Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

25 listopada 2020

NR 40 (Listopad 2020)

Od chóru do solo, czyli odwrotny SLIDING-IN
Autorska metoda terapii dziecka z mutyzmem wybiórczym

180

W jaki sposób można angażować dziecko w werbalną aktywność? Jak pracować z dzieckiem z mutyzmem wybiórczym aby mogło osiągnąć swobodę w komunikowaniu się?

Mutyzm wybiórczy (MW) to zaburzenie lękowe dotyczące lęku przed mówieniem w stosunku do niektórych ludzi, w niektórych miejscach lub sytuacjach. Najczęściej pierwsze niepokojące sygnały rodzice otrzymują z chwilą pójścia dziecka do przedszkola. Zdarza się, że niektórzy opiekunowie już wcześniej sami widzą, że ich dziecko jest bojaźliwe i wycofuje się z kontaktów werbalnych w sytuacjach nowych i w obecności osób nieznanych. Ale dla innych fakt, że ich dziecko nie mówi w placówce oświatowej, jest bardzo dużym zaskoczeniem. Z wywiadu z rodzicami można się dowiedzieć, że niektórzy z nich w dzieciństwie sami zmagali się z lękiem przed mówieniem.

POLECAMY

Przedszkole dla dziecka lękowego z mutyzmem wybiórczym jest miejscem, w którym występuje największe nasilenie lęku przed mówieniem. W nowym otoczeniu, w którym spędza od ok. 5 do 8 godz. dziennie, wszystko staje się lękotwórcze. Nieznane osoby dorosłe, rówieśnicy oraz wiele różnych sytuacji, odgłosów – to wszystko może przerażać lękowego przedszkolaka.

Sytuacja każdego dziecka z MW w grupie jest inna, gdyż u każdego istnieje inna strefa dyskomfortu psychicznego, nie tylko w zakresie komunikacji werbalnej, ale również w zakresie uczestnictwa w zajęciach, współpracy z nauczycielami, współdziałania z rówieśnikami podczas zabawy i zajęć. Ponadto sytuacja osoby z MW w placówce bywa dynamiczna i z czasem może ulegać zmianie – zarówno na lepsze, jak i na gorsze. Niektóre dzieci z mutyzmem wybiórczym nie uczestniczą w chóralnych aktywnościach z grupą, inne nie mają większych trudności w tym zakresie i od samego początku wspólnie z rówieśnikami śpiewają i recytują wierszyki. Natomiast u innych chóralne uczestnictwo jest efektem pozytywnych oddziaływań terapeutycznych i świadczy o stopniowym obniżaniu się poziomu odczuwanego lęku przed mówieniem w przedszkolu. Przykładem tego są poniższe wpisy dwóch mam na grupie facebookowej.

Córka jest obecnie w wieku 3;6 lat, do przedszkola poszła jako 2,6-latek, nie odzywała się ani do pań, ani do dzieci. W tym roku rozmawia z dziećmi, ale jak pani na nią spojrzy, to od razu się peszy i przestaje do nich mówić. Natomiast chętnie uczestniczy we wszystkich zajęciach, ale nigdy nie chce być w centrum uwagi. Z relacji nauczycielki wiem, że córka śpiewa piosenki i mówi wiersze ze wszystkimi dziećmi, jak na nią nie patrzy, jednak gdy tylko na nią spojrzy, od razu milknie. Czekamy na badania w poradni psychologiczno-pedagogicznej i na diagnozę u psychiatry […].

Mój syn ma 4 lata, ma podejrzenie MW; w domu jest wszystko w porządku, rozmawia ze wszystkimi. Wszystko zaczęło się, gdy poszedł do przedszkola, wtedy przestał tam mówić, chociaż pracuje normalnie, wykonuje wszystkie polecenia, to jednak komunikuje się tylko na migi, nie śpiewa z dziećmi piosenek, chociaż je zna (w domu wszystkie powtarza). W przedszkolu ze mną też nie rozmawia. Ostatnio, jak byliśmy na placu zabaw, to nawet do mnie się nie odzywał, chyba dlatego, że były tam inne dzieci […].

Wnikliwa obserwacja dziecka z MW podczas zajęć w placówce pozwoli nam ocenić sposób funkcjonowania dziecka w stosunku do rówieśników i nauczycieli oraz czy uczestnictwo w grupowej aktywności chóralnej na zajęciach jest autentyczne, czy też polega na bezgłośnym poruszaniu ustami, szeptaniu lub milczeniu. Właśnie tę autentyczną umiejętność chóralnego uczestnictwa w zajęciach można wykorzystać w terapii dziecka z mutyzmem wybiórczym. Należy również zwrócić uwagę, jak dziecko zachowuje się podczas chóralnego uczestnictwa z chwilą, gdy nauczyciel spojrzy na nie – czy wtedy milknie, czy nadal śpiewa i mówi. Otóż na początku terapii, gdy nauczyciel patrzy na dziecko podczas śpiewu, większość dzieci milknie lub tylko bezgłośnie imituje aktywność werbalną, takie zachowanie należy uwzględnić podczas terapii.

Moja autorska metoda Od chóru do solo polega na angażowaniu dziecka w werbalną aktywność – początkowo w większej grupie dzieci (np. czytanie wiersza wspólnie przez całą klasę) poprzez stopniowe ograniczanie liczebności tej grupy (np. czytanie w trójkach, parach), aż do osiągnięcia swobodnej komunikacji przez dziecko z MW.

Metodę tę skutecznie wykorzystywałam w wieloletniej pracy z dziećmi z MW. Wiem, że inni specjaliści i nauczyciele pracujący z dziećmi z MW również korzystają w terapii z tej metody z pozytywnym skutkiem.

W pracy terapeutycznej metody tej nie należy, oczywiście, traktować jako jedynego oddziaływania w przedszkolu. Trzeba wdrażać również inne działania dostosowane do konkretnego dziecka, mające na celu obniżenie poziomu lęku poprzez budowanie u dziecka poczucia własnej wartości, niewywieranie presji, eliminowanie czynników podtrzymujących mutyzm wybiórczy w placówce i domu, stosowanie technik behawioralnych (wygaszanie, kształtowanie i odczulanie).

Ponadto należy w życiu codziennym i podczas terapii wprowadzić zasadę 5 sekund, wykorzystywać pomost w komunikacji (rozmawianie z dzieckiem z MW w obecności innych osób), rozmawiać z dzieckiem w miejscach publicznych, wykorzystywać metodę trójkąta do wprowadzania do komunikacji innych osób, z którymi dziecko jeszcze nie rozmawia.

Przedszkole

W terapii dziecka z mutyzmem wybiórczym z wykorzystaniem metody Od chóru do solo należy uwzględnić:

  • edukację rodziców na temat mutyzmu wybiórczego,
  • edukację całego personelu przedszkola/szkoły,
  • terapię, która powinna być dostosowana do problemów i możliwości dziecka,
  • brak pośpiechu w terapii, wszystkie etapy należy utrwalić, powtarzając minimum 3 razy zajęcia z danym składem grupy, co zwiększa prawdopodobieństwo sukcesu,
  • zachowanie takiej samej struktury zajęć, to jest: rozgrzewka, powtórzenie zajęć poprzednich, wprowadzenie nowych ćwiczeń i zakończenie.

Etapy terapii dziecka z mutyzmem wybiórczym z wykorzystaniem mowy chóralnej

  1. Cała grupa, ustawiona w kole, codziennie chóralnie śpiewa i recytuje wierszyki, które powinny być połączone z gestami całego ciała, co dodatkowo wpłynie rozluźniająco i obniży wzmożone napięcie mięśniowe. Zajęcia powinny odbywać się w sali przedszkolnej i powinny stanowić naturalny rytuał dla wszystkich dzieci. Jeżeli wzrok nauczyciela (specjalisty) peszy dziecko z MW, które przestaje wtedy werbalnie uczestniczyć w tych aktywnościach, wówczas nauczyciel powinien przyjąć taką pozycję w grupie, żeby nie patrzeć bezpośrednio na dziecko.
  2. Stopniowe zmniejszanie liczby osób w grupie podczas śpiewania i recytowania aż do pięciorga dzieci. Mniejsze grupy należy zapraszać na tzw. próby do gabinetu obok, co również powinno być przyjmowane przez dzieci za coś naturalnego. Jeżeli w innym pomieszczeniu dziecko z MW nie czuje się komfortowo, należy pozostać w sali codziennych zajęć. Jeżeli dziecko w mniejszej grupie bez problemu bierze czynny, werbalny udział w zajęciach, wówczas można przejść do kolejnego etapu. Proponowany skład mniejszych grup: 20 dzieci, 15, 10, 5, 3, 2, 1.
  3. Dzieci w 5-osobowej grupie, po trzykrotnym utrwaleniu aktywności, na czwartym spotkaniu w gabinecie (sali) już nie śpiewają, tylko chóralnie nazywają zwierzęta, wydają ich odgłosy i naśladują ich sposób poruszania się. Losują kolejno karty i układają je pod odpowiednim obrazkiem, nazywają chóralnie elementy ukazane na obrazkach. Potem wspólnie liczą koraliki i nazywają ich kolory.
  4. Kolejnym etapem jest nazywanie obrazków parami, czyli dwie osoby chóralnie powtarzają czynności: liczenie, nazywanie kolorów, nazywanie zwierząt.
  5. Następnie należy zmniejszyć liczebność grupy do 3 dzieci, a pozycję grupy z kołowej zmienić, ustawiając dzieci w jednej linii. Najpierw chóralnie, a następnie indywidualnie należy nazywać obrazki i powtarzać czynności: losowanie, liczenie, nazywanie kolorów, nazywanie zwierzątek lub innych zbiorów obrazków, będących w kręgu zainteresowań dziecka z MW. Nie należy zmuszać dziecka z MW do aktywności werbalnej, ale można zachęcić, jeżeli dziecko zacznie mówić, pochwalić, ale nie okazywać wielkiej radości, potraktować to wydarzenie jako coś normalnego. Wszystkie dzieci nagrodzić za aktywny udział w zajęciach (np. naklejkami).
  6. Jeżeli dziecko mówi w 3-osobowej grupie, można jeszcze zmniejszyć jej liczebność do 2 osób i powtórzyć poprzednie zabawy.
  7. Gdy powyższe działania nie sprawiają dziecku trudności (czuje się rozluźnione, mówi pełnym głosem w obecności nauczyciela i rówieśnika), wtedy można przejść do kolejnego etapu. Teraz spotkania będą miały charakter terapii indywidualnej (1 na 1, czyli nauczyciel i dziecko z MW). Celem terapii będzie pogłębienie relacji werbalnej w formie zabaw wykorzystujących stopniowo wzrastające obciążenie komunikacyjne:
    • wspólne liczenie, nazywanie elementów przedstawionych na obrazkach,
    • odpowiadanie na pytania wymagające odpowiedzi „tak” lub „nie”,
    • nazywanie pojedynczych przedmiotów, odpowiadanie na proste pytania zawierające opcje do wyboru, uzupełnianie zdań jednym słowem, podawanie przeciwieństw itd.,
    • dążenie do wypowiadania się w sposób swobodny, spontaniczny.
      Jeżeli tę metodę wykorzystywał terapeuta, wówczas na tym etapie powinien zaprosić na zajęcia nauczyciela w celu wprowadzenia go do grona osób rozmawiających z dzieckiem (sliding-in).
  8. Jeżeli dziecko z MW będzie swobodnie rozmawiało ze specjalistą i nauczycielem, wówczas należy przejść do zwiększania liczebności grupy w celu generalizacji mowy; najpierw na forum małej grupy, a następnie –na forum całej grupy (klasy).
  9. Kolejne proponowane etapy zajęć grupowych powinny odbywać się w odwrotnej kolejności do poprzednich, czyli stopniowe zwiększanie liczebności grupy: 2, 3, 5 dzieci, następnie 10, 15, 20, 25 w celu zwiększania liczby słuchaczy głosu dziecka z MW na forum grupy.

O czasie trwania każdego etapu decyduje nauczyciel (terapeuta) n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy