Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

6 października 2017

NR 16 (Listopad 2016)

Wpływ wady słuchu na sferę emocjonalną i relacje rodzinne

0 324

Zmysł słuchu ma zasadnicze znaczenie nie tylko w rozwoju mowy dziecka, ale też w kształtowaniu się jego emocji i relacji rodzinnych. Brak słuchu zaburza komunikację, jest źródłem nieporozumień, może powodować frustrację. Rozwijanie umiejętności komunikacyjnych polepsza funkcjonowanie społeczne dziecka

Znaczenie zmysłu wzroku i słuchu w życiu dziecka

Bardzo duży wpływ na życie emocjonalne dzieci ma stymulacja zmysłowo-ruchowa matki w pierwszych miesiącach życia. Wszystkie bodźce wizualne oraz dźwiękowe, które dziecko otrzymuje od opiekuna, kształtują jego pierwsze reakcje emocjonalne. Zmysł słuchu jest po wzroku największym nośnikiem informacji – jego brak niezaprzeczalnie zubaża zakres doświadczeń. Dziecku, które ma ograniczoną możliwość ruchu, słuch daje możliwość orientacji w tym, jaka odległość dzieli je od przedmiotów i osób, które są dla niego istotne. Dla dziecka głos osób z najbliższego otoczenia jest bardzo ważny. To z niego z biegiem czasu uczy się rozróżniać emocje, nastroje, aprobatę lub dezaprobatę własnych czynów.

Wpływ braku słuchu na rozwój dziecka niesłyszącego

Dzieci niesłyszące do nauki tego wszystkiego mogą wykorzystać jedynie wzrok, obserwując gesty i mimikę. Pełnowymiarowa akceptacja dziecka z wadą słuchu przez rodziców jest podstawą jego prawidłowego rozwoju emocjonalnego. Zdarza się, że rodzice stawiają przed dzieckiem wysokie wymagania, które sprawiają, że maluch nie będzie akceptować siebie i zamknie się w sobie.

Bardzo ważną rolę odgrywają rodzice i nauczyciele w szkole. Ich zadanie sprowadza się do troski o to, by znaleźć jak najwięcej możliwości, aby dziecko niesłyszące mogło w sposób maksymalny uczestniczyć z rówieśnikami w zajęciach grupowych, co zapewni mu – bardzo istotne – poczucie przynależności do grupy.

W przypadkach, gdy rodzice dziecka słyszącego są niesłyszący, pojawia się problem naturalnego przyswajania mowy. Często w tych sytuacjach rolę stymulatora rozwoju mowy przejmują dziadkowie lub inni członkowie rodziny. Częściej jednak spotyka się u rodziców niesłyszących dzieci z genetycznie wrodzoną wadą słuchu. Obserwuje się tu większą akceptację własnych dzieci oraz ich naturalny, prawidłowy rozwój emocjonalny. Ważnym czynnikiem rozwoju osobowości dzieci jest ich identyfikowanie się z rodzicami. Naśladowanie rodzicielskich ruchów, zachowań, przekonań i zainteresowań można zauważyć u nich już w 4. r.ż. bez problemów rozwojowych. U dzieci niesłyszących proces identyfikacji z rodzicem jest zaburzony lub niepełny. Niedosłuch sprawia, że subtelne różnice dźwiękowe w barwach głosu czy w jego wysokości są mało czytelne. Dlatego tak oczywiste dla osób słyszących odczytywanie z głosu uczuć i emocji jest niemożliwe dla niesłyszących. Badania porównawcze R. Pelleta, którymi objął on osoby słyszące i niesłyszące, dowiodły, że osoby z wadą słuchu częściej są agresywne i emocjonalnie niedojrzałe. Posiadanie wady słuchu od urodzenia, określona rehabilitacja, specjalna opieka pedagogiczna i lekarska – wszystko to wpływa na modyfikacje osobowości i różnice emocjonalne.

Sposoby porozumiewania się dzieci z wadą słuchu

Ograniczenia słuchowe powodują większe zaangażowanie wzroku w proces percepcji otaczającego świata. Już małe niesłyszące dzieci szybko, w sposób naturalny, uczą się odczytywać mowę z ust rodziców. Nie jest to jednak łatwe, ponieważ wzrokiem można jedynie dostrzec zewnętrzne elementy układów i ruchów artykulacyjnych, czyli tylko głoski artykułowane z udziałem warg, a jest ich ok. 40% i na dodatek część z nich wizualnie prezentuje się bardzo podobnie. Przyjmując, że mamy 44 polskie fonemy, u przeciętnie artykułującej osoby wyróżnia się 6 odpowiadających im kinemów artykulacyjnych, które odpowiadają 19 głoskom, to prawie każdemu zewnętrznemu układowi odpowiada więcej niż jedna głoska. Na przykład [p], [b], [m] mają identyczny układ artykulacyjny. Wiele głosek środkowo- i tylnojęzykowych ma neutralny, zewnętrzny układ, na którego podstawie nie można ich zidentyfikować. To wszystko sprawia, że odczytywanie mowy z ust jest bardzo trudnym odgadywaniem, zwłaszcza iż w ciągu 1 sekundy realizuje się kilkanaście układów artykulacyjnych.

Mimo znajomości kinemów i artykulacji odczytywanie nieznanych słów zwykle nie jest możliwe. Dlatego należy pamiętać przy rozmowie z dziećmi, aby posługiwać się jedynie słownictwem znanym mu z zajęć dydaktyczno-wychowawczych.

Odczytywanie mowy z ust przebiega w sposób syntetyczny: odbiorca rejestruje i analizuje cały przebieg przestrzenno-czasowy zestawu artykulacyjnego, składający się na całe słowo. Na skuteczność odczytywania układów artykulacyjnych składają się cztery główne czynniki:u.

  • nadawca – cechy anatomiczne i charakterystyczne twarzy, mimika, gestykulacja, naturalność i wyrazistość artykulacji, tempo, dykcja, natężenie, środki pomocnicze,
  • odbiorca – spostrzegawczość, znajomość kinemów, zasób słownictwa biernego, doświadczenie, wada słuchu, szybkość kojarzenia, pomysłowość i elastyczność myślenia,
  • środowisko – odległość, widoczność, liczebność rozmówców, czynniki rozpraszające, akustyka,
  • tekst – operowanie znanym słownictwem, używanie poprawnych i krótkich zdań, zorientowanie w tematyce, nieodbieganie od tematu.

Oczywiście, odczytywanie mowy z ust ściśle wiąże się z mniejszym lub większym wsparciem akustycznym, co określamy mianem wzrokowo-słuchowego odbioru mowy. Wzajemne wspomaganie się dwóch analizatorów, wzroku i słuchu, nazywane synergizmem wzrokowo-słuchowym, jest niezwykle istotne w skutecznym porozumiewaniu się, ponieważ odbiór akustyczny, nawet bardzo niewielki, uzupełnia dane uzyskane drogą wzrokową. Ponadto wsparcie akustyczne zmniejsza wysiłek koncentracji podczas odbioru informacji.

Znaczenie fonogestów

Wzrokowo-słuchowe odbieranie mowy może być wspierane środkami manualnymi: fonogestami, alfabetem palcowym czy językiem migowym. Fonogesty, czyli system manualnych wskazówek fonologicznych wzorowany na cued-speech, został utworzony przez Kazimierę Krakowiak w 1984 r. Polega na specjalnych ruchach ręki towarzyszących mówieniu, a wspierających odczytywanie mowy z ust i wsłuchiwanie się w żywą mowę. Fonogesty charakteryzują się ścisłym powiązaniem z artykulacją, przekazem sylabowym oraz korelacją z mową. Precyzyjnie odpowiadają systemowi fonologicznemu języka polskiego. Ponieważ nie są jednoznaczne, nie mogą funkcjonować samodzielnie. Są jedynie dopełnieniem mowy. W fonogestach każdy umowny układ palców przy równoczesnej artykulacji oznacza sylabę, zwykle składającą się z dwóch głosek, co jest naturalnym rytmem wypowiedzi słownej. System fonogestów zawiera...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy