Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współpraca z...

12 października 2017

NR 17 (Styczeń 2017)

Specjalne potrzeby rozwojowe i edukacyjne dzieci afatycznych

0 496

Dzieci z zaburzeniami mowy przejawiają również deficyty uwagi i problemy z koncentracją, które dezorganizują rozwój poznawczy. Dlatego tak ważne jest jak najwcześniejsze zapewnienie im zaspokojenia ich specjalnych potrzeb i odpowiedniego kształcenia.

Dzieci o specjalnych potrzebach rozwojowych i edukacyjnych to dzieci, których rozwój z różnych przyczyn wymaga specjalistycznego wsparcia. O potrzebie i rodzaju wsparcia decyduje zespół specjalistów posiadających odpowiednie kwalifikacje, w tym pedagog (także oligofrenopedagog, surdopedagog lub tyflopedagog), psycholog, logopeda oraz inni członkowie tego zespołu, w zależności od potrzeb dziecka. W przypadku najmłodszych dzieci przejawiających wyzwania rozwojowe zespół wydaje opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju, natomiast w przypadku dzieci uczęszczających do szkoły − o kształceniu specjalnym.

Specjalne potrzeby – rozwiązania systemowe

Wczesne wspomaganie rozwoju (WWR) dotyczy dzieci od chwili wykrycia niepełnosprawności do chwili podjęcia nauki w szkole. Pomoc ta, w zależności od potrzeb, obejmuje od 4 do 8 godzin zajęć miesięcznie i może być udzielana zarówno w placówce przedszkolnej lub szkolnej, do której uczęszcza dziecko, jak i w poradni psychologiczno-pedagogicznej czy innym ośrodku uprawnionym do udzielania tego typu pomocy. O wymiarze godzinowym i miejscu udzielania pomocy decyduje dyrektor placówki, pod której opieką znajduje się dziecko, przy uzgodnieniu decyzji z rodzicami lub opiekunami prawnymi dziecka. Zajęcia odbywają się w formie pracy indywidualnej z dzieckiem i jego rodziną, a powyżej 3. roku życia mogą być prowadzone także w formie zajęć w 2−3-osobowej grupie, wraz z rodzicami. W niektórych przypadkach, w zależności od potrzeb, a zwłaszcza przed ukończeniem 3. roku życia przez dziecko, zespół może podjąć decyzję o potrzebie prowadzenia zajęć w ramach WWR w domu dziecka.

Kształcenie specjalne jest zarezerwowane dla dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych (z niepełnosprawnością, z niedostosowaniem społecznym lub zagrożonych niedostosowaniem społecznym), jakie wynikają z indywidualnego toku rozwojowego. Jest ono podstawą do dokonania w placówce edukacyjnej, do której uczęszcza dziecko, wielospecjalistycznej oceny funkcjonowania, oraz stworzenia na jej podstawie Indywidualnego Programu Edukacyjno-Terapeutycznego. IPET winien być dostosowany do możliwości psychofizycznych ucznia, a placówka jest zobligowana do udzielenia uczniowi niezbędnej pomocy psychologiczno- pedagogicznej w toku edukacji.

Jak wynika z obowiązującego rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 lipca 2015 r., afazja dziecięca jest niepełnosprawnością ruchową, w związku z czym dzieci afatyczne mogą korzystać z kształcenia specjalnego na podstawie orzeczenia o afazji ruchowej (motorycznej). Trzeba także pamiętać o tym, że afazja rozwojowa jest specyficznym zaburzeniem rozwoju mowy i języka, obejmującym wyłącznie dzieci pozostające w normie intelektualnej i o prawidłowym słuchu fizjologicznym. Oznacza to, że dotyczy ich obowiązek realizacji podstawy programowej.

Specyfika zaburzenia

Dzieci afatyczne w najprostszy sposób można podzielić na: cierpiące na zaburzenie ekspresji mowy (afazja rozwojowa typu motorycznego bądź ekspresyjnego) oraz cierpiące na zaburzenie rozumienia mowy (afazja rozwojowa typu recepcyjnego bądź sensorycznego).

Pierwsza grupa obejmuje dzieci, u których zdolność nadawania mowy znacznie odbiega od przyjętej normy rozwojowej dla danej grupy wiekowej, przy jednoczesnym prawidłowym rozumieniu mowy. Najwcześniejszym sygnałem jest zazwyczaj brak przejścia z etapu gaworzenia do etapu wyrazu w wieku 2 lat oraz niebudowanie zdań prostych w wieku lat 3. Prawidłowo rozwija się natomiast komunikacja pozawerbalna i dzieci te często komunikują się za pomocą gestów, mimiki lub wręcz scenek parateatralnych. W późniejszym wieku pojawiają się natomiast trudności z tworzeniem płynnych wypowiedzi słownych, problemy z użyciem prawidłowych form gramatycznych czy specyficzne osobliwości językowe, takie jak: elizje, przestawki, onomatopeje czy neologizmy. Nierzadko też zdarza się, że mowa dziecka jest trudna do zrozumienia ze względu na problemy z artykulacją głosek.

Do drugiej grupy zalicza się dzieci mające problem z rozumieniem mowy. Dzieci te znajdują się w szczególnie trudnym położeniu, jako że ich specyficzne zaburzenie trudno jest odróżnić od innych zaburzeń rozwojowych. W początkowej fazie rozwoju u dzieci tych często występuje głuchota słowna uniemożliwiająca odróżnianie dźwięków mowy od innych dźwięków płynących ze środowiska. Dzieci te często ignorują swoje imię, nie reagują na najprostsze polecenia słowne, a wszelkie reakcje opierają na prawidłowym rozumieniu sytuacyjnym. W późniejszym rozwoju dzieci te mają problemy z ekspresją mowy i rozumieniem subtelnych form wypowiedzi. Zazwyczaj także dochodzi do zniekształceń artykulacyjnych w wypowiedziach oraz braku płynności mowy.

Rzadko spotyka się postaci afazji przyjmujące czyste objawy afazji ekspresyjnej czy recepcyjnej.

Najczęściej afazja rozwojowa przyjmuje postać mieszaną, która jest najcięższą postacią zaburzenia rozwoju mowy i języka, przysparzającą wiele trudności zarówno na etapie diagnozowania, jak i w późniejszym postępowaniu edukacyjnym i terapeutycznym.

Niemniej jednak wcześnie podjęta terapia znacznie poprawia rokowania i daje szansę na całkowicie samodzielne funkcjonowanie tych dzieci.

Pomimo znacznych utrudnień w interpretacji i nadawaniu mowy dzieci cierpiące na niedokształcenie mowy o typie afazji potrafią zazwyczaj nawiązać prawidłowe relacje społeczne, zwłaszcza we wczesnym wieku. Często przejawiają one silną więź z rodzicami, którzy stają się ich pomostem w kontaktach z innymi. Od normy nie odbiega lub odbiega nieznacznie poziom zabawy symbolicznej, choć ze względu na brak dostatecznie opanowanej mowy dzieci te mają problem z odnalezieniem się w zabawach wymagających słownego ustalenia reguł.

Problemy towarzyszące

Afazja rozwojowa interpretowana jest przez specjalistów i pedagogów zazwyczaj tylko w aspekcie rozwoju mowy i języka. W istocie złożoność specyfiki tego zaburzenia sięga znacznie dalej, a komunikacja werbalna jest tylko jedną składową.

Dzieci afatyczne cierpią na wiele dodatkowych problemów towarzyszących. Do najczęściej wymienianych przez badaczy zaliczają się następujące problemy:

  • nadpobudliwość ruchowa lub obniżona ruchliwość,
  • problemy z koordynacją ruchową, wzrokowo-ruchową oraz słuchowo-wzrokowo-ruchową,
  • zaburzenie rozwoju motoryki dużej i małej oraz wzmożona męczliwość,
  • zaburzenie praksji i kinestezji artykulacyjnej,
  • niski poziom analizy i syntezy wzrokowej oraz słuchowej,
  • zaburzenie pamięci słuchowej i słuchu fonemowego,
  • zaburzenie pamięci sekwencyjnej i myślenia przyczynowo-skutkowego,
  • zaburzenia koncentracji uwagi,
  • zaburzenia zachowania i zaburzenia społeczno-emocjonalne, w tym: lęk, nieśmiałość, wycofanie, agresja, autoagresja, labilność emocjonalna i inne,
  • zaburzenie procesu lateralizacji − słabo wykształcona lub nieustalona lateralizacja.

Afazja a rozwój społeczny i emocjonalny

U dzieci cierpiących na afazję występuje zazwyczaj opóźnienie rozwoju społecznego, którego jakość i tempo dyktowane są poziomem opanowania mowy. W początkowym rozwoju odstępstwa te są zazwyczaj ignorowane, natomiast pogłębiają się one wprost proporcjonalnie do wieku dziecka, dając coraz to inny obraz. Dzieci afatyczne rzadziej wchodzą w interakcje społeczne z rówieśnikami, a kontakty te są krótkofalowe i nie stanowią podwaliny dla trwałych relacji.

Choć zaburzenia komunikacji werbalnej wpływają na relacje społeczne już w przedszkolu, do najtrudniejszych sytuacji dochodzi na etapie nauczania szkolnego. Badania socjometryczne wskazują, że w strukturach klasowych dzieci te zajmują pozycję odrzucenia i izolacji, rzadko mogą liczyć na wskazania odwzajemnione.

Niewątpliwie czynnikami stygmatyzującymi uczniów z afazją, zakłócającymi kontakty z rówieśnikami, są liczne niepowodzenia szkolne i zaburzenia emocjonalne. Ponieważ dzieci z afazją pozostają w normie intelektualnej, z czasem zaczynają zdawać sobie sprawę ze swoich deficytów i położenia w grupie rówieśników i czasem podejmują histeryczne próby nawiązania z nimi kontaktu. Bezbronność w relacjach z rówieśnikami powoduje przybieranie często nieakceptowanych społecznie strategii przetrwania, takich jak złośliwość czy agresja.

Brak akceptacji społecznej na poziomie funkcjonowania w grupie rówieśniczej rzutuje na rozwój emocjonalny dzieci ze specyficznymi zaburzeniami rozwoju mowy i języka. Narażone na pośmiewisko i odrzucenie, z czasem zaczynają odstawać od rówieśników. Uczniów z utrudnioną komunikacją z jednej strony cechują często ponurość, wycofanie, skłonność do płaczu i słaba odporność na stres, a z drugiej strony manifestują oni niezdyscyplinowanie, nadpobudliwość nerwową, zachowania agresywne czy labilność lub nadwrażliwość emocjonalną. Długotrwałe niepowodzenia w poszukiwaniu akceptacji mogą powodować lęk społeczny, nadmierną nieśmiałość, a z czasem wycofanie.

Afazja a niepowodzenia szkolne

Niepowodzenia szkolne mają ścisły związek z patomechanizmami afazji. Dzieci od samego początku przejawiają deficyty uwagi i problemy z koncentracją, które dezorganizują rozwój poznawczy. Dlatego ważne jest jak najwcześniejsze zaspokojenie ich specjalnych potrzeb edukacyjnych. Niska odporność na dystraktory powoduje stałe rozproszenie i problemy z doprowadzaniem zadań do końca. Problem nasila się zwłaszcza na etapie nauki czytania i pisania, powodując trudności z opanowaniem tych czynności na wyższym poziomie. Dodatkowymi dysfunkcjami mającymi wpływ na wydłużenie procesu uczenia się są między innymi zaburzenia percepcji słuchowej, sprawności motorycznej (w szczególności obniżona sprawność motoryki małej) oraz procesu lateralizacji.

Kolejnym problemem jest postawa nauczycieli wobec dzieci z zaburzeniami mowy. Zdarza się, że mniej lub bardziej świadomie stygmatyzują oni dzieci afatyczne, traktując je jako mniej dojrzałe i mniej inteligentne, a także pomijając je w przedziale zadań werbalnych. Przestarzałe przeświadczenia, które traktowały jakość mowy jako wyznacznik inteligencji i wartości, powodują odrzucenie uczniów niewpasowujących się w ten kanon. Poza tym uczeń z utrudnieniami komunikacyjnymi wymaga od nauczyciela dodatkowego, indywidualnego podejścia i poświęcenia uwagi oraz dokształcania się, co nie zawsze wywołuje euforię. Grzechem jest także pomijanie sfery emocjonalnej i społecznej tych uczniów oraz brak ingerencji w ich integrację z rówieśnikami. Karygodnym, ale częstym grzechem nauczycieli jest ponadto wypowiadanie na głos niepochlebnych opinii na temat dzieci z zaburzeniami mowy, a także okazywanie irytacji w przypadku ich niepowodzeń.

Strategie pracy z dzieckiem afatycznym

Każdy uczeń cierpiący na afazję ma i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań magazynu "Forum Logopedy"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy