Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

30 listopada 2020

NR 40 (Listopad 2020)

Profil specjalisty przyjaznego dziecku z mutyzmem wybiórczym

53

Jaki powinien być specjalista pracujący z dzieckiem, które ma lęk przed mówieniem? 
Jakie cechy są pomocne w nawiązaniu kontaktu z dzieckiem z mutyzmem wybiórczym? Na co szczególnie powinniśmy uważać, aby zdobyć zaufanie dziecka zamrożonego lękiem i jak sprawić, by poczuło się ono przy nas bezpiecznie?

Dziecko z mutyzmem wybiórczym jest „wygodne”

Mutyzm wybiórczy (MW) jest zaburzeniem lękowym. Dzieci lękowe pozostają często niezauważone ze swoimi problemami – zarówno podczas zajęć w szkole, jak i w trakcie pracy zespołów nauczycielskich i specjalistycznych.

POLECAMY

Z pozoru nie przejawiają większych trudności, a ponadto są w pewnym sensie „wygodne”. Zazwyczaj nie przeszkadzają w prowadzeniu zajęć. Zajmują swoje miejsce i nie burzą porządku zajęć lub spotkania – chyba że wbrew swojej woli przejawiają zachowania obronne (słowo, gest), które są odbierane przez otoczenie w sposób negatywny. Wiele dzieci z MW bierze udział w zadaniach pozawerbalnych, co usypia czujność osób dorosłych. Czasami lęk jest na tyle silny, że wyłącza dziecko z wielu aktywności w grupie rówieśniczej lub w obecności nowo poznanych osób.

Umiejętność nawiązania relacji – podstawowa cecha terapeuty

Oprócz interdyscyplinarnej, najnowszej wiedzy osoba pracująca z dzieckiem lękowym powinna posiadać określone cechy i umiejętności. Ważny jest sposób bycia, estetyka słów i gestów, dobra intuicja. Pośród wielu cech terapeuty są takie, które w szczególny sposób warunkują możliwość nawiązania pełnego i wartościowego kontaktu z pacjentem. Podstawą wszelkich skutecznych działań jest RELACJA. Bez niej jesteśmy zdolni jedynie do mechanicznego działania opartego na sztywnych celach. Tymczasem dziecko, którego emocje są zanurzone w lęku, potrzebuje swojej gotowości do nawiązania kontaktu, co możemy wypracować jedynie małymi krokami, w atmosferze zrozumienia i pełnej akceptacji.

Poczucie taktu

PRZYKŁAD 1


– Czy to jest dziecko mówiące? – pyta psychiatra matkę, nie mogąc nawiązać kontaktu z trzyletnim dzieckiem.
– Tak, panie doktorze, to „złoty mówca”, lecz nie spodziewam się, aby dziś, podczas wizyty, powiedział jakiekolwiek słowo.

Jak czuje się dziecko z MW po usłyszeniu takiej rozmowy? Przecież ono w wieku trzech lat już dużo rozumie. W domu mówi o swoich potrzebach, określa stany emocjonalne, tworzy długie narracje, rozmawia z bliskimi i wszędzie go pełno. Nagle staje przed obcym człowiekiem i słyszy o sobie to, co sprawia mu największy ból. Doświadcza słabości, która tak bardzo paraliżuje jego emocje w nowym miejscu.

Specjalista dziecka z MW powinien być wyjątkowo TAKTOWNY. Są, owszem, pytania, które trzeba zadać rodzicowi, jednak nie powinno się tego robić w obecności dziecka. Warto starannie przygotować listę pytań do rodzica na spotkanie bez dziecka, a gdy później w obecności pacjenta pojawią się wątpliwości, należy przemyśleć sposób i formę pozyskania dodatkowych informacji.

Przebywając z dzieckiem lękowym, powinniśmy bardzo ostrożnie dobierać słowa. Przydatna jest tu wiedza na temat stopni obciążenia komunikacyjnego. Na początku naszej wspólnej drogi nie zadajemy otwartych pytań i nie oczekujemy od dziecka stosowania form grzecznościowych, gdyż należą one do zwrotów o wysokim obciążeniu. Zwykle słowo „dziękuję” lub „dzień dobry” bywa dla dziecka z MW bardzo trudne, gdyż wiąże się ono ze ściśle określoną relacją, a dzieci lękowe wchodzą w relacje z innymi w sposób bardzo wyważony, ostrożny i przemyślany oraz świadomy. TAKTOWNY logopeda (psycholog, pedagog) stwarza atmosferę, w której dziecko nie czuje presji związanej z mówieniem. Początkowo pomostem w kontakcie specjalisty z dzieckiem jest rodzic – pomocna jest tu opisana w literaturze przedmiotu metoda trójkąta oraz metoda 5 sekund (Johnson, Wintgens 2018).

Dzieci z mutyzmem wybiórczym przeżywają stres podczas wielu rutynowych wizyt i badań specjalistycznych. Często oprócz lęku przed mówieniem następuje również blokada możliwości względem innych zadań.

Empatia

PRZYKŁAD 2

– Wysuń ręce do przodu. – mówi neurolog.
Dziecko nie wykonuje polecenia. Milczy. Nie robi też tego na prośbę matki. Widząc ostre spojrzenie lekarza i czując presję, tupie nogą, zaciska wargi. Próbuje kierować się w stronę wyjścia.
– Musi pani tak wychowywać dziecko, aby panią słuchało – zwraca uwagę lekarz matce (przy dziecku).

Powyższa sytuacja w bardzo jaskrawy sposób pokazuje nieprzemyślaną reakcję specjalisty oraz jego brak wiedzy na temat możliwych przyczyn słabej współpracy 
ze strony pacjenta, zwłaszcza jeśli chodzi o podłoże lękowe takich zachowań.

Specjalista pracujący z dzieckiem z MW to osoba EMPATYCZNA. Gdy dziecko nie podejmuje się wykonania określonych prób lub zadań, warto wziąć pod uwagę czynnik emocjonalny. Określenie „nie lubię” lub „nie podoba mi się” może u dziecka lękowego być tożsame 
ze stwierdzeniem „boję się”, „nie dam rady tego wykonać z powodu lęku”. To właśnie EMPATIA sprawia, że rozumiemy i szanujemy „niechęć” dziecka do wykonywania pewnych zadań. Nie oceniamy, ale pomagamy mu znaleźć przestrzeń, w której poczuje się bardziej swobodnie i bez presji podejmie pewne próby.

EMPATYCZNY specjalista dostrzega czasem smutek w oczach dziecka, nawet gdy pozornie twarz wydaje się pogodna. Są dzieci z „wypracowanym uśmiechem”. Pomaga on im schować się przed innymi. Bycie w centrum zainteresowań bywa zbyt trudne, więc lepiej się uśmiechnąć i pozostać niezauważonym niż być smutnym i obawiać się, że ktoś zapyta o powód zmartwienia lub że zapyta o cokolwiek.
Specjalista przyjazny dziecku z MW wykazuje się szczególną WRAŻLIWOŚCIĄ. W przypadku pacjenta lękowego jest ona konieczna do zauważenia potrzeb dziecka oraz jego ukrytych i niespełnionych pragnień w zakresie komunikacji. O poziomie wrażliwości specjalisty mogą przekonać się również rodzice podczas wywiadu diagnostycznego.

Uważność w słuchaniu i patrzeniu

PRZYKŁAD 3

– Zaprosiłem panią bez dziecka, by móc o nim porozmawiać. Proszę mi opowiedzieć o pani synu.
Matka przekazuje informacje, psycholog cierpliwie słucha, po czym wypowiada zdanie:
– Pani dziecko odbiera świat tak, jakby nie miało naskórka.
Matka ma łzy w oczach. Po wielu nieudanych wizytach czuje się zrozumiana. Wie, że znalazła kogoś, kto może pomóc dziecku, gdyż dobrze je rozumie.

Specjalista życzliwy dziecku z MW ma WRAŻLIWE USZY. W przypadku dzieci lękowych ma to szczególne znaczenie, ponieważ postrzeganie dziecka podczas spotkania może być bardzo dalekie od jego realnego obrazu. To rodzic jest wyposażony w wiedzę, której my – specjaliści – nie mamy szansy odkryć nawet najlepszymi technikami, a uzyskanie dokładnych informacji jest niezbędne do weryfikacji diagnostycznej oraz do postępów terapeutycznych. Rodzice dobrze znają emocje dziecka, które niejednokrotnie blokują sferę poznawczą, uniemożliwiając kontakt z ludźmi oraz możliwość wykonywania zadań. Znają także mechanizmy, którymi posługuje się dziecko w celu zapewnienia sobie poczucia bezpieczeństwa.

Podczas badań diagnostycznych logopeda zwraca uwagę na głos dziecka. Tu również potrzebne jest WRAŻLIWE UCHO. Jeżeli natężenie głosu jest niskie lub pojawia się szept, powinniśmy potraktować to jako sygnał alarmowy. Szept u dzieci z mutyzmem wybiórczym jest przejawem dużego lęku. Pułapką diagnostyczną może być uznanie dziecka z cichą mową za osobę nieśmiałą. Przyjmując taką tezę, możemy się spodziewać, że zachęcanie dziecka do aktywności lub dialogu, przebywanie w gronie rówieśników i wspólna zabawa to dobre warunki do rozwoju lepszej komunikacji. Tymczasem dzieci z mutyzmem wybiórczym reagują lękiem na śmiałe zachęty, następuje „dyfrakcja emocjonalna” i dziecko się wycofuje. Mowa szeptem utrwala się bardzo szybko, a eliminacja tego problemu jest dużym wyzwaniem. Powinniśmy dążyć do tego, aby dziecko nie porozumiewało się z nami za pomocą szeptu (może to być krótki etap przejściowy). W razie jego pojawienia się należy wdrożyć odpowiednie działania, by małymi krokami obudzić poczucie bezpieczeństwa i zaufanie dziecka (działania formalne lub nieformalne stosowane są już w wielu polskich placówkach edukacyjnych i terapeutycznych – sliding-in). W fazie przejściowej, gdy dziecko ma problem z mówieniem, można posłużyć się maskotką (zabawa parateatralna), jednak trzeba być czujnym, aby również ta forma komunikacji się nie utrwaliła.

Dziecko z MW potrzebuje specjalisty z UWAŻNYMI OCZAMI. Niezbędna jest wnikliwa, ale zarazem dyskretna obserwacja mowy ciała. Zdarza się, że dziecko za pomocą gestów i wyrazu twarzy wyraża niechęć do danej aktywności lub nawet do przebywania ze specjalistą. Może to być unikanie kontaktu wzrokowego, odwracanie głowy, całego ciała, ale również zainteresowanie swoim ubraniem czy przedmiotami, które dziecko ma ze sobą lub znajduje w pomieszczeniu. W najbardziej skrajnych sytuacjach zachowanie dziecka może przybrać nawet formy agresji lub autoagresji. Na wszystkie tego typu sygnały warto reagować naturalnie i spokojnie, współpracując z rodzicem, korzystając z jego wiedzy i doświadczenia. Trudne zachowania są u dzieci z MW najczęściej przejawem wysokiego poziomu lęku i poczucia porażki spowodowanej nieporadnością komunikacyjną związaną właśnie z lękiem. Specjalista przyjazny dziecku z MW potrafi wychwycić takie zachowania i odróżnić je od objawów wynikających z innych zaburzeń (np. od autyzmu). Brak kontaktu wzrokowego często bywa traktowany jako przejaw słabych umiejętności społecznych. Tymczasem dzieci z mutyzmem wybiórczym często unikają kontaktu wzrokowego z powodu lęku. W przypadku badań logopedycznych warto pamiętać, że również lustro, które jest ważną pomocą logopedy, może stanowić przeszkodę w nawiązaniu kontaktu z dzieckiem. Uważny specjalista potrafi dostrzec trudności dziecka związane z proponowanym zadaniem. Nie wymaga od niego wykonywania zadań budzących niepokój lub napięcie. Takie aktywności są dla dziecka lękowego po prostu presją, która powoduje jeszcze większe wycofanie.

Pierwsze chwile spędzone wspólnie są bardzo ważne. Pozostawiają one wrażenie, które może być trampoliną dla podejmowanych zadań. Dziecko mniej lub bardziej świadomie zapamiętuje tembr głosu logopedy, wyraz twarzy, ekspresję ruchów, wypowiedziane słowa. Na tym etapie bardzo łatwo „skazić” kontakt z dzieckiem, generując zbyt gwałtowne ruchy, zachowując się nadekspresyjnie, proponując dziecku zbyt wiele nieprzemyślanych zadań.

Pacjent z MW może także mieć lęk przed przenikliwym spojrzeniem obcej osoby, dlatego warto być UWAŻNYM OBSERWATOREM mowy ciała dziecka.

Umiejętność dokładnej analizy sytuacji dziecka

Słabym punktem działań diagnostycznych bywa brak dokładnej, wnikliwej ANALIZY SYTUACJI DZIECKA, co sprawia, że zalecenia są wydawane zbyt pochopnie. Łatwo jest zasugerować zmianę zachowania, ale istotne jest dokładne poznanie przyczyn danych zachowań.

PRZYKŁAD 4A

– Proszę zmienić grafik dnia. Dziecko nie może chodzić spać tak późno. – mówi psycholog.
– Ale to trochę skomplikowane…
– Proszę wprowadzić codzienne rytuały i zacząć wcześniej wyciszać dziecko, a rano trzeba je obudzić.
W jaskrawy sposób została tu opisana nieprzemyślana reakcja specjalisty na próbę przekazania informacji przez matkę. Bardzo ważne są dokładna ANALIZA trudności oraz holistyczne podejście do pacjenta.

PRZYKŁAD 4B

– Pani dziecko bardzo późno chodzi spać. Jak wygląda jego sen? Czy śpi spokojnie? Czy często budzi się w nocy? – pyta psychiatra.
– Tak. Mój syn często płacze przed snem. Opowiada mi o tym, co wydarzyło się w ciągu dnia, co było dla niego trudne. Często ma koszmary senne. Zdarza się, że budzi się z krzykiem. Boi się sam przebywać w pokoju. 
Nad ranem wstaje i przychodzi do nas do sypialni. Takie noce bardzo go męczą. Potem nie ma sił, by normalnie wstać. Długo odsypia takie noce.

Wypowiedź matki stanowi dla specjalisty pakiet bardzo cennych informacji. Nie wystarczy tu propozycja narzuconego schematu zachowania. Trzeba dotrzeć 
do trudnych sytuacji, które sprawiają, że dziecko ma tak dużo napięć. Jest to możliwe jedynie w życzliwym i otwartym kontakcie z rodzicem.

Dziecko milczące przez wiele godzin w przedszkolu lub szkole nieustannie doświadcza porażek. To poczucie niemocy i braku sprawczości jest źródłem silnych negatywnych emocji i obniża poczucie wartości.

Aby wychwycić ważne informacje, trzeba traktować wiedzę rodzica jako integralną część diagnozy. Specjalista powinien poddać dokładnej ANALIZIE trudności dziecka, powinien działać z rozwagą, bez pośpiechu szukając obszarów, nad którymi trzeba pracować małymi krokami, nie stosując metody rzucania dziecka lękowego 
na „głęboką wodę”.

Ważne jest także słowne docenianie roli rodziców. Zauważanie i podkreślanie ich starań przyczynia się nie tylko do lepszej współpracy, ale również do ich większej pewności siebie oraz wiary w to, że we wspólnym działaniu można osiągnąć prawdziwy sukces, że uda się wyzwolić dziecko z lęku przed mówieniem (i przed innymi lękami).

Umiejętność odkrywania pasji dziecka

Terapeuta pracujący z dzieckiem z MW powinien wykazywać się UMIEJĘTNOŚCIĄ ODKRYWANIA PASJI DZIECKA. Planując spotkanie, warto przemyśleć zakres tematyczny, w którym można sprawić, by pacjent poczuł się bezpiecznie, a zarazem, aby był zainteresowany zajęciami. Bezcenna jest przy tym pomoc rodziców.

PRZYKŁAD 5

– Dzień dobry, czy zechciałaby pani zapoznać się z ważnymi informacjami na temat mojego dziecka, zanim pani się z nim spotka? Jeżeli pani zechce wykorzystać moje wskazówki, będzie większa szansa na nawiązanie kontaktu – mówi matka.
– Tak, bardzo chętnie zapoznam się z pani informacjami. – odpowiada psycholog.
Rodzice przygotowują „wizytówkę dziecka”, w której m.in. jest napisane, że otwarte pytania mogą sprawić dziecku trudność, może wycofać się ono z kontaktu i wtedy badanie psychologiczne będzie utrudnione lub niemożliwe. Informacja zawiera prośbę, aby zacząć spotkanie od skupienia się na małym przedmiocie, najlepiej z wachlarza zainteresowań dziecka; mogą to być np. pojazdy.
Psycholog przyjmuje prośbę matki. Podczas pierwszego spotkania z sześciolatkiem ma na biurku małe auto. Głośno komentuje:
– Mam tu takie auto… Ale chyba coś się w nim zepsuło… Zastanawiam się, jak je naprawić…
Dziecko skupia wzrok na przedmiocie. Jest zainteresowane tematem. Ale milczy. Pani psycholog wyraźnie pokazuje, że „nie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy