Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

26 marca 2021

NR 42 (Marzec 2021)

Tyflologopedia. Pomoc dla osób z niepełnosprawnością wzrokową

162

Współczesna logopedia, która należy do młodych subdyscyplin wiedzy, jest tą dziedziną, w której szczególnie wyraźnie przeplatają się wątki teoretyczne, praktyczne, subdyscyplinarne, multidyscyplinarne oraz interdyscyplinarne.

We współczesnej logopedii zauważa się także ukierunkowanie naukowej oraz praktycznej eksploracji na zadanie nadrzędne, którym jest dbałość o prawidłową mowę, rozwój mowy, kształtowanie umiejętności operowania słowem i komunikacją u dzieci, młodzieży i osób dorosłych, uwzględniając normy obecne w języku polskim. Stąd podstawowym celem logopedii polskiej jako dziedziny teoretycznej i praktycznej jest maksymalna koncentracja na poprawności językowej i kompetencjach komunikacyjnych. Przedmiotem zainteresowań jest działanie w tym celu, aby uzyskiwać wysoki poziom kompetencji komunikacyjnych, poprawności mowy i wymowy oraz promować ich rolę w społeczeństwie (Zaorska 2013, s. 199).
Czasy współczesne unaoczniły nowe, nieobecne wcześniej zadania polskiej logopedii, wynikające z aktualnego poziomu rozwoju cywilizacyjnego, nowych kryteriów decydujących o powodzeniu człowieka w życiu osobistym i społecznym. Ich istota polega na dążności do uzyskania możliwie najwyższego poziomu jakości życia, generalnie w aspekcie wartości ekonomiczno-konsumpcyjnych. To powoduje, że współczesny człowiek powinien być osobą dyspozycyjną, mobilną, sprawną psychofizycznie, wykształconą, nienagannie operującą językiem. Takim wymogom nie zawsze są w stanie sprostać osoby z różnymi problemami rozwojowymi, w tym osoby doświadczające konsekwencji zaburzeń mowy (Zaorska 2016). Dlatego badania naukowe oraz wydedukowane na ich podstawie rozwiązania praktyczne należy traktować z wymaganą uwagą, mogą bowiem przyczynić się do ograniczenia skutków zaburzeń mowy w perspektywie indywidualnej i ogólnospołecznej oraz poprawy jakości i efektywności działań terapeutycznych. Dlatego problematyka rozwoju i doskonalenia mowy stanowi znaczący i aktualny problem współczesnej logopedii, tak światowej, jak i polskiej.
Podejmując próbę wskazania tendencji rozwojowych polskiej logopedii, można zasygnalizować niektóre z nich w odniesieniu do trzech obszarów jej zainteresowań teoretycznych i praktycznych. Pierwszym jest obszar logopedii teoretycznej, drugim – logopedii teoretyczno-praktycznej, trzecim – logopedii praktycznej. W obszarze teoretycznym można mówić o wyzwaniach o charakterze strukturalnym, historycznym i terminologiczno-klasyfikacyjnym. W obszarze teoretyczno-praktycznym – o wyzwaniach profilaktyczno-diagnostyczno-terapeutycznych, prawno-organizacyjnych, edukacyjno-specjalizacyjnych i edukacyjno-promocyjnych. W obszarze praktycznym natomiast lokują się wyzwania, które można zdefiniować jako: materialno-działaniowe, współdziałaniowe i samoocenowo-etyczne (Zaorska 2013, s. 201; Zaorska 2016).
Jeśli chodzi o pierwszy obszar, to zasadna jest potrzeba rekonstrukcji struktury logopedii, szczególnie w aspekcie jej udoskonalenia i dostosowania do wymogów współczesności, osiągnięć nauki i praktyki, dopełnienia o nowe elementy, a takim jest niewątpliwie tyflologopedia (Zaorska 2013, s. 201–202; Zaorska 2016). Tradycyjna struktura polskiej logopedii, przyjęta przez ośrodek lubelski w roku 1975, obejmowała następujące działy:

POLECAMY

  • Teorię mowy (stanowiącą część teorii informacji i komunikacji),
  • Embriologię mowy, czyli proces kształtowania się mowy w ontogenezie,
  • Rozwój mowy u osobników z upośledzonym słuchem,
  • Porozumiewanie się głuchociemnych,
  • Percepcję wypowiedzi słownych (słuchową, wzrokową),
  • Fonetykę artykulacyjną i akustyczną,
  • Patologię mowy,
  • Ekspresję słowną (potoczną, publiczną, artystyczną) (Demelowa 1979, s. 3).

Kwestie historyczne dotyczą potrzeby realizacji badań naukowych nad historycznym dorobkiem światowej i polskiej logopedii, jego wzajemnych relacji i powiązań oraz wpływu na funkcjonowanie logopedii współczesnej. Kwestie terminologiczno-klasyfikacyjne egzemplifikują się w (Zaorska 2016):

  • poszukiwaniu współczesnej interpretacji podstawowych terminów, którymi operują logopedia teoretyczna i praktyczna (np. wada mowy, zaburzenie mowy, wada wymowy, zaburzenie wymowy, sprawność językowa, kompetencje komunikacyjne),
  • dostosowaniu terminologii stosowanej w polskiej logopedii do terminologii światowej (unifikacja),
  • wprowadzeniu klasyfikacji problemów logopedycznych, które nie tylko umożliwiałyby uwzględnienie określonych parametrów klasyfikowania (np. etiologiczny, objawowy, rozwojowy, terapeutyczny), ale również służyłyby trafnej diagnostyce i doborowi efektywnych strategii terapeutycznych (Zaorska 2013, s. 202–203).

Drugi obszar poszukiwań badawczych oraz naukowego dyskursu obejmuje działania teoretyczne i praktyczne nakierowane na zagadnienia profilaktyczno-diagnostyczno-terapeutyczne, prawno-organizacyjne, edukacyjno-specjalizacyjne i edukacyjno-promocyjne (Zaorska 2016). Zagadnienia profilaktyczno-diagnostyczno-terapeutyczne są skoncentrowane na poszukiwaniu nowych, nowatorskich rozwiązań oraz metod zapobiegania różnorodnym problemom w komunikowaniu się, pogłębianiu się trudności komunikacyjnych, które już są obecne w postaci nieutrwalonej i utrwalonej. Ponadto na poszukiwaniu i opracowaniu narzędzi diagnostycznych pozwalających na identyfikację rzeczywistych potrzeb komunikacyjnych, nowych strategii oraz metod postępowania terapeutycznego, adekwatnych do indywidualnych potrzeb i możliwości osoby wymagającej logopedycznego wsparcia. Skupiają się również na krytycznym podejściu do metod terapii opracowanych w innych państwach i racjonalizacji ich wprowadzania do Polski (Zaorska 2013, s. 203).
Zagadnienia prawno-organizacyjne dotyczą starań skoncentrowanych na prawnym unormowaniu statusu pomocy i terapii logopedycznej w strukturach systemu edukacji i opieki zdrowotnej. Chodzi tu m.in. o Ustawę z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. 1991 nr 95, poz. 42 z późn. zm.) oraz o Ustawę z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. 2004 nr 210, poz. 2135 z późn. zm.). Dodatkowo o unormowanie statusu logopedy i wymogów co do stawianych przed nim zadań, np. w postaci ustawy o zawodzie logopedy.

Tyflologopedia – ugruntowanie koncepcyjne oraz teoretyczno--praktyczne

Odwołując się do postulatu formalnego włączenia tyflologopedii do struktury polskiej logopedii jako jej subdyscypliny szczegółowej, warto zasygnalizować, że od początku swojego istnienia logopedia w naszym kraju podkreślała obecność relacji pomiędzy szeroko ujętymi zaburzeniami mowy a rozwojem psychospołecznym człowieka, szczególnie dzieci i młodzieży (Zaorska 2016). Zaburzenia mowy, zależnie od ich rodzaju, etiologii, doświadczanych konsekwencji oraz zagrożenia w kwestii samorealizacji mogą komplikować ludzkie funkcjonowanie, powodować problemy w wypełnianiu funkcji indywidualnych i społecznych przypisanych historycznie oraz kulturowo, nabywaniu wiedzy, uzyskiwaniu satysfakcji z własnego życia (Zaorska 2013, s. 200).
Rozwój mowy znajduje się w ścisłym związku z rozwojem psychicznym człowieka. O rozwoju mowy współdecydują takie czynniki jak: właściwie zbudowane i ukształtowane funkcjonalnie narządy mowy, prawidłowo funkcjonujący narząd słuchu, układ nerwowy, dobry stan zdrowia, odpowiedni poziom funkcji intelektualnych, czynniki środowiskowe. Mimo że niewidzenie czy niedowidzenie zasadniczo nie stanowią poważnej przeszkody dla prawidłowego rozwoju i opanowania mowy, w kontekście fonetycznym, gramatycznym czy leksykalnym (Sękowska 1974, 1981, 1998; Landau 1997; Zaorska 2015a, b), to istnieją realne i miarodajne przesłanki, aby objąć osoby z niepełnosprawnością wzrokową odpowiednią opieką i pomocą logopedyczną (tyflologopedyczną).
Zrealizowane badania naukowe wskazują na określoną specyfikę nabywania mowy u dzieci z niepełnosprawnością wzrokową. To m.in.: opóźnienie w nabywaniu mowy, nierównomierne tempo rozwoju mowy, nieprawidłowości dotyczące zasobu słownictwa i nabywania umiejętności operowania semantyczną strukturą języka, formalizacja wypowiedzi, obecność zasobu słów niewiążących się z konkretami, o stosunkowo wysokim wskaźniku cech abstrakcyjnych (Sołncewa 2006).
Zdaniem Lwa S. Wygotskiego (1995, s. 32): „w żadnym typie niepełnosprawności werbalizm i pustosłowie nie zakorzeniło się tak głęboko, jak w przypadku osób niewidomych. Niewidomy jest informowany o wszystkim w formie już zinterpretowanej przez innych. Wszystko jest jemu tłumaczone, opowiadane. Jednakże słowa są dla niewidomego mało konkretne. Doświadczenie takiej osoby bowiem jest budowane za pomocą innych, zastępczych dróg pozyskiwania informacji. Uzyskując wiedzę w postaci słownej, niewidomy traci umiejętność realizacji działań na rzecz poszerzania swojej wiedzy za przyczyną aktywności własnej”.
Analizując zagadnienie komunikacji osób z zaburzeniami widzenia, nie sposób pominąć problemu operowania niewerbalnymi komponentami komunikacji, wyrazami mimicznymi, gestami, pozycją ciała. Chodzi tu o dostosowanie przedstawionych komponentów do sytuacji i tematyki realizowanych relacji interpersonalnych (Zaorska 2015b). Wyniki zrealizowanych badań naukowych dowodzą, że niewidzący oraz słabowidzący doświadczają specyficznych trudności w odbiorze mimiki i gestykulacji rozmówcy, nie mogą dokonać ich właściwej interpretacji, nie orientują się w kwestii niuansów obecnych w czasie porozumiewania się, przekazywanych kanałem niewerbalnym, w wyrażanym z ich pomocą stosunku rozmówcy do osoby z niepełnosprawnością wzrokową oraz treści rozmowy. Uszkodzenie wzroku ogranicza, a nawet uniemożliwia naśladowanie wyrazów mimicznych, pantomimicznych, intonacji, komplikuje interpretację stanu emocjonalnego partnera aktu komunikacyjnego. Nie mogąc właściwie zastosować niewerbalne komponenty komunikacji, osoba z niepełnosprawnością wzrokową w akcie komunikacyjnym nie przekazuje partnerowi dodatkowych informacji o własnym podejściu do omawianych zagadnień (Sołncewa 2006, s. 110–111). Taka sytuacja wymaga działań specjalistycznych o charakterze terapeutycznym (Zaorska 1996, 1997).
Pomimo faktu, że niedowidzenie i niewidzenie nie powodują poważniejszych zaburzeń w rozwoju mowy, to jednak dzieci z niepełnosprawnością wzrokową, a szczególnie niewidome, wymagają określonej pracy nad rozwojem mowy. Wynika to zasadniczo z tego, że u dzieci z zaburzeniami widzenia mowa odgrywa rolę kompensacyjną, która polega na intensywniejszym i częstszym wykorzystaniu jej funkcji poznawczej (Majewski 2002, s. 115). W wychowaniu oraz edukacji dzieci niewidzących pojawia się dodatkowo pytanie: czy należy je uczyć języka, którym posługują się ludzie widzący, czy uczyć posługiwania się określeniami odnoszącymi się do wrażeń wzrokowych. Tonkovic (1978), odpowiadając na to pytanie, pisze, że dzieci niewidome muszą być przygotowywane do życia wśród osób widzących, dlatego powinny porozumiewać się językiem, jakim posługuje się ich środowisko. Dziecko może więc używać określenia „widzę” w relacji do poznania dotykowego, stosować takie określenia, jak „zielona trawa”, „błękitna woda”, „niebieskie niebo”, „czerwona krew”, „żółte słońce” (Zaorska 2015a). Zdaniem T. Majewskiego (2002, s. 70–71), ludzie widzący wytwarzają sobie wiele wyobrażeń (obrazów) przedmiotów, zjawisk, ludzi, miast i innych terenów, z którymi nigdy bezpośrednio się nie zetknęli, lecz o których słyszeli lub czytali. Potrafią o nich rozmawiać z innymi i poprawnie stosować różne określenia do nich się odnoszące. Człowiek bowiem zdobywa wiedzę nie tylko dzięki zmysłom, ale również za sprawą poznawczej funkcji mowy, dzięki językowi (Zaorska 2015a). Tożsama sytuacja istnieje w przypadku osób niewidomych i słabowidzących – z tą różnicą, że wymaga spotęgowanego udziału pozostałych zmysłów w kompensowaniu braków związanych z zaburzeniami wzroku oraz wykorzystania specjalnej terapii logopedycznej, jeśli zachodzi taka potrzeba, terapii tyflologopedycznej.
Na podstawie powyższych informacji można powiedzieć, że osoby z niepełnosprawnością wzrokową potrzebują wsparcia logopedycznego, a jego specyfika polega na wykorzystaniu pozostałych zmysłów w czasie realizowanych ćwiczeń logopedycznych usprawniających motorykę aparatu artykulacyjnego, funkcję oddechową, fonacyjną, poszerzających zasób słownictwa, doskonalących umiejętność wypowiedzi pod kątem stylistycznym, gramatycznym i leksykalnym oraz na skoordynowaniu informacji dostarczanych pozostałymi zmysłami, rozwijaniu umiejętności poznania polisensorycznego (Zaorska 2015b). Równocześnie potwierdza się teza o potrzebie wyodręb...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy