Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

12 września 2022

NR 51 (Wrzesień 2022)

Propriocepcja w terapii logopedycznej

0 73

Czym jest i co nam daje prawidłowe przetwarzanie bodźców sensorycznych w obrębie czucia głębokiego? Dlaczego coraz więcej dzieci ma trudności w tym obszarze? Co możemy zrobić, by usprawnić proces terapeutyczny?

Wiedza na temat zaburzeń procesów integracji sensorycznej wśród logopedów jest coraz większa. Dzięki temu maluchy, które trafiają pod skrzydła specjalistów, mogą liczyć na holistyczne spojrzenie na dany problem i możliwość współpracy z diagnostami integracji sensorycznej. Cudownym rozwiązaniem jest posiadanie przez logopedę uprawnień do diagnozy i terapii metodą integracji sensorycznej, jednak nie zawsze tak się dzieje.
Niestety, czasy, w jakich żyjemy, powodują, że coraz więcej dzieci przejawia zaburzenia procesów integracji sensorycznej. Dzieci, które trafiają do mojego gabinetu na diagnozę logopedyczną, zazwyczaj przejawiają trudności w trzech podstawowych systemach sensorycznych: przedsionkowym, proprioceptywnym i dotykowym. Systemem, w którym najczęściej zauważam znaczące nieprawidłowości, jest system propriocepcji, czyli czucia głębokiego.
Dlaczego tak się dzieje? W jaki sposób propriocepcja wpływa na rozwój mowy? W jaki sposób nieprawidłowości w tym obszarze opóźniają umiejętności w nabywaniu języka? Aby zrozumieć wpływ propriocepcji na opóźniony rozwój mowy (ORM), musimy przyjrzeć się jej bliżej i poznać ją z kilku stron.

Czym jest integracja sensoryczna?

Integracja sensoryczna (ang. sensory integration – SI) według Jean Ayres to proces, dzięki któremu mózg po otrzymaniu informacji ze wszystkich systemów zmysłowych identyfikuje je, przekształca i integruje. Jednak aby proces ten przebiegał prawidłowo, potrzebuje wcześniejszych doświadczeń, których nabył w czasie rozwoju. Potrzebne są nowe doświadczenia w celowym działaniu. Dzięki temu procesowi powstają reakcje adaptacyjne, będące podstawą ogólnego rozwoju.
Musimy mieć doświadczenia, aby wiedzieć, jak się zachować. Procesy integracji sensorycznej dokonują się głównie w rdzeniu kręgowym, pniu mózgu (jądra przedsionkowe, twór siatkowaty), móżdżku oraz w półkulach mózgowych. W pniu mózgu mają swój początek wszystkie procesy SI, tam zachodzi wstępne opracowanie, kontynuowane w korze mózgowej. Stąd wczesnorozwojowa adekwatna stymulacja dziecka zapobiega w przyszłości powstaniu wielu zaburzeń, również w zakresie rozwoju emocjonalnego i poznawczego.
Violet Maas w książce Uczenie się przez zmysły dowodzi, że dzieci z sierocińców, które bardzo często są pozbawione dotyku płynącego z przytulania (propriocepcja), bycia blisko ludzkiego ciała oraz podnoszenia i czułego kołysania w kochających rękach rodziców (stymulacja przedsionkowa), nie rozwijają się prawidłowo, ponieważ nie otrzymują wystarczającej ilości bodźców przedsionkowych, proprioceptywnych i dotykowych. Jest to podstawowa dawka stymulacji, która wpływa na prawidłowe funkcjonowanie mózgu dziecka, szczególnie ważne w pierwszych trzech latach życia.
Jednak w moim gabinecie przyjmuję w większości dzieci z pełnych rodzin, wychowanych w miłości, czułości i ogromnej bliskości. Skąd się więc biorą trudności w tym zakresie? Co jeszcze wpływa na występowanie zaburzeń procesów integracji sensorycznej? Oto podstawowa lista czynników, które mogą mieć wpływ na występowanie powyższych trudności:

POLECAMY

  1. Problemy w czasie ciąży i porodu:
  • ciąża zagrożona,
  • długotrwałe wymioty w ciąży,
  • przeżycie silnego lub długotrwałego stresu,
  • konieczność dłuższego leżenia (mała stymulacja przedsionkowa),
  • konieczność leczenia antybiotykami,
  • cięcia cesarskie,
  • trudny poród zakończony vacuum,
  • poród wywoływany (duże dawki oksytocyny),
  • poród przedwczesny lub opóźniony (więcej niż 2 tyg. od terminu),
  • niedotlenienie okołoporodowe,
  • niska waga urodzeniowa,
  • działanie substancji teratogennych,
  1. Infekcje bakteryjne i wirusowe z wysoką temperaturą, występujące w okresie niemowlęctwa, powikłany okres okołoporodowy.

Ogromne znaczenie dla prawidłowego rozwoju dziecka ma bogate w różnorodne bodźce zmysłowe środowisko, w którym ono rośnie i rozwija się pod troskliwą i właściwą opieką rodziców i nauczycieli.

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego dzielimy na:

  1. zaburzenia modulacji sensorycznej:
  • nadreaktywność sensoryczna,
  • podreaktywność sensoryczna,
  • poszukiwanie sensoryczne,
  1. zaburzenia motoryczne o podłożu sensorycznym:
  • dyspraksja,
  • zaburzenia posturalne,
  1. zaburzenia dyskryminacji sensorycznej:
  • zaburzenia dyskryminacji słuchowej,
  • zaburzenia dyskryminacji wzrokowej,
  • zaburzenia dyskryminacji smakowej/węchowej, 
  • zaburzenia dyskryminacji pozycji/ruchu,
  • zaburzenia dyskryminacji interocepcyjne.

Czym jest propriocepcja?

Propriocepcja (czucie głębokie lub kinestezja) jest zmysłem, który umożliwia odbieranie informacji o położeniu, ruchu i działaniu poszczególnych części ciała w przestrzeni.
Układ proprioceptorowy ściśle współpracuje z układami nerwowym i kostno-stawowym. Odbiorniki bodźców (proprioreceptory) znajdują się w torebkach stawowych, więzadłach i aparatach ścięgnistych. Proprioreceptory odbierają bodźce, takie jak napięcie mięśniowe, ucisk, rozciąganie, ustawienie części ciała względem siebie oraz ruch poszczególnych części ciała. Najwięcej wrażeń proprioceptywnych dostarczamy poprzez aktywne naciąganie lub kurczenie mięśni podczas ruchów przeciw sile grawitacji, np. podczas przenoszenia ciężkich elementów, pchania ściany lub ciągnięcia liny.
Ciałka Vater-Paciniego to receptory, które reagują bardzo szybko nawet na małe zmiany. Rozwój funkcji tych receptorów aktywizuje zdolności do rotacji we wszystkich dużych i małych stawach. Adaptacja czuciowa tego receptora jest bardzo szybka.
Receptory ścięgniste Golgiego i wrzeciona nerwowo-mięśniowe odbierają sygnały pozycyjnego czucia propriocepcji, związanego z pracą mechanoreceptorów skóry. To one stymulują procesy programowania ruchu, kontroli postawy, napięcia mięśni i ścięgien. W tym przypadku adaptacja jest wolna. Tutaj potrzebujemy dłuższej stymulacji, aby osiągnąć zamierzony efekt.
Dzięki połączeniu układu proprioceptywnego z innymi zmysłami możliwa jest lokalizacja obiektów zewnętrznych względem narządu ruchu.
Propriocepcja dostarcza następujących informacji:

  • jak w przestrzeni ułożone jest nasze ciało i jego poszczególne części,
  • w jakim położeniu względem siebie znajdują się poszczególne części ciała,
  • jak szybko nasze ciało potrafi przemieszczać się w przestrzeni,
  • jak zaplanować wykonanie danego ruchu,
  • z jaką siłą pracują nasze mięśnie.
     


Dane te są niezbędne do wykonania przez nas jakiegokolwiek ruchu. Zależą od nich nasze reakcje automatyczne (odruchy) i działania zaplanowane (praksja).
Propriocepcja to proces zarówno świadomy (kiedy chcemy złapać upadające jabłko), jak i nieświadomy (kiedy przekręcamy się na łóżku, zmieniając pozycję, bo nam jest niewygodnie).
Układ propriocepcji jest ścisłym współpracownikiem układu przedsionkowego i dotykowego. Dlatego też niektóre ich funkcje nakładają się na siebie. Zaliczamy do nich: świadomość ciała, kontrolę motoryczną, praksję, ocenę ruchu, kontrolę posturalną i bezpieczeństwo emocjonalne.

Świadomość ciała 

Dobra propriocepcja dostarcza prawidłowych informacji dotyczących świadomości ciała. Jeżeli jest problem, dziecko może mieć ogromne trudności z uświadomieniem sobie pozycji swojego ciała w przestrzeni. Także czucie poszczególnych jego części może być zaburzone. Dzieci z zaburzeniami świadomości ciała mają ogromne trudności z wykonywaniem ruchów, kontrolą ułożenia artykulatorów, a co za tym idzie – sposobem jedzenia i artykulacji. Mogą mieć trudności z pobieraniem i połykaniem pokarmów i śliny, co automatycznie przekłada się na rozwój mowy i zaburzenia artykulacji.

Kontrola motoryczna

Propriocepcja dostarcza niezbędnych informacji, które warunkują koordynację ruchową (motorykę dużą i małą). Kontrola motoryczna organizuje aktywności, zarówno te już istniejące, jak i te, które właśnie zostały wyuczone. Rozwija się ona w pewien uporządkowany sposób, według następujących po sobie etapów: 

  • mobilność – zdolność do przyjęcia określonej pozycji i do rozpoczęcia danego ruchu,
  • stabilność, czyli możliwość utrzymania tej pozycji i kontrolowanie siły grawitacji,
  • kontrolowana mobilność, czyli zdolność do kontroli ruchu z utrzymaniem stabilnej pozycji,
  • wprawa – umiejętność przemieszczania wszystkimi kończynami we wszystkich kierunkach ruchu.

Obserwacja dziecka w tych aspektach daje nam ogromną wiedzę na temat jego kontroli motorycznej.

Praksja, czyli planowanie motoryczne

Dzięki informacjom płynącym ze ścięgien i stawów człowiek może zaplanować kolejność wykonania ruchu bez stałej kontroli wzroku. Największą trudność w tym obszarze mają dzieci dyspraktyczne. Takie dziecko może być uważane przez innych za niezdarne. Wpływa to, niestety, na obniżenie poczucia własnej wartości, co niejednokrotnie przejawia się w agresywnym nastawieniu do otoczenia.
Kiedy diagnozujemy u dziecka apraksję oralną, z dużą pewnością możemy mówić o zaburzeniach sensorycznych czucia głębokiego. Chcąc usprawnić terapię, musimy połączyć nasze siły z terapeutą SI i wprowadzić do kanonu terapii te ćwiczenia, które wspomagają czucie głębokie.

Ocena ruchu

Dzięki dobrze funkcjonującemu procesowi informacji w przebiegu bodźca dziecko prawidłowo ocenia siłę nacisku mięśni, rozluźnienie i ich napinanie. Potrafi ocenić jakość i ilość wykonanych ruchów, by wykonać powierzone mu zadanie. Nawet tak proste czynności jak odkręcenie kranu, naciśnięcie na klamkę w celu otworzenia drzwi mogą sprawiać duże trudności dzieciom z problemami w tym obszarze.

Kontrola posturalna

Prawidłowa propriocepcja umożliwia przyjęcie i utrzymanie prawidłowej pozycji ciała. Może to dotyczyć pozycji zarówno siedzącej (podpieranie głowy podczas jedzenia, szukanie drugiej osoby nogą pod stołem), jak i stojącej – ciągłe opieranie się o meble, drugą osobę podczas stania. Słaba kontrola posturalna wpływa na możliwości artykulacyjne dziecka i utrudnia często prawidłowe wywołanie głosek. Zauważa się także dużą zbieżność pomiędzy międzyzębową realizacją głosek a nieprawidłową kontrolą posturalną. Na słabą kontrolę posturalną wpływa także osłabiona praca mięśni głębokich tułowia.

Bezpieczeństwo emocjonalne

„Stań pewnie na ziemi”. Nasze bezpieczeństwo emocjonalne w dużej mierze jest uzależnione od pewności siebie. To praca z ciałem i informacjami, które z niego płyną, powoduje poczucie bezpieczeństwa. Ta świadomość pozwala nam działać w przestrzeni pewnym tego, że cokolwiek chcemy wykonać, uda nam się. Nasze ciało będzie wykonywało wszystkie ruchy, jakich od niego oczekujemy. Dzieci bez poczucia bezpieczeństwa niechętnie podejmują wszelakie aktywności proponowane im zarówno przez rodziców, jak i terapeutów. Są wycofane i lękowe. Często nie chcą mówić i wypowiadać się publicznie. Ich niepewność wpływa na sposób komunikacji.

Jak rozpoznać objawy zaburzeń SI?
Wskazówki dla logopedów

W jaki sposób my, logopedzi, możemy zauważyć objawy zaburzeń czucia głębokiego podczas konsultacji/diagnozy? Poniżej przedstawiam kilka aspektów, z którymi przy okazji badania logopedycznego zwracają się rodzice.
Dziecko z dużą nadreaktywnością na wejściową informację proprioceptywną może:

  • unikać czynności takich jak: skakanie, bieganie, turlanie się, niechętnie podejmować aktywności fizyczne proponowane przez rodzica,
  • nie lubić ruchu (unikać zadań ruchowych typu przewroty, skakanie, rzucanie piłką lekarską, nie chcieć się bawić z innymi dziećmi),
  • denerwować się, gdy ktoś porusza jego kończynami (ruch bierny); zauważa się to podczas ćwiczeń, a nawet swobodnych zabaw z dzieckiem,
  • denerwować się, gdy konieczne jest rozciąganie i kurczenie mięśni (np. podczas rehabilitacji, masażu),
  • być wybredne przy jedzeniu – bo musi poruszać językiem, ustami, gryźć, przełykać pokarm; często może to być przetrzymywanie pokarmu w ustach,
  • nie akceptować masaży logopedycznych czy elektrostymulacji, nawet jeżeli nie ma nadwrażliwości oralnej,
  • mieć problemy z koordynacją i planowaniem ruchów narządów artykulacyjnych.

Dziecko z dużą podreaktywnością na wejściową informację proprioceptywną może:

  • mieć niskie napięcie mięśniowe (ślinić się, mieć otwartą buzię),
  • mieć dużą trudność z prawidłowym ułożeniem narządów mowy,
  • ściskać mocno kolana podczas stania, żeby zrekompensować niskie napięcie mięśniowe,
  • psuć zabawki, nie czując, z jaką siłą ich dotyka,
  • krzywdzić zwierzęta, inne dzieci z pełną nieświadomością,
  • być nieświadomy zranienia, nie czuć bólu („taki odważny”) – tutaj najczęściej rodzice opowiadają, jakie cudowne mają dziecko: nawet jak upadnie czy się skaleczy, to w ogóle nie płacze (czerwona flaga); tutaj dopytajmy się o więcej sytuacji, w których rodzice zauważają, że dziecku nie przeszkadza np. chodzenie bosą stopą po kamieniach albo po matach z kolcami,
  • nie zauważać, że jest całe brudne; nawet gdy chodzi z brudną buzią, wydaje się, że nie zwraca na to uwagi,
  • mieć problem z odpieluchowaniem.

Dziecko poszukujące bodźców proprioceptywnych może:

  • celowo obijać się o przedmioty i osoby w otocze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy