Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki logopedy

24 września 2018

NR 27 (Wrzesień 2018)

Trudne samogłoski nosowe

0 22

Dykcja i artykulacja stanowią integralny element emisji głosu. Najczęściej występujące problemy dotyczą realizacji samogłosek nosowych. Zjawisko to uwidacznia się szczególnie podczas odczytywania tekstów.

Kłopoty z nosówkami

Najczęściej występujące problemy dotyczą realizacji samogłosek nosowych. Zjawisko to uwidacznia się szczególnie podczas odczytywania tekstów ćwiczeń. Warto wiedzieć, że wśród języków słowiańskich jedynie język polski zachował rezonans nosowy wśród samogłosek. Już sam ten fakt wydaje się wystarczającym powodem, aby dbać o ich właściwą i staranną wymowę. Tymczasem, kiedy słuchamy radia czy oglądamy telewizję, w wypowiedziach wielu osób, niestety także tych, które powinny być wzorem dla innych (dziennikarze, aktorzy), słyszymy niezgodne z ortofonią warianty realizacji głosek nosowych. Obserwuje się także liczne różnice dialektowo-gwarowe oraz indywidualne. Samogłoski nosowe, jak niewiele innych, są realizowane dość rozmaicie przez różne grupy Polaków, a nawet odmiennie przez różne osoby w tej samej grupie.

Wymowa samogłosek nosowych w polszczyźnie

Cechą polskich nosówek jest asynchroniczność ich wymowy (w przeciwieństwie np. do synchronicznych nosówek w języku francuskim, gdzie nosowość zaczyna się od początku samogłoski). Głoski te są wymawiane dwutorowo: na początku pojawia się element ustny, a następnie, w drugiej fazie, na skutek obniżenia podniebienia miękkiego dochodzi do rezonansu nosowego.

Źródło: Broszkiewicz Barbara, Jarek Jerzy. Teatr szkolny. Głoski, sylaby, wyrazy, s. 56., Wydawnictwo Europa. Wrocław 2003.


W języku polskim wymowa samogłosek nosowych zależy także od sąsiedztwa innych głosek oraz miejsca w wymawianym wyrazie (śródgłos lub wygłos). Oznacza to najczęściej ich wymowę odmienną od zapisu literowego.

Jak zatem widzimy, samogłoski nosowe wyróżniają się dość wysokim poziomem trudności i skomplikowania. Przysparza to kłopotów szczególnie dzieciom uczącym się czytać i pisać. Czytając tekst na ocenę, często starają się one wymówić każdą głoskę dokładnie tak, jak jest zapisana w podręczniku. Dlatego tak ważne jest, aby nauczyciele nauczania zintegrowanego na etapie wprowadzania liter „ę”, „ą” zawsze wyjaśniali dzieciom, że poprawna ich wymowa podlega określonym zasadom. Równie ważne jest pilnowanie przestrzegania tych zasad w późniejszej pracy z uczniami. Z kolei na nas, logopedach, spoczywa obowiązek wspierania i uzupełniania pracy nauczycieli w tym zakresie poprzez korygowanie nieprawidłowych realizacji oraz wywoływanie i utrwalanie pięknego brzmienia polskich samogłosek nosowych. Jak pokazują nader liczne przykłady wadliwej wymowy naszych rodaków, mamy w tej sprawie wspólnie jeszcze wiele do nadrobienia.

Reguły poprawnej wymowy samogłosek [ą], [ę]1 w zależności od sąsiedztwa z innymi głoskami oraz miejsca w wyrazie:

  1. Przed spółgłoskami szczelinowymi: [z], [s], [ż], [ś], [sz], [w], [f], [ch] wymowa [ą], [ę] nie ulega zmianie, np.:
    • brąz – lecz nie: bronz, brołz,
    • węch – lecz nie: wench, wełch itd.
  2. Na końcu wyrazu wymowa [ą] nie ulega zmianie, np.:
    • jadą – lecz nie: jadom, jado, jadoł,
    • moją – lecz nie: mojom, mojo, mojoł.
    Natomiast samogłoska [ę] jest wymawiana jak [e] lub lekko nosowo, np.:
    • idę: mówimy ide – lecz nie: idem, ideł,
    • robię: mówimy robie – lecz nie: robiem, robieł.
    Wymawianie [ę] z pełną nosowością w wygłosie w mowie potocznej uważane jest za hiperpoprawne, sztuczne i pretensjonalne. Natomiast w wymowie aktorskiej, scenicznej przy wygłaszaniu tekstów o określonym charakterze jest dopuszczalne.
  3. Samogłoski [ą], [ę] przed spółgłoskami [b] i [p] wymawia się jak [om], [em], np.:
    • rąbać – rombać,
    • dębina – dembina,
    • kąpiel – kompiel,
    • kępa – kempa.
  4. Samogłoski [ą], [ę] przed spółgłoskami [d], [t], [dz], [c], [cz] wymawia się jak [on], [en], np.:
    • żądam – żondam,
    • żądza – żondza,
    • będą – bendą,
    • nędza – nendza,
    • kąt – kont,
    • pieniądz – pienionc,
    • pętać – pentać,
    • pączek – ponczek.
    Wyjątek stanowią liczebniki: piętnaście, dziewiętnaście, piętnasty, dziewiętnasty, piętnastka, dziewiętnastka, które wymawiamy: pietnaście, dziewietnaście, pietnasty, dziewietnasty itd.
  5. Samogłoski [ą], [ę] przed [], [dź] brzmią jak [oń], [eń], np.:
    • pięć – pieńć,
    • będzie – beńdzie,
    • ciąć – ciońć,
    • kądziel – końdziel.
  6. Samogłoski [ą], [ę] przed spółgłoskami [l], [ł] wymawia się jak: [o], [e], np.:
    • ciął – cioł,
    • cięli – cieli,
    • dął – doł,
    • dęli – deli,
    • wziął – wzioł,
    • wzięli – wzięli,
    • zaczął – zaczoł,
    • zaczęli – zaczeli.
  7. W języku polskim praktycznie każda z sześciu samogłosek ustnych na skutek określonego sąsiedztwa fonetycznego może ulec unosowieniu. Tak dzieje się np. w wyrazach obcego pochodzenia, w których występują grupy: -ans-, -ens-, -ins-, -ynsz-, -unsz-, zamiast grupy: samogłoska ustna +n (np. -ans-) wymawiamy samogłoski nosowe [ą], [ę], [į], [ỵ], [ų] (w przykładach użyłem zapisu fonetycznego), np.:
    • szansa – šąsa,
    • powinszowanie – povįšovańe,
    • czynsz – cỵš,
    • kunszt – kųšt,
    • benzyna – bęzyna,
    • kredens – kredęs,
    • instytut – įstytut.

Wywoływanie i ć...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy