnie sprawne posługiwanie się nimi w ciągu dojrzałego życia człowieka. Są to obszary związane z dominującą półkulą mózgu – najczęściej lewą. Jako najistotniejsze (choć nie jedyne) „ogniwa układu funkcjonalnego dla mowy” wskazuje się struktury w tylnej części zawoju pierwszego płata skroniowego, dolną tylną część płata czołowego, dolną część płata ciemieniowego oraz styk skroniowo-ciemieniowo-potyliczny (Łuria 1967; Mierzejewska 1971, 1977; Mierzejewska, Emiluta-Rozya 1998; Szeląg 2000; Emiluta-Rozya 2008). W formach rozwojowych patologiczne czynniki prowadzą do nieprawidłowości przede wszystkim w rozwoju słuchu fonemowego, fonologicznego – ogólnie – przetwarzania słuchowego lub (i) kinestezji artykulacyjnej, co w konsekwencji uniemożliwia prawidłowe kształtowanie się (integrację) korowych programów związanych z rozumieniem i tworzeniem wypowiedzi1. Nie utrwalają się wzorce brzmieniowo-kinestetyczno-ruchowe dźwięków. Natomiast w zaburzeniach nabytych dochodzi do dezintegracji tych wzorców (Łuria 1967; Mierzejewska 1971; 1977; Emiluta-Rozya, 2008; Grabias 2012).
Współcześnie w praktyce logopedycznej spotykamy również dzieci z charakterystycznymi objawami językowymi zaburzeń korowych bez ewidentnych dowodów na istnienie jakiekolwiek zmian w OUN – strukturalnych i (lub) funkcjonalnych (Herzyk 1992; Dąmbska 1997; Kułakowska 2003; Rostowski 2012; Kurowska 2016). Nie jest to wcale równoznaczne z ich brakiem, lecz najczęściej z trudnością ich wykrycia.  Wydaje się, że w  takich przypadkach można przyjąć diagnostyczne założenie, że im starsze jest dziecko, a objawy językowe pod względem jakościowym i ilościowym – w mowie, a następnie także w czytaniu i piśmie – są charakterystyczne dla językowych zaburzeń korowych, tym bardziej możemy być przekonani o mózgowym mechanizmie zaburzenia. Oczywiście, przy jednoczesnym istnieniu specyficznych objawów językowych i potwierdzonych w wyniku badań specjalistycznych uszkodzeń i (lub) dysfunkcji OUN, nasza diagnoza jest jednoznaczna i pewna, trudna do podważenia. Bez potwierdzenia organicznych i (lub) funkcjonalnych zmian mózgowych jest tylko tezą wymagającą przekonujących dowodów w postaci charakterystycznych zachowań językowych i ich konkretnych ilustracji ujawnionych w badaniu logopedycznym.

Językowe i pozajęzykowe objawy zaburzeń

Charakteryzowane zaburzenia mogą się manifestować różnym stopniem nasilenia objawów, jednak w znaczny sposób ograniczają możliwość wykształcenia się kompetencji językowej, komunikacyjnej i kulturowej. Występują zakłócenia struktur językowych na wszystkich poziomach ich złożoności – od elementarnych dźwięków do wypowiedzi narracyjnych, zarówno w komunikacji głośnej, jak i w piśmie (Mierzejewska, Emiluta-Rozya 1998; Grabias 2012; Emiluta-Rozya 2008, 2013). Zatem rokowanie jest poważne (Kurowska 2015).
Jako charakterystyczne cechy rozwoju mowy i języka dzieci z zaburzeniami korowymi można wskazać:

  1. Wyraźną dysproporcję pomiędzy wiekiem życia dziecka a poziomem ukształtowanej kompetencji językowej. Pierwsze objawy trudności w naturalnym i spontanicznym rozwoju mogą ujawniać się już ok. 1. r. ż. dziecka. Najczęściej brak dynamicznego rozwoju słownika, jego spontanicznego wzbogacania się i różnicowania w 2. r.ż., a następnie – trudność w tworzeniu struktur zdaniowych zaczynają niepokoić najbliższe otoczenie dziecka. Rodzice coraz wyraźniej spostrzegają u dziecka niemożność naturalnego przyswajania mowy i rozwoju języka.
  2. Nieprawidłowości – o różnym stopniu nasilenia – dotyczące przede wszystkim umiejętności budowania wypowiedzi, ale także jej rozumienia. Niektórzy opiekunowie zauważają stosunkowo wcześnie brak prawidłowego rozumienia wypowiedzi kierowanych do dziecka. Inni rodzice wskazują jako dominującą cechę trudność w jej tworzeniu. Wydaje się, że pierwszym przejawem współwystępujących zakłóceń w odbiorze, niejako ich zapowiedzią, jest niedostateczna koncentracja uwagi słuchowej dziecka na komunikacie słownym, np. brak reakcji lub zmienna reakcja na własne imię. Niekiedy rozumienie prostych poleceń jest stosunkowo dobre, natomiast bardziej złożonych, w których pojawiają się zawiłe zależności gramatyczne czy też wymagające pewnej ustalonej kolejności wykonywania czynności, okazuje się niedostateczne. W starszym wieku – przedszkolnym i szkolnym – trudności w zakresie odbioru przyjmują formę zbyt ogólnego i szerokiego lub też zbyt konkretnego rozumienia znaczenia. Występuje trudność w rozumieniu form gramatycznych, wyrażeń przyimkowych, związków frazeologicznych. Nieprawidłowości w zakresie rozumienia pojawiają się również ze względu na znaczną męczliwość dziecka w odbiorze bodźców słuchowych i obniżoną pamięć słuchową. Pogłębiają się w niekorzystnych warunkach akustycznych otoczenia – w hałasie, szumie.
  3. Ubogi zasób środków leksykalno-gramatycznych, co w konsekwencji prowadzi do powstawania tekstów niespójnych, mało komunikatywnych. Najczęściej powtarzają się struktury najlepiej utrwalone. W budowanych przez dziecko opisach i opowiadaniach można zarejestrować trudności w aktualizowaniu2 – wydobywaniu ze słownika umysłowego właściwych, prawidłowych dla danego kontekstu językowego form wyrazów. Rejestrujemy wiele zniekształceń w budowie wyrazów, tj. opuszczanie głosek, sylab, redukcje grup spółgłoskowych, trudności w dokonywaniu przekształceń ilościowych i jakościowych (alternacji) np. oko – oczy, pies – psy. Charakterystyczna jest również niestabilność – zmienność zachowań językowych. Odnotowujemy perseweracje i parafazje. W zakresie realizacji poszczególnych dźwięków języka polskiego obserwujemy prawidłowe ich brzmienia, także liczne substytucje, czyli zastępowanie jednych głosek innymi systemowymi, w tym utrzymywanie się – już mocno utrwalonych – rozwojowych substytucji nawet w okresie młodzieńczym czy w dorosłości obok realizacji zniekształconych tzw. dźwięków przejściowych (Emiluta-Rozya 2013; Kurowska 2016).
  4. Kompensację za pomocą: gestu – wskazującego, ilustracyjnego, wymówień dźwiękonaśladowczych, mimiki, a także intonacji – ograniczeń w werbalnym porozumiewaniu się. Jednak tych zachowań zastępczych nie jest wcale dużo. Dziecko z nich korzysta, ale też w ograniczony sposób. Wskazuje palcem, oczyma, wzrusza ramionami, czasem naśladuje pewne czynności, np. mówi „o, tak” i jednocześnie podskakuje w odpowiedzi na pytanie o nazwę zwierzęcia przedstawionego na ilustracji – żaby (Kordyl 1968; Kurowska 2016).
  5. Ujawnianie się początkowo objawów w formie uogólnionej i niespecyficznej. Małe – dwu-, trzyletnie – dziecko nie mówi prawie wcale lub bardzo niewiele, np. wyrazy mama, tata, wyrazy dźwiękonaśladowcze: hau-hau; miau. Jednak wraz ze wzrostem poziomu opanowania języka i wiekiem dziecka, w którym następuje uszkodzenie mózgu, objawy stają się bardziej podobne do afazji nabytej osób dorosłych i są to np.: parafazje głoskowe, wyrazowe, perseweracje, trudności w aktualizacji i próby kompensacji w postaci omówień. Manifestują się w mowie głośnej, a następnie – w piśmie, i w czytaniu (Panasiuk 2008; Mierzejewska, Emiluta-Rozya, 1998).
  6. Odmienną konfigurację i proporcję repertuaru zachowań językowych prawidłowych, nieprawidłowych oraz zastępczych u każdego dziecka. Pewnym paradoksem rozwoju dzieci może się wydawać ujawnianie się coraz większej liczby różnych charakterystycznych objawów wraz z rozwojem mowy i języka. Czyli w miarę, jak dziecko zdobywa większą sprawność w posługiwaniu się językiem, opanowuje pewne umiejętności, jednocześnie w tych zachowaniach ukazuje się wyraźnie niedostatek w ich kształtowaniu. Wciąż są one narażone na rozchwiewanie i z trudem się automatyzują.

Obok specyficznych objawów w zakresie języka manifestują się u dzieci również charakterystyczne cechy funkcjonowania pozajęzykowego – w różnych aspektach i z odmiennym nasileniem.
Wraz z wiekiem uwidaczniają się trudności w przyswajaniu czytania i pisania oraz dokonywaniu operacji matematycznych. Dziecku nie jest łatwo formułować wnioski, osądy i uogólnienia. Można również obserwować obniżony poziom operacji klasyfikowania, porównywania, abstrahowania, myślenia przez analogię, myślenia przyczynowo-skutkowego, zaburzenia pamięci werbalnej, ograniczenia plastyczności i dynamiki myślenia logiczno-werbalnego. Dzieci długo pozostają na poziomie myślenia konkretno-wyobrażeniowego, a rozwój myślenia pojęciowego jest u nich utrudniony z powodu ograniczeń w opanowyw...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy