Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

18 marca 2022

NR 48 (Marzec 2022)

Terapia logopedyczna zaburzeń artykulacji

0 539

Celem artykułu jest rozbudzenie kreatywności logopedów, zwłaszcza młodych, i ukazanie korzyści, jakie daje włączenie podstawowych ćwiczeń z zakresu motoryki małej i dużej w terapię logopedyczną zaburzeń artykulacji.

Co z ruchem na zajęciach logopedycznych?

Rozwój dziecka związany jest z doskonaleniem funkcji motorycznych i poznawczych. Na bazie prawidłowego rozwoju ruchowego rozwijają się funkcje wyższe, w tym mowa. Psychomotoryka kształtuje się od chwili naszego urodzenia, a w niektórych ujęciach za początek tego rozwoju uważa się okres prenatalny. Rozwój fizyczno-motoryczny, tak jak i rozwój mowy, przechodzi przez różne stadia, w których dziecko osiąga określony poziom sprawności na bazie już zdobytych umiejętności. Często się zdarza, podczas zbierania wywiadów logopedycznych, że gdy pytamy o rozwój mowy dziecka, rodzice potrafią przypomnieć sobie okres wyrazu czy zdania, a mniej pamiętają okres głużenia i gaworzenia. Podobnie jest z rozwojem ruchowym: często pamiętają kroki milowe w rozwoju motoryki dużej, zatem podają informacje na temat okresu, gdy ich dziecko zaczęło przekręcać się na boki, siadać, raczkować czy chodzić, natomiast zdecydowanie rzadziej podają informacje o rozwoju motoryki małej, np. kiedy ich dziecko zaczęło przekładać zabawkę z jednej rączki do drugiej czy używać chwytu pęsetkowego, chwytając mały przedmiot kciukiem i palcem wskazującym. A okazuje się, że te wszystkie informacje są istotne w ocenie rozwoju dziecka w zakresie zarówno funkcji poznawczych, jak i komunikacji. Jak wiadomo, każde prawidłowo rozwijające się dziecko ma naturalną potrzebę ruchu, która jest motorem jego rozwoju. 
Z moich badań i obserwacji dotyczących pracy terapeutycznej logopedów wynika, że zdobytej wiedzy z zakresu rozwoju psychomotorycznego na studiach logopedycznych często nie włączamy do naszej praktyki logopedycznej. Logopedzi zauważają potrzebę włączenia ruchu w terapię logopedyczną, ale często sądzą, że potrzebna jest im „inna wiedza” na temat różnych metod wspomagania psychoruchowego dziecka niż ta, którą już posiadają. Często myślą o innowacyjnych formach wspomagających terapię logopedyczną, natomiast nie wykorzystują w pełni tych umiejętności i pomysłów na pracę z dzieckiem z zaburzeniami artykulacji, które są oczywiste, znane, a co chyba najważniejsze – lubiane przez dzieci. 
W terapii zaburzeń artykulacji bardzo ważne jest takie zaplanowanie naszego spotkania, aby w ramach jednostki zajęć logopedycznych był czas na oderwanie dziecka od pracy stolikowej czy też pracy przed monitorem komputera. W obecnych czasach bowiem i w sytuacji pandemicznej często większość naszej pracy zdalnej musi się odbywać przed monitorem. Ćwiczenia z zakresu psychomotoryki są podstawą do rozwoju innych obszarów i sfer życia każdego człowieka, a w dobie nadmiernego korzystania z wysokich technologii wydaje się, że powininny zasłużyć na naszą szczególną uwagę. Propozycje ćwiczeń stymulujących rozwój motoryczny dziecka możemy odnaleźć w literaturze specjalistycznej. Mogą to być także nasze własne pomysły, ćwiczenia z dzieciństwa, lubiane przez nas i nasze dzieci.
Zanim przypomnimy sobie ćwiczenia, które można przyporządkować do poszczególnych kategorii, warto uświadomić sobie, że cała motoryka naszego ciała, a nawet najprostszy nasz ruch, wynika ze złożonych procesów, w których nasze mięśnie i kości wykonują sekwencję ruchową, a pracą tą zawiaduje nasz układ nerwowy. Zatem istotne jest ciągłe doskonalenie naszej sprawności ruchowej poprzez zdobywanie nowych doświadczeń motorycznych, wpływają one bowiem na tworzenie nowych połączeń neuronalnych w naszym mózgu. Dlatego nasze zajęcia logopedyczne warto tak zaaranżować, aby stworzyć dzieciom jak najlepsze warunki do usprawniania zarówno mowy, jak i motoryki. Okazuje się, że przygotowanie tego typu zajęć daje szansę dziecku na rozwój i doskonałą zabawę, a logopedzie pozwala zobaczyć szybsze efekty pracy. 

Motoryka duża a motoryka mała

W zakresie aktywności ruchowej człowieka można wyróżnić dwie grupy ruchów wchodzących w zakres motoryki dużej i małej. Warto na początku te terminy zdefiniować i zróżnicować, abyśmy mogli odpowiednio zaprogramować ćwiczenia z różnych kategorii w terapii logopedycznej. 
Przyjmuje się, że motoryka duża powiązana jest z ruchami całego ciała i odnosi się do dużych partii mięśniowych, w związku z tym dotyczy wszystkich obszernych ruchów naszego ciała: tych, w które musimy zaangażować znaczną część naszych mięśni i kości, a nawet całe ciało. Możemy tu wymienić czynności takie jak: chodzenie, bieganie, skakanie, jazda na rowerze, wspinanie się. Do wykonania tych czynności oprócz pracy układu kostnego, mięśniowego i nerwowego potrzebne są właściwa równowaga i napięcie mięśniowe. 
Można przyjąć, że motoryka mała zawiera się głównie w ruchach naszej ręki, a szczególnie w pracy dłoni i palców. Jak można zauważyć, zakres tych ruchów jest zdecydowanie mniejszy, jednak wymaga pełnej precyzji ruchów, skupienia i koncentracji uwagi oraz wszystkich powyżej wymienionych czynności, które ważne są w zakresie ruchów dotyczących motoryki dużej. Przykładowymi aktywnościami z zakresu motoryki małej mogą być czynności takie jak: malowanie, rysowanie, pisanie, lepienie, ugniatanie, zapinanie guzików czy nawlekanie koralików.
Do prawidłowego rozwoju motorycznego dziecka potrzebne jest zdobycie i rozwinięcie obydwu tych zakresów motorycznych. Na uwagę zasługuje fakt, że osiągnięcia w tych dziedzinach nie muszą być na jednakowym poziomie doskonałości, jednak nie można pominąć żadnego z nich. 

POLECAMY

Motoryka i jej wpływ na rozwój dziecka

Często nawet sobie nie uzmysławiamy, na jakie dziedziny życia ma wpływ prawidłowy rozwój motoryczny. W psychologii od dawna prowadzone były badania wskazujące na powiązanie motoryki z różnymi sferami rozwoju człowieka (Spionek 1972; Bogdanowicz 1985). Na szczególną uwagę zasługują następujące obszary: fizyczny, społeczny, poznawczy, sensoryczny, emocjonalny, dotyczący mowy.

  • Rozwój fizyczny – w tym zakresie ważne jest, aby dzieci otrzymywały codziennie odpowiednią dawkę ruchu, tylko wówczas bowiem ich układ kostny, mięśniowy, układ związany z przemianą materii, a także nerwowy może prawidłowo funkcjonować. 
  • Rozwój społeczny – nasze interakcje z innymi i relacje międzyludzkie w pewnym stopniu zależą od rozwoju motoryki. Jeśli dziecko ma zaburzony rozwój motoryczny lub nawet przejawia niewielkie różnice indywidualne w tym rozwoju, to stan ten szybko jest zauważany przez rówieśników. Wówczas młody człowiek może unikać sytuacji, w których są prowadzone ćwiczenia gimnastyczne czy inna aktywność sportowa. Spowodowane jest to niezgrabnością jego ruchów, trudnością w ich wykonaniu, a w konsekwencji przyczynia się do częstego ulegania wypadkom. Takie dziecko czuje się wyobcowane, gorsze od innych, ma zaniżoną samoocenę, a rówieśnicy często je wykluczają z zabaw sportowych czy też gier zespołowych (Spionek 1972, 135). 
  • Rozwój poznawczy – w znacznym stopniu powiązany z naszą motoryką. Efektywność i skuteczność naszego uczenia się jest zdecydowanie wyższa, gdy dziecko jest aktywne ruchowo, a wzorzec jego ruchu tworzony jest na właściwych podstawach, wówczas dziecko szybciej i łatwiej osiąga sukcesy w nauce. Szczególnie rozwój mowy zależy od sprawności motorycznej dziecka.
  • Rozwój sensoryczny, czyli odbieranie i postrzeganie świata różnymi zmysłami. Postrzeganie zmysłowe może kształtować się prawidłowo jedynie wówczas, gdy dziecko jest aktywne ruchowo, tylko bowiem w takich sytuacjach można zaangażować wszystkie zmysły do pracy. Dotykając różnych faktur czy obserwując zmieniającą się przestrzeń, dziecko jest w stanie poznawać świat. Postrzeganie wzrokowe poprawia się, gdy maluch, poruszając się, wykonuje zadania aktywizujące zmysł wzroku czy, biegnąc po różnym podłożu, odbiera różne wrażenia czuciowe.
  • Rozwój emocjonalny dzieci, które są aktywne ruchowo, najczęściej nie budzi zastrzeżeń i rzadko diagnozowane są u nich nieprawidłowości. Prawidłowy rozwój motoryki powoduje kształtowanie się stabilności emocjonalnej. Dzieci wówczas mają pozytywny obraz siebie, wierzą we własne siły i możliwości, rzadziej bywają lękliwe i dobrze sobie radzą w kontaktach z rówieśnikami, a ich relacje społeczne z dorosłymi najczęściej kształtują się prawidłowo. 
  • Rozwój mowy jest ściśle powiązany z rozwojem motoryki dużej i małej. Prawidłowe ruchy narządów artykulacyjnych bazują na rozwoju ruchowym. Eksploracja ruchowa świata przez dziecko daje szansę na rozwijanie jego zasobu leksykalnego i zdobywanie motywacji do mówienia. Dlatego od lat, kształcąc logopedów, podkreślam rolę ćwiczeń ruchowych w terapii logopedycznej i proponuję, aby stały się one jednym z obowiązkowych ogniw jednostki zajęć logopedycznych. W niniejszym artykule chciałabym ten postulat przypomnieć i dać kilka propozycji włączenia ćwiczeń ruchowych w plan terapii logopedycznej.

Za „złoty wiek” dla rozwoju motoryki możemy przyjąć okres między 4. i 5. r.ż. Wówczas dochodzi do zwiększenia się masy mięśniowej, która osiąga 75% ciężaru całego ciała i wpływa na postęp w rozwoju ruchowym dziecka. Maluch wówczas chętnie podejmuje się trudnych czynności, ponieważ zdolny jest do wykonania złożonych, skomplikowanych zadań (Dmochowska 1991; Jaczewski 1993). Progres w rozwoju motorycznym następuje na skutek wielu czynników, do których możemy zaliczyć doskonalenie koordynacji wzrokowo-ruchowej, pamięci ruchowej oraz orientacji przestrzennej. Zauważyć można, że prawidłowo rozwijające się dziecko w wieku przedszkolnym ma na tyle rozwiniętą motorykę dużą, że potrafi już bez problemu sprawnie chodzić, skakać, biegać, rzucać, chwytać, utrzymywać równowagę czy się wspinać, a pod koniec tego okresu ma wysokie umiejętności w zakresie zręczności, płynności, gibkości i swobody ruchów. Swoboda i harmonia ruchów pozwalają maluchowi dobrać właściwą pozycję ciała, tak aby móc z łatwością wykonać zaplanowany ruch i dać odpowiednią bazę do dalszego rozwoju motoryki małej (Jaczewski 1993).
W programowaniu zajęć logopedycznych rozwijających mowę i kształtujących prawidłową artykulację warto wykorzystać gamę różnorodnych ćwiczeń ruchowych z zakresu motoryki dużej i małej. Można zastosować podczas zajęć podstawowe pomoce i sprzęty dostępne w każdej placówce oświatowej czy terapeutycznej, tj.: różne piłki, szarfy, woreczki, liny, drabinki, materace, maty, tablice, papier, artykuły plastyczne, rozmaite narzędzia pisarskie czy też specjalistyczne sprzęty i pomoce znajdujące się w salach do prowadzenia fizjoterapii, integracji sensorycznej czy też specjalne urządzenia doskonalące polisensoryczny rozwój, wykorzystywane do doskonalenia funkcji poznawczych i wspierania rozwoju ruchowego, czego przykładem może być urządzenie Musicon1, które ostatnio mnie zafascynowało i pozwoliło mi na ponowne dostrzeżenie roli motoryki w kontekście terapii logopedycznej. 

Ćwiczenia dotyczące motoryki dużej

Przypomnijmy sobie kilka ciekawych, a zarazem prostych ćwiczeń z zakresu motoryki dużej, które na pewno pamiętamy z własnego dzieciństwa czy tego okresu w życiu naszych dzieci. Z moich rozmów z logopedami wynika, że te ćwiczenia są znane, ale niestety trochę zapomniane i rzadko stosowane w praktyce logopedycznej. Okazuje się, że logopedzi mają doskonałą wiedzę i przygotowanie do prowadzenia zajęć logopedycznych z włączeniem ćwiczeń ruchowych z zakresu motoryki dużej i małej, jednak zazwyczaj poszukują nowych szkoleń, kursów czy studiów z tego zakresu, a czasami wystarczy trochę przemodelować naszą jednostkę zajęć logopedycznych, aby dać szansę sobie i dziecku na interesujące i przynoszące szybkie efekty zajęcia logopedyczne, oparte na zabawach ruchowych.
Zatem, jeśli przyjmujemy, że motoryka duża bazuje na obszernych ruchach naszego ciała, to możemy naszym uczniom zaproponować w ramach rozgrzewki przed właściwymi zajęciami logopedycznymi czy też jako ogniwo zasadnicze lub kończące zajęcia wykorzystanie podstawowych i najprostszych ćwiczeń. Przykładami takich ćwiczeń z zakresu motoryki dużej mogą być:

  • wymachy i krążenia ramionami jak wiatraki, krążenia tułowia,
  • krążenia głową w cztery strony świata,
  • podskoki naśladujące skoki różnych zwierząt, takich jak żabki, kangury czy zające,
  • przewracanie się z boku na bok na dywanie w naszym gabinecie,
  • skłony podczas zbierania różnych rekwizytów w naszym gabinecie, np. kwiatków, owoców czy grzybów schowanych w różnych miejscach.

Innym, najbardziej lubianym przeze mnie rozwiązaniem, pozwalającym na wykorzystanie podczas zajęć logopedycznych całych zestawów propozycji z zakresu motoryki dużej, z włączeniem w te ćwiczenia zadań logopedycznych zaplanowanych do danego etapu terapii, są następujące propozycje: 

  • zrobienie toru przeszkód z możliwością wchodzenia po drabinkach, stania na jednej nodze jak bocian, drzewo czy jaskółka,
  • biegi z pokonywaniem przeszkód motorycznych z zadaniami logopedycznymi,
  • czworakowanie podczas naśladowania ruchów wybranych przez dzieci zwierząt i wymawianie przez te zwierzęta podanych przez logopedę słów,
  • różne sposoby przemieszczania się, typu: pełzanie jak gąsienica czy wąż, 
  • naśladowanie skoków zwierząt, np. żaby, zająca, małpki,
  • granie w „klasy” narysowane na naszej podłodze lub przygotowanej macie (dywanie),
  • zabawy równoważne w naśladowanie bociana, żurawia, dzięcioła,
  • taniec w rytmie wybranej melodii,
  • rzucanie do celu: woreczków z grochem, piłek sensorycznych, maskotek,
  • odbijanie rakietą do tenisa piłek, woreczków, maskotek,
  • przechodzenie przez tunel, czołganie się, pokonywanie przeszkód w tunelach,
  • zabawy z piłkami o różnych ciężarach i fakturach, np. rzucanie, toczenie, turlanie, masowanie piłką ciała dziecka,
  • proponowanie zabawy typu „zrób to, co ja”,
  • ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy