Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z... , Otwarty dostęp

14 lipca 2021

NR 44 (Lipiec 2021)

Trudności psychologiczne w świecie dziecka dwujęzycznego

21

Jak pracować z dzieckiem dwujęzycznym, na co zwracać uwagę? Jakie są najczęstsze problemy dzieci dwujęzycznych i ich rodziców, zgłaszane w gabinecie psychologa, a dotyczące sfery emocjonalnej, społecznej i rodzinnej? Jakie są możliwości pomocy dzieciom i rodzinom dwujęzycznym?

Rezultaty omówionych badań dotyczą dzieci dwujęzycznych mieszkających w Polsce w wyniku przeprowadzki, w sytuacji zamieszkania z rodzicami władającymi różnymi językami, uczęszczania do szkół dwujęzycznych lub szkół z dominującym językiem obcym.

POLECAMY

Rozumienie pojęcia dwujęzyczności

Dwujęzyczność często w potocznym obiegu rozumiana jest jako perfekcyjne opanowanie dwóch języków i zdolność do płynnego ich używania. Na potrzeby artykułu dwujęzyczność będzie traktowana jako opanowanie więcej niż jednego języka, przy czym bez wymogu perfekcji w jego użyciu. Wynika to z faktu, że dwujęzyczność jest rozumiana jako proces, który ciągle może ulegać zmianom. Umiejętności osoby dwujęzycznej mogą ulegać zmianom w trakcie życia – ulegać osłabieniu lub udoskonaleniu. Istnieje też wiele czynników wpływających na nabywanie kompetencji w każdym z dwóch języków. Mogą to być przesłanki kulturowe, rodzinne, socjalne, zdrowotne, intelektualne i inne. W myśleniu o dwujęzyczności ważne zatem jest postrzeganie dziecka władającego dwoma językami jako podmiotu – osoby z własną historią, zasobami, trudnościami, a nade wszystko osoby, która zna języki, ale nie włada nimi w takim samym, niepodlegającym zmianom zakresie.

Trudności psychologiczne dziecka dwujęzycznego.
Trudności diagnozy psychologicznej

Rodzice dzieci dwujęzycznych często proszą o diagnozę psychologiczną dziecka ze względu na trudności zauważone przez nich lub placówkę edukacyjną. Mogą to być problemy z opóźnieniem rozwoju intelektualnego, językowego, społecznego czy emocjonalnego. W przeważającej większości psychologowie korzystają z narzędzi w języku polskim, gdyż tylko do takich mają dostęp, a poza tym nieczęsto płynnie używają języka obcego. Powoduje to, niestety, trudności diagnostyczne, a nawet nadużycia interpretacyjne. Czasami diagnoza bywa bezużyteczna bądź wprowadza w błąd dziecko, rodziców i nauczycieli. W takiej sytuacji dziecko czuje się inne, niepełnowartościowe, a otoczenie może zacząć je traktować inaczej niż do tej pory, przez pryzmat nietrafnej diagnozy, co może doprowadzić do wdrożenia niepotrzebnych działań terapeutycznych. Rozwiązaniem sytuacji jest nawiązanie współpracy ze specjalistami – diagnostami z innych krajów bądź ze specjalistami, którzy sami są dwujęzyczni i korzystają z narzędzi dostępnych w  różnych językach. Współpraca w trakcie procesu diagnozy pozwala stworzyć lepszą jakościowo diagnozę i tym samym rzetelniej ocenić mocne i słabe strony dziecka. Dzięki poszerzonej diagnozie dziecko otrzyma efektywniejszą pomoc, dopasowaną do jego możliwości.

Stereotypy na temat dwujęzyczności

Zarówno rodzice dziecka dwujęzycznego, jak i ono samo niejednokrotnie mierzą się ze stereotypami na temat dwujęzyczności. Osoby ze środowiska ich życia tworzą konkretne schematy myślenia o dwujęzyczności bądź posługują się nieprawdziwymi informacjami na temat ww. zjawiska. Często powtarzaną nieprawdziwą informacją dotyczącą dwujęzyczności jest to, że dziecko mogłoby nie „nadążyć” za rówieśnikami, a w rezultacie nie będzie znało żadnego języka w stopniu zadowalającym. Z drugiej strony dzieci i rodzice mogą spotkać się z opiniami, że dzięki dwujęzyczności ich życie będzie dużo lepszej jakości niż osób posługujących się jednym językiem. Jak to przeważnie bywa, stereotypy pociągają za sobą konsekwencje psychologiczne. Rodzice i dzieci zaczynają przeżywać emocjonalnie zasłyszane treści, nie mając jednocześnie dostępu do fachowej literatury czy poradnictwa. Problem ten dotyczy również nauczycieli. Pomocne w takiej sytuacji może okazać się wsparcie specjalistów, szkolenia, okazywanie wsparcia i próba rozumienia emocji dziecka i rodziców. Przede wszystkim wartościowe będzie przekazywanie rodzicom i dzieciom rzetelnej wiedzy, powstrzymanie się od stygmatyzowania oraz powielania stereotypów. Warto również pytać dzieci i rodziców, co wiedzą o dwujęzyczności, aby poznać zasób ich wiedzy.

Stres akulturacyjny

Zjawisko stresu akulturacyjnego pojawia się w sytuacji, kiedy zmieniamy otoczenie, miejsce zamieszkania, pracy, szkoły na nowe, osadzone w innej kulturze. Stres akulturacyjny dotyczy zarówno dzieci dwujęzycznych, jak i dorosłych, a zatem całych rodzin, które zdecydowały się na emigrację. Warto zwrócić uwagę, że stres akulturacyjny może trwać wiele miesięcy i lat. Cechami charakterystycznymi tego zjawiska będą poczucie obcości, nieznajomość zasad społecznych, reguł charakterystycznych dla konkretnej kultury. Zarówno dorośli, jak i dzieci dotyka swoisty szok kulturowy, który wywołuje duży ładunek emocji. Dzieci borykają się z zagubieniem, niepewnością, niepokojem, bezsilnością. Podobne emocje pojawiają się u ich opiekunów. Mamy zatem do czynienia z obciążeniem emocjonalnym zarówno u dzieci, jak i ich rodziców, co może niekorzystnie wpłynąć na dobrostan psychiczny całej rodziny. Szczególnie dzieci mogą poczuć, że pozbawione są odpowiedniej ochrony i poczucia bezpieczeństwa  ze strony rodziców. Rodzina w sytuacji emigracji często traci dotychczasowe wsparcie społeczne ze strony rodziny i przyjaciół, też może stracić status społeczny – „nie jesteśmy już gospodarzami, ale gośćmi”. W wyniku stresu akulturacyjnego rodzina boryka się z wieloma problemami: narastają konflikty w małżeństwie (rodzinie), mogą pojawić się objawy somatyczne i zjawisko parentyfikacji. Rodzice często nieświadomie przenoszą na dzieci swoje lęki, a te, czując bezradność i bezsilność dorosłych, „biorą sprawy w swoje ręce” i wchodzą w dorosłą rolę, np. tłumacza w urzędzie, sklepie, szkole. Pomagają rodzicom wykonywać ich dorosłe zadania, co może doprowadzić do obniżonego nastroju dzieci i nadmiernego obciążenia emocjonalnego, którego w rezultacie dzieci mogą nie unieść. Zjawisko parentyfikacji wymaga interwencji psychologicznej i pracy nie tylko z dzieckiem, ale z całą rodziną. Dziecko, u którego zauważamy przedłużające się symptomy stresu akulturacyjnego, powinno być objęte psychoterapią. Rolą najbliższego otoczenia dziecka, szczególnie instytucji (przedszkola, szkoły), jest rozpoznanie potrzeby ww. wsparcia.

Różnice narodowościowe lub kulturowe u rodziców dziecka

Różnice narodowościowe lub kulturowe pojawiają się w wielu domach, gdzie matka i ojciec dziecka pochodzą z różnych kultur, mówią w różnych językach. Istnieje wiele różnych modeli rodzin:

  • matka i ojciec mogą pochodzić z kraju X, a zamieszkać w kraju Y,
  • matka pochodzi z kraju X, ojciec z kraju Y, a ich miejsce zamieszkania to X lub Y,
  • matka może pochodzić z kraju X, ojciec z kraju Y, a mieszkają w kraju Z.

Celowo zwracam uwagę na wielość modeli pochodzenia i miejsca zamieszkania, gdyż dzieci, mówiąc o rodzinach swojego pochodzenia, próbują ubrać w słowa (obrazy) historię swojej rodziny i niejednokrotnie sprawia im to trudności. Jednocześnie, mając przyjaciół i życie szkolne w nowym kraju, zaczynają utożsamiać się z obecnym stylem życia i kultury, co często wywołuje konflikty w rodzinie. Przykładem tej sytuacji może być chłopiec, który ma 12 lat, dobrze czuje się w kraju, w którym mieszka. Nie jest to jednak kraj pochodzenia jego rodziny. Dorastając w określonej kulturze, nie chce wykonywać czynności charakterystycznych dla krajów pochodzenia jego rodziców. Może to być np. sposób spędzania wolnego czasu, religia, sposób ubierania się, zasady domowe. Na tym tle narastają konflikty w domu rodzinnym chłopca. Rodzice inaczej wyobrażali sobie życie na emigracji, dziecko może czuć się bardziej związane z nowym krajem niż krajem pochodzenia rodziców. Obciążenie emocjonalne, które „noszą” dzieci w takich sytuacjach, jest bardzo duże, dotyka ich konflikt lojalnościowy, z którym trudno jest im sobie poradzić. Trudnością dla specjalistów w takiej sytuacji może być próba obiektywnego spojrzenia na sytuację dziecka, stworzenie przymierza terapeutycznego zarówno z dzieckiem, jak i jego rodzicami. Dzieje się tak, ponieważ rodzice często mają różne od dziecka cele terapeutyczne, cechuje ich ambiwalencja wobec specjalisty.

Nieadekwatna ambicja rodziców

Dzieci mierzą się z różnymi oczekiwaniami rodziców przez całe swoje życie. Nieadekwatna ambicja rodziców co do ich rozwoju językowego może nadużyć dziecko pod względem zarówno poznawczym, jak i emocjonalnym. Zmuszenie dziecka, aby było dwujęzyczne, bez czerpania z tego przyjemności czy też bez naturalnego procesu przyswajania języka, przyniesie więcej szkód niż pożytku w jego życiu emocjonalnym. Wielokrotnie zgłaszanym w gabinecie psychologicznym przez dzieci problemem jest zmuszanie ich przez rodziców do zajęć, których nie lubią, lub wybieranie za dzieci szkoły średniej, która według rodziców zapewni dobry start w karierę zawodową. Problemem, oczywiście, nie jest jedynie wątek uczenia się języków obcych. Mówimy tu o wielu konfliktach rodzinnych, których źródłem jest nadmierna ambicja rodziców wobec dziecka. Dzieci w takiej sytuacji czują się przytłoczone, niewystarczająco dobre. Czują, że nie zasługują na miłość bezwarunkową, muszą na nią zapracować, nie mogą podejmować własnych decyzji. Wynikiem takiego stylu wychowawczego jest najczęściej bunt lub lęk, z którymi rodzina nie może sobie poradzić. Pomocna, oczywiście, może okazać się pomoc psychologiczna, terapia rodzinna, która pomoże rodzinie spojrzeć na siebie na nowo.

Trudności ze swobodnym wypowiadaniem się

Spora część dzieci dwujęzycznych zgłasza napięcie emocjonalne, które odczuwa z powodu trudności w doborze odpowiednich słów, aby trafnie opisać swoje zdanie, odczucia, poglądy. Sytuacje te zdarzają się szczególnie w okresie dojrzewania, kiedy to dzieci obawiają się oceny społecznej, chcą przynależeć do grup...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy