Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

24 marca 2020

NR 36 (Marzec 2020)

Mechanizm powstawania jąkania
według dra Krzysztofa Szamburskiego

184

Większość dzieci radzi sobie z trudnościami z zachowaniem płynności mówienia przed rozpoczęciem nauki w szkole. Niektóre jednak mogą wymagać wsparcia terapeutycznego ze względu na utrzymujące się czy nasilające objawy jąkania.

Rozwojowa niepłynność mówienia

U wielu dzieci będących w okresie rozwoju mowy występuje niepłynność mówienia, definiowana w następujący sposób: „Rozwojowa niepłynność mówienia (RNM) to zaburzenie swobodnego przechodzenia od jednego elementu wypowiedzi do drugiego oraz zakłócenie jej tempa i rytmu w następstwie desynchronizacji procesu formowania trzech poziomów wypowiedzi: treści, formy językowej i substancji fonicznej, występujących w okresie intensywnego rozwoju językowego dziecka” (Tarkowski 1992, s. 24).
Większość dzieci w wieku przedszkolnym ma dużą szansę, by poradzić sobie z trudnościami z zachowaniem płynności mówienia przed rozpoczęciem nauki w szkole. Jednak część z nich może wymagać wsparcia terapeutycznego ze względu na utrzymujące i (lub) nasilające się objawy jąkania. Według badaczy przedmiotu, zdecydowana większość dzieci chronicznie jąkających się doświadcza pierwszych jego objawów w okresie od 2. do 6. r.ż. (Guitar 2006; Yairi, Ambrose 2005). W związku z tym należy je wtedy uważnie obserwować i nie ignorować rozmaitych symptomów dysfluencji mowy. Ich sklasyfikowanie pod względem zarówno ilościowym, jak i jakościowym może stanowić trudność dla wielu logopedów.

POLECAMY

Czy to już jąkanie?

Trudność jest tym większa, gdy obierany kierunek diagnozy ma doprowadzić do udzielenia odpowiedzi na pytanie: Czy to już jest jąkanie? Aby móc to zrobić, należy zdać sobie sprawę ze złożoności jąkania i taką optykę przyjąć w procesie nie tylko terapeutycznym, ale również diagnostycznym.
W systemowym ujęciu na jąkanie mają wpływ elementy: lingwistyczne, biologiczne, psychologiczne oraz społeczne. Ważne są również zaistniałe między nimi relacje. W związku z tym proces diagnostyczny może przyjmować formę jednoczynnikową, dwuczynnikową lub wieloczynnikową.

  • Forma jednoczynnikowa – polega na ocenie wybranego czynnika (psychologicznego, logopedycznego, biologicznego lub społecznego). Jeżeli próbuje się odnaleźć pewne zależności, to robi się to tylko w obrębie jednego czynnika, np. niepłynność mówienia zestawiana jest z długością wypowiedzi (sfera lingwistyczna), a lęk ogólny z logofobią (sfera psychologiczna).
  • Forma dwuczynnikowa – ocenia się dwa wybrane czynniki wraz z zaistniałymi pomiędzy nimi relacjami. Najczęściej niepłynność mówienia (sfera lingwistyczna) koreluje się z logofobią (sfera psychologiczna), rangą społeczną rozmówcy (sfera społeczna) lub napięciem mięśniowym (sfera biologiczna).
  • Forma wieloczynnikowa – ustala się zależność pomiędzy więcej niż dwoma czynnikami i określa relacje między nimi. Pełna diagnoza uwzględnia wszystkie elementy jąkania (Tarkowski 2010).

Jąkanie jako nerwica

Krzysztof Szamburski (1996) traktuje jąkanie jako nerwicę, definiując ją jako zespół zachowań i przeżywanych emocji, uczuć, pierwotnie o charakterze przystosowawczym. Dzięki niej człowiek radzi sobie z przeżywanym lękiem. Nerwica nie jest procesem stałym, lecz ciągle rozwijającym się, a jej symptomy pozwalają odwrócić uwagę od lęku, pokonać go w specyficzny sposób lub uciec od sytuacji go wywołującej. Do tych symptomów dołączają się również mechanizmy obronne, które są kolejnym sposobem obrony przed nieakceptowanymi emocjami i lękiem. Taki schemat działania na początku jest pomocny, jednak z czasem pogłębia trudności emocjonalne, warunkuje pojawienie się egocentryzmu, poczucia, że w sposób nieumiejętny radzi się sobie z przeżywanymi problemami, niemożności zrozumienia własnego zachowania. Nerwica posiada cztery charakterystyczne właściwości, tzw. osiowe objawy nerwicy. Są to: wcześniej wspomniany lęk, otępienie (ogłupienie) nerwicowe, poczucie błędnego koła oraz egocentryzm. Lęk ma swoje źródło w konflikcie między emocjami, wymaganiami i normami (ustosunkowaniami i wartościami podmiotu uznawanymi za własne, wewnętrzne), a jego podstawą jest strach. Trudno jest podmiotowi uświadomić sobie i zwerbalizować przyczynę strachu. Podmiot odczuwa jego fizjologiczne objawy, ale nie jest w stanie nazwać emocji i podać powodu jej przeżywania. Istnieje kilka koncepcji tej niemożności:

  • wyuczona reakcja lękowa – podmiot nauczył się reagować strachem na daną sytuację we wczesnym dzieciństwie; nie pamięta, jaka to była sytuacja, ale odczuwa nieprzyjemny stan napięcia emocjonalnego,
  • wypieranie przyczyn przeżywanego strachu – zachodzi wtedy, gdy przyznanie się do niego związane jest z negatywną reakcją otoczenia lub normami podmiotu, zakazującymi przeżywania go w określonej sytuacji,
  • obawa przed odrzuceniem przez otoczenie,
  • konflikt między potrzebą emocjonalnej zależności a chęcią uniezależnienia się.

Podmiot próbuje radzić sobie ze swoim lękiem za sprawą trzech mechanizmów:

  • unikanie sytuacji lękowych,
  • zwrócenie na siebie uwagi bliskich,
  • koncentrowanie się wyłącznie na objawach (niepłynności mówienia).

Czynniki predyspozycyjne, wyzwalające i wzmacniające jąkanie

Nerwicowy sposób radzenia sobie z lękiem ma charakter patologii, ponieważ podmiot fiksuje się na swoich objawach i generalizuje reakcje w podobnych sytuacjach, co staje się bezpośrednim źródłem nieprzystosowania. Ten proces bardzo szybko pojawia się w nerwicy jąkania. Dzieje się tak, ponieważ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy