Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

13 października 2017

NR 19 (Maj 2017)

Propozycje wykorzystania komunikatora typu BIGmack w pracy pedagoga specjalnego z dzieckiem z głęboką niepełnosprawnością intelektualną

0 250

Praca z dziećmi z głęboką niepełnosprawnością intelektualną nastręcza terapeutom wielu problemów. Część z nich wynika z trudności komunikacyjnych. Bywa, że komunikaty tych dzieci są niedostrzegane lub nierozumiane przez opiekunów.

Ogólna specyfika funkcjonowania dzieci z głęboką niepełnosprawnością intelektualną

Możliwości komunikacyjne dzieci, u których zdiagnozowano najpoważniejsze uszkodzenia w obrębie ośrodkowego układu nerwowego, są bardzo zróżnicowane, tak jak same możliwości poznawcze osób z tej grupy. Diagnoza umiejętności tych dzieci jest zawsze diagnozą funkcjonalną, a teoretycznych podstaw do oceny poziomu funkcjonowania oraz planowania pracy pedagogicznej dostarczyć może koncepcja Jeana Piageta. Osoby z głęboką niepełnosprawnością funkcjonują bowiem na poziomie inteligencji sensoryczno- motorycznej, której stadia zostały bardzo dokładnie opisane w literaturze z zakresu psychologii rozwojowej. Oczywiście, trzeba uwzględnić fakt, że niektóre twierdzenia Piageta są podważane i obecnie wielu psychologów zgadza się co do tego, iż w pewnych kwestiach Piaget nie doceniał możliwości małych dzieci (por. Vasta, Haith, Miller 2004). Jednak znajomość sześciu stadiów rozwoju inteligencji sensoryczno-motorycznej oraz umiejętne rozpoznawanie poziomu funkcjonowania dziecka bardzo ułatwia pracę z uczniem z głęboką niepełnosprawnością, nie tylko w zakresie stymulacji umiejętności poznawczych, ale też w zakresie kompetencji społecznych i komunikacyjnych.

W opisie umiejętności komunikacyjnych dzieci z głęboką niepełnosprawnością intelektualną kluczowe jest pojęcie intencjonalności. Jak zauważa Maria Piszczek, nauka alternatywnych sposobów możliwa jest dopiero wówczas, gdy w zachowaniu dziecka pojawiają się oznaki intencjonalności, która zakłada zdolność odróżniania sposobów (środków) działania od jego celu (Piszczek 1997). Zdolność do zachowań intencjonalnych, czyli takich, których cel został postawiony przed rozpoczęciem działania, całkowicie zmienia zachowania społeczne dziecka związane z jego sposobem komunikowania się (Kielin 2016).

Kiedy więc w rozwoju dziecka następuje ten ważny przełom? Jeszcze w III stadium rozwoju sensoryczno-motorycznego dziecko komunikuje swoje potrzeby tylko w sposób nieintencjonalny, za pomocą mowy ciała. Na tym etapie nie ma ono intencji komunikowania czegokolwiek, bo nie jest zdolne do zachowań intencjonalnych (Kielin 2016). Sytuacja zmienia się diametralnie wraz z przejściem do stadium IV, kiedy dziecko potrafi już postawić sobie cel; ma więc zamiar, do którego dąży (Kielin 2016). Jak zauważa Jacek Kielin (2016), uczenie komunikacji intencjonalnej, werbalnej i alternatywnej jest możliwe już od IV stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej. Za pierwsze intencjonalne zachowania komunikacyjne uznaje się (Miosga 2005):

  • zwracanie na siebie uwagi oraz wchodzenie w dialog naprzemienny,
  • zwracanie uwagi dorosłego na konkretny przedmiot, budowanie wspólnego pola uwagi,
  • wykorzystywanie różnych środków wyrazu (krzyk, gest), aby osiągnąć swój cel.

Umiejętność świadomego nadawania i odbierania informacji daje dziecku możliwość realnego wpływu na bieg wydarzeń czy udziału w podejmowaniu decyzji, pomaga w kształtowaniu poczucia sprawstwa i własnej autonomii, a co za tym idzie – znacząco poprawia jakość życia. Jednak, jak pisze M. Piszczek (1996), warunkiem uczestniczenia dziecka w komunikacji jest zdolność wprowadzania zmiany we własnym stanie. Stan stały i niezróżnicowany nie może być źródłem sygnałów.

Znajomość sześciu stadiów rozwoju inteligencji sensoryczno-motorycznej oraz umiejętne rozpoznawanie poziomu funkcjonowania dziecka bardzo ułatwia pracę z uczniem z głęboką niepełnosprawnością.

Niestety, nie wszystkie dzieci z głęboką niepełnosprawnością nauczą się świadomie komunikować. Wtedy to opiekunowie – poprzez język ciała i emocje – będą starali się odczytywać potrzeby dziecka i na nie adekwatnie odpowiedzieć. Jednakże u wielu dzieci z tej grupy przy bliższym kontakcie można zauważyć przejawy intencjonalności, które – właściwie odczytywane – mogą istotnie poprawić jakość życia oraz relacje z rodzicami i opiekunami. Często w przypadku osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną ogromną trudnością jest prawidłowa ocena umiejętności dziecka. Odczytanie intencji jest bowiem kwestią subiektywną, szczególnie jeśli głębokiej niepełnosprawności intelektualnej towarzyszą dodatkowe ograniczenia ruchowe czy sensoryczne. Jednak przygoda z komunikacją nie musi, a nawet nie powinna czekać, a odpowiednio dobrany sprzęt do komunikacji alternatywnej można włączać w zajęcia pedagogiczne, nawet jeśli intencjonalność zachowania dziecka wciąż budzi wątpliwości.

Urządzenie typu BIGmack w komunikacji dzieci z głęboką niepełnosprawnością intelektualną

Jednym z najłatwiejszych w obsłudze i najprostszych komunikatorów dostępnych na rynku jest urządzenie typu BIGmack – duży przycisk umożliwiający nagranie i odtworzenie pojedynczej wiadomości trwającej do 120 sek. Ze względu na swoje rozmiary i właściwości świetnie sprawdza się w pracy z dziećmi ze sprzężonymi niepełnosprawnościami, w tym z niepełnosprawnością intelektualną głębokiego stopnia. Pracę z urządzeniem można rozpocząć już z dzieckiem, którego rozwój ocenia się orientacyjnie na II stadium inteligencji sensoryczno-motorycznej według koncepcji Piageta, tzn. w momencie, gdy w zachowaniu dziecka da się zauważyć ruchy dowolne, a więc takie, które wykraczają poza aktywność odruchową. W tabeli zamieszczono propozycje aktywności z komunikatorem typu BIGmack dla dzieci z głęboką niepełnosprawnością, których rozwój ocenia się na II, III i IV stadium.

Komunikator może się sprawdzić jako motywator do podejmowania aktywności podczas zabawy dowolnej, a w aktywności kierowanej pomoże rozwijać kluczowe umiejętności. Dzięki tym prostym aktywnościom dostosowanym do możliwości uczniów na danym poziomie można bowiem realizować wiele istotnych celów związanych z rozwojem manipulacji, koordynacji wzrokowo-ruchowej, rozwojem poczucia sprawstwa, stymulacją myślenia przyczynowo-skutkowego itp. Umiejętności te będą stanowić solidną podstawę do wprowadzenia bardziej skutecznych metod komunikacji alternatywnej, kiedy tylko uczeń wykaże gotowość.

Bez względu na to, jakie możliwości poznawcze i komunikacyjne ma uczeń, ważne jest jednak, aby jego inicjatywy, nawet te najmniejsze, były przez nauczyciela zauważone i podjęt...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy